تۇتاس ءبىر ۇلتقا تىرەك بولعان اسىل جاندار ءسوز جوق, ۇلتتىق اقىل-وي مادەنيەتىنىڭ تورىنەن ورىن الىپ, ورتاق ماقتانىشقا اينالادى. تۋرا سويلەپ, تىك جۇرەتىن ادامدار دا قوعام بايلىعى.
وركەنيەتتى, ءوسىپ, ونگەن ەل-جۇرتقا ونداي كىسىلەر قاي ۋاقىتتا وتە-موتە قاجەت.
ءبىزدىڭ حالىق تا سونداي دەڭگەيدە ءاربىر ايتۋلى ازاماتتى كورگىسى كەلىپ تۇرادى. بولعان كەزىن استە ۇمىتپايدى. ءتىرى جۇرگەنىندە ءىرى بولعان تۇلعالارىن ساعىنادى.
تاسقا باسىلعان اسىل ويلارى مەن وشپەس ءىزىن كەيىنگى جاس تولقىنعا تاعىلىم رەتىندە ايتا جۇرەدى. ۇلاعاتىن ۇلىقتايدى.
بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست, ەلىمىزگە تانىمال قوعام قايراتكەرى ارعىنباي بەكبوسىن ناق وسى بيىكتەن كورىنگەن ازامات ەدى. بۇلاي وي بۇرۋىمىزدىڭ دا ءوز سەبەبى بار. ءوزى تۋىپ-وسكەن جامبىل وڭىرىندە اراعا اتالعان ابزال كىسى وتكەن 2017 جىلى جاسى 80-گە تولۋعا ءبىر اي قالعاندا دۇنيەدەن وزىپ, وكىندىرىپ كەتتى....
جاراۋلى, ابدەن تەرى ۇگىتىلىپ سۋىتىلعان ارعىماق تۇلپارداي جۇتىنىپ, سۇڭعاق بويىن تىك ۇستاپ جۇرەتىن ارعىنباي بەكبوسىن ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا سان ءتۇرلى قىر-سىرىمەن تانىلا ءتۇسىپ, قازاقستاندىق جۋرناليستيكانىڭ تارلانبوز تۇلعاسى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. سونىمەن بىرگە وتىز جىلعا جۋىق شىعىس جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى – ۇلى ومار حايامنان باستاۋ الاتىن رۋبايات تۇرىندەگى ولەڭدەرىنىڭ قازاق رۋحانياتىنا ورنىعۋىنا كۇش سالعان قالامگەردىڭ «مىڭ ءتۇرلى وي», «فانيلىك دراما» دەگەن جيناقتارى ادەبيەت سۇيەر قاۋىمعا ءمالىم. ءبىر عانا «فانيلىك دراما» كىتابىنا 3500 تورتتاعان ەنگىزىلگەن. مىڭ ءتۇرلى وي. وي بولعاندا دا وقىرماندى ەنجار قالدىرمايتىن, تەرەڭ تولعانىسقا شاقىراتىن تولىمدى فيلوسوفيالىق ويلار.
جامبىل جاقتا ءجۇرىپ, وسى ءوڭىردىڭ وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» باسىلىمىن ون جىل باسقارعان ءجۋرناليستىڭ بۇل جيناعىنداعى ەرەكشەلىككە 1998 جىلى «ادەبيەت تەورياسى» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى, اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ زەر سالىپ قارايدى:
«كۇمىس تۇندە اسپاننان اي قارايدى,
اي ساۋلەسى تاستاردا تايعانايدى....
ءبىر جاس بەيباق جۋىنسا كوز جاسىنا,
ءبىر جاس سەرى سەرىگىن ايمالايدى, –
دەگەن شۋماقتى كەلتىرەدى. «بۇل جىرعا اينالعان سىر جانە سول سىردى جەتكىزىپ تۇرعان اۋىزەكى ءسوز عانا ەمەس, سوزبەن سالىنعان سۋرەت: «اي ساۋلەسى تاستاردا تايعانايدى...» مۇنداي سۇلۋ سۋرەتتى ناعىز سۋرەتكەر عانا سالا الادى» دەپ ادەبي تۇرعىدا باعا بەرەدى.
تورتتاعان دەگەنىمىز ءتورت-اق جول. ءتورت جول ولەڭگە بەلگىلى ءبىر ويدى كوركەم بەينەمەن سىيدىرۋ ءتىپتى دە وڭاي شارۋا ەمەس. حاس شەبەرلىكتى كەرەك ەتەتىن ءىس. زامان مەن ادام تۋرالى فيلوسوفيالىق-ليريكالىق تولىمدى تولعاۋى ش.مۇرتازا, م.ىسقاقباي, ج.ابدىحالىقوۆ سياقتى زامانداس قالامگەرلەردىڭ قۇنارلى وي-پىكىرلەرىنە ارقاۋ بولعان.
