بىردە الاشتىڭ وڭكەي ىعايى مەن سىعايى جينالعان جەتىسۋدا ۇلكەن اس وتسە كەرەك. وعان بارعان وردالى توپتىڭ ىشىندە ايگىلى جەتى جارعى اتانعان نوعايباي, كەبەكباي, شاشۋباي باستاعان سال-سەرىلەر دە بار. استان قايتار جولدا سول جەتىسۋدىڭ كىل ساڭلاقتارى ىلكى توپتان ىلگەرى كەتىپ قالعان بايسەركەنى ىزدەپتى. ماڭايدى دەرەۋ شولىپ شىققان شيراق جىگىتتەر قوردايدىڭ ەتەگىنەن ءبىر سالت اتتىنى كورگەندەرىن ايتىپ, الگىگە شوقىتىپ جەتىپ الۋدى ويلايدى. قاتارلاسا بەرىپ قاراسا, شىنىمەن بايسەركە كۇيشى ەكەن. بايەكەڭ كۇي شەرتىپ بارا جاتىر دەيدى, جىگىتتەردىڭ بەرگەن سالەمىن الماپتى. سول وگىز اياڭمەن قوردايدىڭ باسىنا شىققاندا بارىپ, كۇيىن اياقتاپ بايسەركە جىگىتتەرگە بۇرىلىپ: «ۇران كۇيدىڭ باسىندا كەزدەسىپ ەدىڭدەر, جاڭا اياقتادىم», دەپتى. قوردايدىڭ قانداي قيىن اسۋ ەكەنىن بىلەمىز. ونى اياڭداپ اسىپ وتكەنشە ءۇزىلىسسىز تارتىلعان ول كۇيدىڭ كۇردەلىلىگى ءبىر اڭگىمە دە, كۇيدىڭ قالىبىن بۇزباي قوردايدىڭ قويۋ تابيعاتىمەن استاسىپ كەتكەن بايسەركە بولمىسى ەكىنشى جايت. كۇيدىڭ ورتاسىنان كيىپ كەتپەي, كونە سارىنمەن ساپارلاس بولىپ قوردايدىڭ بيىگىنە بىرگە شىققان تىڭداۋشى توپتىڭ مادەنيەتى جانە ءبىر ۇلگى.
بيىل كۇيدەن كۇمبەز تۇرعىزىپ, قاراتاۋ شەرتپەسىندەي ۇلكەن مەكتەپتىڭ ۇلگىلى ۇستازى اتانعان تالانتتى كۇيشى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ تۋعانىنا عاسىر تولعان.
جوعارىداعى اڭگىمە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ ايتۋىندا بىزگە ونەگەلى ءورىلىپ جەتكەن. تاڭعاجايىپ كەشتە وتىرمىز. ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تولەگەن تالانتىنىڭ تۇڭعيىعىنا باتىپ بارامىز. كەۋدەمىزدى كەرنەگەن ۇلتتىق رۋح ۇلى دالانىڭ قۇنارلى قىراتى سوزاق سونارىنان ءبىر-اق شىققان. كۇي كەشىن شەرتسە شەبەر, توكسە تالانت كۇيشى جانعالي ءجۇزباي تىزگىندەگەن. بايىپتى بولمىس. ادەپتى اڭگىمە. شەرلى شەجىرە شاناقتان توگىلىپ جاتىر. بەتاشار ءسوزدى مىرزاتاي اعامىز الگىندەگىدەي باستاعان. راسىمەن دە كۇيدىڭ كيەسى دە, يەسى دە اۋەلدەن قازاق. كۇي – ۇلتىنىڭ ۇستىنى, ۇجدانى, ۇلاعاتى, ۇستازى دەسەك تە ارتىق ەمەس. نە كەرەك, سىلتىدەي تىنعان زال ساحناعا ءجىپسىز بايلانعان. تىلسىم كۇيدىڭ كۇمبىرى, كونە قوبىزدىڭ زارى پەرنەلەگەن سايىن زەردەلەنە, ەسكى تاريح ەسىمىزگە تۇسەدى...
جالپى, تولەگەن مومبەكوۆ قۇبىلىسىنا دەن قويعان ادامنىڭ ادەپكى اڭگىمەسى اۋەلى «سالتاناتتان» باستالارى بەلگىلى. ءيا, «سالتانات» شىنىمەن دە تاعدىرلى قوشتاسۋ جىرى ەدى. ول اناسىن ىزدەپ اڭىراعان كىشكەنتاي سالتاناتتىڭ زارى, ول پەرنەشتەي جارىنان قاپىدا كوز جازىپ قالعان تولەگەن كۇيشىنىڭ ساعىنىش سازى ەدى.
ەسى كىرىپ قالعان ەركە پەرزەنتكە ەكى شەكتى ەگىز قوزعاپ زارلىق اكە كىشكەنتاي سالتاناتقا اناسىنىڭ الىس ساپارعا كەتكەنىن ەستىرتىپ وتىر... قازاعا ۇشىراعان ادامنىڭ قايعىلى حابارىن قۋ تاقتاي راسىمدەپ جاتىر. اۋىر قازا. شەرلى وكسىك. جالپى قازانى كۇيمەن ەستىرتۋ ءداستۇرى قازاق حالقىندا ەرتەدەن بار. ونىڭ ءتۇپ تاريحىن تۇگەندەر بولساق, حانداردىڭ حانى شىڭعىس ءباھادۇردىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حاننىڭ ءولىمىن كەتبۇعانىڭ ەستىرتۋى ەسىمىزگە تۇسەدى. كۇيدەگى ەستىرتۋ بىردەن قايعىلى حاباردى ايتىپ باستالماعان. اۋەلگىدە پوەتيكالىق وبراز ءۇشىن تابيعات قۇبىلىستارى جىرلانادى. حان سالتاناتى. نوكەرلەر ساپى. جانۋارلار الەمى. ءبارى-ءبارى تاريحي تۇسپالدار. ءسويتىپ كەلە جاتقان سالتاناتتى سايات كۇيدىڭ سوڭعى بولىمىنە قاراي سۋىق حابارعا سولق ەتىپ ويىسادى. «تەڭىز باستان بىلعاندى, كىم تۇندىرار, ا, حانىم؟» كوڭىل ايتۋ, قازاعا ورتاقتاسۋ قايىرىمدارى. «اقساق قۇلان...»
بۇل رەتتە سايدالى سارى توقانىڭ ء«تورت تولعاۋىن» دا ەستىرتۋ كۇيى دەۋگە بولادى. قىسقاشا تاريحىن الگى كەشتە مۇحامەتجان تىلەۋحانوۆ ايتقانداي, توقانىڭ ءوزى دە دومبىراشى, ايەلى كورىك تە دومبىراشى, شەشەسى دە داۋلەسكەر كۇيشى بولعان. جالعىز ۇلدىڭ قازاسىن الدىمەن ءوزى ەستىگەن توقا بولعان ىسكە بولاتتاي بەرىك بولىپ, ەكى مۇڭلىقتى ءوزى كۇيمەن بەكىتىپ سويلەپتى. سونداعى توقانىڭ ءبىرىنشى تولعاۋى «ەستىرتۋ». ادۋىندى ۇلكەن شەشە دومبىرانىڭ ەكى شەگى جىلاسىن دەيدى. انا جۇرەگى ء«ىشىم جانىپ بارادى» دەپ ول دا دومبىرانى سۇرايدى. توقا «ەستىرتۋ» كۇيىنەن كەيىن جالعىزىنا ارناعان «ارناۋ» كۇيىن تارتادى... ءارى قاراي توقسان ۇشتەگى اتى ەرتتەۋلى «نەمەرە جوقتاۋى» كۇيى بولىپ جالعاسىپ كەتەدى...
وسى ەستىرتۋ كۇيلەرىنىڭ ىشىندە تولەگەن مومبەكوۆتىڭ «سالتاناتى» دا بار.
جالپى سۇگىردىڭ كۇيلەرى, تولەگەننىڭ كۇيلەرى تەك قانا قاراتاۋدا ەمەس, ارعى جاعى جەتىسۋدا, بەرگى جاعى كەڭ-بايتاق ارقا جەرىندە دە تارتىلادى. ءبىز كورەرمەن بولىپ كۇي كوكجيەگىنە قوسىلعان كونە سارىن كەرۋەنىنە كۇيشىلەر دە جان-جاقتان جينالعان. ارقاداعى اتاقتى داۋلەتبەكتىڭ داۋلەسكەر كۇيشى ۇلى قايروللا كۇيشى باستاپ, قاراعاندى جەرىنەن ماديار سۇلەيمەنوۆ سىندى كۇيشىلەر توبە كورسەتىپ, توردە تولەگەن مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا.