زامانعا ءتۇيىن ايتۋ, ادام بىتكەننىڭ جان سارايىنا ءۇڭىلۋ ەكەنىن اڭعارتقان سان مىڭ تورتتاعان شۋماقتارى تولاسسىز وي مەن توقتاۋسىز دۇنيەنىڭ جەمىسى بولار, ءسىرا.
ارەكەڭ ءوز شىعارماشىلىق ىزدەنىسىندە بۇل «فانيلىك درامانى» ەڭ ۇزدىك تۋىندىسى دەپ ساناعانىمەن, قىزىق, ءوزىن «اقىن» دەپ تانىستىرىپ نەمەسە جازىپ قويۋعا قاتتى قارسىلىق جاسايتىن. مىڭ ءتۇرلى ويدىڭ كوتەرەر جۇگى مەن كوركەمدىك يىرىمدەرىن سالماقتايتىن بولسا, اقىندىق قۋاتتى البەتتە بايقاتىپ, اڭعارتار ەدى. جوق, ەل ىشىندە اسا بەدەلدى, ايتقان ءسوزى جەردە قالمايتىن ارەكەڭ ءوزىن سۋرەتكەر اقىنداردىڭ قاتارىنا قوسۋدى جاراتپادى, ونىسىن « ۇلى اقىنداردىڭ قاسىندا ءبىز كىمبىز. مەنىكى – قازاق ءسوزىنىڭ قادىرىن تەرەڭ ويعا قوسۋدىڭ ءبىر امالى سياقتى» دەۋشى ەدى.
ءجون سۇرادىڭ... ءوزىمدى اقىن دەمەن,
«ازامات-اۋ» دەگەن دەگەنگە جاقىن كەلەم...
ال, ارمانىم – ءفانيدى ۇعىپ كەتۋ,
تولقىن جۇرەك, تولىمدى اقىلمەنەن.
سولاي. تولقىعان جالعىز ويدان قۇيىلعان جالعىز شۋماق – جالعىز وق سياقتى – ءومىر نىسانى.
تەگىندە قالامگەردىڭ «فانيلىك دراما» رۋباياتتارى ادەبي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. تورتتاعانمەن وي تۇيىندەۋ شىندىعىندا جانىمىزعا اسا ءسىڭىستى بولا قويماعان جانر.
ومار حايامدى قازاقشا سويلەتكەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتار بار. ال ارەكەڭنىڭ «شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ» ءبىرىنىڭ ماڭگىلىك مۇراسىن مەيلىنشە مولىنان ءتارجىمالاپ شىققانى دا ادەبيەتكە قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى بولماق.
ا.بەكبوسىننىڭ تابيعاتتان ەرەكشە قابىلەتتىلىگى ول كىسىنىڭ بۇكىل عۇمىرى ءوزىن-ءوزى قامشىلاۋ, ءوز بەتىمەن تالماي ىزدەنۋ مەن ۇيرەنۋدەن تۇراتىن ءبىر سىرى بار. بارىندە بىلمەككە قۇشتارلىق زەرەك جاستىڭ قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا قابىلدانىپ, ءوزى قۇرالپى ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين سەكىلدى وتىزعا تارتا كۋرستاستارى امان-ساۋ, الاڭسىز وقۋلارىن جالعاستىرىپ جاتقاندا اناسىنىڭ جاعدايىن ويلاپ, امالسىز اۋىلعا قايتۋى دا تاعدىر جولى ەدى. ول قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيدى, بىراق سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى.
جاس جىگىتتىڭ جۋرناليستىك جولىندا وبلىستىق «ستالين جولى» گازەتىنىڭ قۇتتى تابالدىرىعىن اتتاۋعا سەبەپكەر بولعان وبكوم حاتشىسى, كەيىنىرەك بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى شوعىرىندا ەسىمى جاقسى اتالاتىن ەكەيباي قاشاعانوۆ ەدى. ارادا ءتورت جىل وتكەندە كادىمگى جۇمابەك تاشەنوۆ, ءيا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا باسشىنىڭ بىرەۋى دەيتىن قىزمەتىنە اۋىستىرىلعان ۋاقىتى عوي, قازاق راديوسىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ اتقارعان جاس جۋرناليسكە پاتەر الىپ بەرىپ, ءاز اعانىڭ قامقورلىق جاساعانى قالاي ەستەن شىعادى؟!