ول توپىراقتان مۇحامەتجان تىلەۋحانوۆ تا وسى كەشتىڭ كورىگىن قىزدىرىپ, كادەلى كۇيدىڭ بىرنەشەۋىن تارتقان. ءبارى دە تولەگەنگە دەگەن رياسىز ماحاببات. شىن پەيىل. شىراقشى ۇگىت.
تولەگەننىڭ «ىنىلەرىمە» دەگەن كۇيى تارتىلدى. بۇل شىعارمانى تولەگەن كۇيشى بەلگىلى عالىم, əنشىلىگى دە ءبىر توبە ومىرزاق ايتباەۆقا ارناعان ەكەن.
كەش بارىسىندا ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كانديداتى راۋشان مالدىباەۆا بايانداما جاسادى.
ال بەلگىلى كۇيشى رىمحان ءابىلحان ۇلى بولسا, تولەگەننىڭ تۇگەل كۇيىن بىلەتىن جان رەتىندە توبە كورسەتكەن. ءبارى ءداستۇر دارىپتەلىپ, ولەڭ ورنەكتەلگەن شىعارمالار. رىمحان كۇيشىنىڭ رەتىنەن كەيىن جاس بۋىن ا.ماۋلەت ۇلى, ب.ابەنوۆ, ا.يمانعازى, ە.سايىرحان ۇلى, ا.نۇرماعامبەت بولىپ كۇيدەن كەستەلى ورنەك سالدى.
«جالپى, تولەگەن مومبەكوۆ ۇلكەن مەكتەپ. ونىڭ شاكىرتتەرى بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءجۇر. ونىڭ ۇلكەنى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءبىلال ىسقاقوۆ. كۇيلەرىن جيناپ, التىن قورعا وتكىزىپ باستاعان يگىلىكتى شارالار, مىنە 100 جىلدىعىنا ۇلاسىپ وتىر. بۇل – تويدىڭ بەتاشار كەشى. ءالى جىل بويى تولەگەن تاعىلىمى مينيسترلىك دەڭگەيىندە تاماشا ناسيحاتتالادى دەپ سەنەمىز», دەيدى كەشتى ۇيىمداستىرۋشى جانعالي ءجۇزباي.
ايتۋلى كەش مۇڭنان مۇنارتىپ شىققان كۇي كوڭىلىمىزدەن سوڭ مىنا ءبىر قىزىقتى اڭگىمەمەن تۇيىندەلدى. بۇل دا كەشتە ايتىلعان كەزەكتى بايان. مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەل بيلىگىنە ەتەنە ارالاسىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ىسساپارمەن تولەگەن مومبەكوۆتىڭ اۋىلىنا ات شالدىرۋدى جوسپارلاپ, جۇمىس بابىنان بولەك ەلدەگى بيلىك وكىلدەرىنە تولەگەن مومبە-
كوۆپەن كەزدەستىرۋدى ۇيىمداستىرۋىن تاپسىرىپتى. سويتسە بەرەكەسىز باسشىلاردىڭ بىرەۋى دەرەۋ ەرتەڭىنە مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ كومەكشىسىنە تولەگەن مومبەكوۆتىڭ وسىدان ءبىر كۇن بۇرىن قايتىس بولعانىن «ەستىرتىپتى». مىرزەكەڭ ابدىراپ تۇرىپ قالسا كەرەك. «بۇل قالاي بولعانى؟ سۋىق حابار جەردە جاتپاۋشى ەدى عوي؟» دەپ كومەكشىسىنە ول جايدى ىقتياتتاۋدى تاپسىرادى. سويتسە, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, اينالدىرعان كىشكەنتاي سوزاقتا ەكى تولەگەن مومبەكوۆ بار ەكەن. الگى قايتىس بولعان سوزاقتىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى ەكەن. ء«بىزدىڭ تولەگەن ءتىرى ەكەن» دەيدى-اۋ مىرزەكەڭ...
سول تولەگەن ءالى ءتىرى. رۋحى ءتىرى. جانى ماڭگىلىك. مۇراسى مۇراعاتتى, كۇيى ۇلاعاتتى تولەگەن كۇيشىنىڭ جاسامپاز ءداۋىرى ەندى باستالدى. ونىڭ كۇيلەرى ءالى تالاي عاسىر تىرشىلىك ەتەدى. مومبەكوۆ قۇبىلىسى مىڭجىلدىقتارمەن ولشەنە بەرمەك.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