ادامعا جاقسىلىق جاساۋ مەن ونىڭ جولىن اشۋ جاس قالامگەر جۇرەگىندە, ارينە, جاتتالىپ قالعان.
تاعدىردىڭ جازۋىمەن وبلىستىق گازەتتىڭ كوررەكتورلىعىنان ونىڭ باس رەداكتورلىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن ەڭبەك جولدارى, ەندى ايتۋعا عانا وڭاي.
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ بايىرعى شاڭىراعىنىڭ ءبىرى – جامبىل وبلىستىق «ەڭبەك تۋى», كەيىن ءوزى اتىن «اق جول» دەپ وزگەرتكەن ارەكەڭ جاي قاتارداعى ۇجىم باسشىسى ەمەس, ءومىردىڭ ساياسي جانە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ بەدەلدى تۇلعاسى بولا ءبىلدى.
باتىل دا قايسار رەداكتوردىڭ كەزىندە «اق جول» گازەتى ەڭ كوپ وقىلاتىن باسىلىمنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. باس رەداكتوردىڭ تاپقىرلىعى ءارى تىڭ يدەيالارعا جول اشۋى الدەكىمدەرگە ۇناي قويعان جوق. قالاي ۇناسىن, قوعامدىق وزەكتى ماسەلەلەردى بارىنشا اشىپ, شىندىق پەن ادىلدىك قورعاپ جاتۋى. اسىرەسە 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن د.قوناەۆ, ا.اسقاروۆ سياقتى ەل كوزىندە تۇرعان ارداقتى كىسىلەرگە جالا جاۋىپ, ار-وجدانىن قورلاۋعا دەيىن بارعان ساياساتقا اشىق قارسىلىق كورسەتۋىن قالاي اتاۋعا بولادى؟ مۇنداي باتىل قادامعا رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ ءوزى ءالى دە اڭدىسىن اڭدىپ, بارا قويماعان ۋاقىت بولاتىن.
مىنە, وسىنداي كۇرەسكەرلىك رۋحتا قازاق باسپاسوزىندە ەكى رەداكتور ەرلىك جاساسا, ءبىرى – «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى نۇرماحان ورازبەكوۆ بولسا, ەكىنشىسى ارعىنباي بەكبوسىنوۆ ەدى. قاتىپ قالعان ءتارتىپتىڭ ادامى ەمەس دەۋگە كەلمەس. الايدا گازەت ءستيلى, ونى بەزەندىرىپ, تۇرلەندىرۋى, وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەردى دەر كەزىندە قوزعاپ, قالىڭ وقىرمانداردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ – تاريحي گازەتتىڭ داۋىرلەگەن كەزى دەپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى.
ماسەلەن, كەڭەستىك يدەولوگيا سىرەسىپ تۇرعاندا «ازاماتتىق ديالەكتيكا» دەگەن ماقالادا قازاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل ءحالىن اشىق ايتىپ, ون سەريادان قۇرالعان «سەندىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر!» دەگەن ماقالادا كوزبوياۋشىلىقتىڭ ەتەك العانى اشكەرەلەنەدى. جۇرەگىنىڭ تۇگى بار رەداكتور بولماسا, مۇنداي ماقالانى كىم باسادى؟ سول زاماندا.
ارەكەڭنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى جۋرناليستەرى اراسىندا تۇڭعىش سىيلىققا لايىقتى دەپ تابىلۋى, جۇرت جاقتاعان قايراتكەردىڭ ەكى مارتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانۋى كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك. دەپۋتات كەزىندە قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ يىرىمدەرىن ودان ءارى ءتۇيسىنۋ, تالاي ارداقتى كىسىلەرمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ, زاڭ شىعارۋ ينستيتۋتىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنىپ, ءبىلۋ سياقتى ابىرويلى جولداردان ءساتتى ءوتتى. شەرحان مۇرتازا اعاسىنىڭ سويلەۋ مانەرى مەن ايبارلى داۋىسى ارەكەڭە جۇعىستى دا بولعان سياقتى.
جازۋشى تۋىندىسىنىڭ تۇڭعىش جيناعى 1975 جىلى «اۋىلىم – ءانىم مەنىڭ» دەگەن دۇنيە ەدى. ارادا كوپ جىل سالىپ, كانىگى جۋرناليست 1998 جىلى «نيۋنبەرگتەن بۇرىن» دەگەن پەسا جازىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن-ءدى. اتاقتى باتىر اعادىل سۋحانباەۆ تۋرالى جازعان پەساسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردا ءتورت جىلداي ءجۇرىپ توقتادى.
ءوندىرىپ جازاتىن قالامگەردىڭ «سولدات تاعدىرى», «كوشەسىمەن پۋشكيننىڭ ... ابايعا دەيىن», «ۇمىتپا: وتار ستانتسياسى», «امان بول, گۇلسارا» حيكاياتتارى, ء«امىر تەمىردىڭ اقىرعى جورىعى», «بالۋان شولاق», «ادام – الاتاۋ» سەكىلدى ون بەس شاقتى ەسسەسى, اسىرەسە شەتەل ساپارلارىنان «جەتىقاراقشىسى جوق اسپان» دەگەن اتپەن شىققان جازبالارى (بۇل كىتاپ جايىندا فاريزا وڭعارسىنوۆا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىندا «بۇل كىتاپ ءاربىر قازاقتىڭ تورىندە تۇرۋى ءتيىس» دەپ وي تۇيەدى) جەكە شىعارماشىلىعىنا جاڭا سەرپىن بەردى. سەبەبى, بۇل جازبالارى ارىپتەستەرىنە قاتتى ۇنادى.
جامبىلدىق قالامگەردىڭ ورىس تىلىندە جازعان شىعارمالارى ءبىر توبە. ونىڭ «تەچەت رەكا تالاس....», «كۋپەينايا يسپوۆەد يلي نەسپەتايا پەسنيا ليۋبۆي», «كۋپەينايا يسپوۆەد-2 يلي پوششەچينا نا كازانسكوم» پوۆەستەرى اۋەلى رەسپۋبليكالىق جۋرنالداردا باسىلىپ, كەيىن جازۋشىنىڭ 2 تومدىق جيناعىنا ەنگەن.
استانادا پارلامەنت دەپۋتاتى قىزمەتىنىڭ وكىلەتتى مەرزىمى اياقتالعان سوڭ ارەكەڭنىڭ جامبىلعا ورالۋى زاڭدى ەدى. ويتكەنى ەل ءىشى, قوعام مادەنيەتى ناق وسىنداي تۇلعالى ازاماتتاردىڭ بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىمى مەن ابىرويلى كىسىلىگى ارقاسىندا ودان ءارى بايىپ, تەرەڭدەي تۇسەدى. عاسىر جۇزىگى قولىنا تاعىلعان تارازدا شەرحان مۇرتازا, مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, كۇلاش احمەتوۆا سىقىلدى ەل-جۇرتىنىڭ ءسوزى مەن كوزى دەلىنەتىن, سولارعا كاراپ بوي تۇزەيتىن ۇرپاقتىڭ ناعىز تاربيەشىسى بولدى.
پاراساتتى ازاماتتىڭ «تارازدى اۋليەلەر مەكەندەگەن, مەكەندەپ كيەلى ونى ەتەم دەگەن.... كيەلى جەردى باسساڭ, ويلانىپ باس: «تارازعا كەلدىم نەمەن, كەتەم نەمەن؟» دەگەن تورتتاعانى كونە قالانىڭ كوشەلەرىندە ءىلۋلى تۇرعانى دا تاربيە ءۇشىن ءبىر جاڭالىق بولدى.
ارەكەڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە اعالىق جولمەن بەلسەنە ارالاستى. جاراتىلىسىندا ساياقتاۋ جۇرەتىن ەل اعاسى جامبىل ءوڭىرى زيالىلارىنىڭ توبە ءبيى بولدى دەسەك تە قوعامدىق پىكىردەن الىس كەتپەيمىز. ۇلتتىق مۇددە مەن ەلدىك ماسەلەلەرگە قاتىستى ارەكەڭنىڭ مەملەكەتتىك كوزقاراسىمەن, تولعاۋى ورنىقتى پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىمەن ءۇن قوسپاعان كەزى جوق. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرىنىڭ, ءيا, كاسىبي كوسەمسوزشىنىڭ قالام قۋاتى, جۇرەك ءسوزى كوپشىلىككە جاقسى تانىس. تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قاراپايىم ۇيىندە جاتىپ كوپتەگەن قۇندى شىعارمالارىن جازدى. اسىرا ايتقاندىق ەمەس, ەلىنە سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولا العان قايراتكەر اعا ەرەكشە قۇرمەتكە بولەندى. ەلدىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن, سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن تالاي-تالاي جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولدى.
الاش ارداقتىلارىنىڭ مەكتەبىنەن تاربيە ءارى قۋات العان ارعىنباي بەكبوسىن ءوزىنىڭ ومىرباياندىق تاريحىن حالىق جۇرەگىندە ادال جازىپ قالدىرعان, اردىڭ جۇگىن ارقالاعان تۇلعا بولىپ قالدى.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن
تاراز
