سونىڭ ءبىرى – اۋا رايىن مالىمدەۋشىلەر وزدەرى شىعارىپ العان «سۋلى قار» ءسوزى. بۇرىن الدەبىر ادەبيەتتەن وقىپ, بولماسا ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمەدەن ەستىمەگەن ەكەنبىز. ال ءبىزدىڭ قۇلاققا ء«سىلبى قار», ء«سىلبى جاڭبىر», ء«سىلبى جاۋىپتى» دەگەن سوزدەر باياعىدان ءسىڭىستى ەدى.
ءسىلبى – تۇيەنىڭ مۇرنىنداعى مۇرىندىعىنا (بۇيداعاشىنا) بايلاناتىن جىڭىشكە قايىس نەمەسە ءجىپ. كەي وڭىرلەردە «شەتتىك» دەپ اتايدى. تۇيە مۇرنىنداعى جىڭىشكە اعاشقا ونى جەتەلەۋگە ارنالعان جۇپ-جۋان ءجىپ – بۇيدانى اپارىپ بىردەن بايلاي سالۋعا بولمايدى, قوقيىپ بايلانبايدى دا. وعان ءسىلبى تاعىپ, سول ءسىلبى جىپكە بۇيدا بايلايدى. ال ءسىلبى تۇيەنىڭ بۇيداسىن شەشىپ جىبەرە سالعاندا دا تۇيەنىڭ مۇرىندىعىندا بىرگە كەتەدى. ول تۇيەنىڭ اۋا كىرىپ شىعاتىن مۇرنىندا جۇرگەندىكتەن ۇنەمى سۋلانىپ, بىلجىراپ كەيدە ءتىپتى سىلەكەيلەنىپ تۇرادى. سوندىقتان ء«سىلبى» ءسوزى نە جاڭبىر ەمەس, نە قار ەمەس, ەرىپ جاۋعان قارعا جانە سۋلانىپ جاتقان شوپكە بايلانىستى دا ايتىلادى. باياعىدا بالا سانامىز ء«سىلبى قار» دەسە قارى مولىراق, ء«سىلبى جاڭبىر» دەسە جاڭبىرى كوپتەۋ دەپ تۇسىنەتىن ەدىك. ءسىلبىنىڭ ۋاقىتى – كوكتەم مەن كۇز ايلارى ەدى.
ءسىلبى تۇيە عانا ەمەس, وگىزدىڭ دە مۇرنىندا جۇرەدى. مۇرنى تەسىلىپ, شارۋاعا جەگىلگەن وگىزدى جايىلىسقا جىبەرگەندە تەك باس ءجىبىن الىپ, سىلبىسىمەن جىبەرە سالاسىز. قولىڭىزدا ءجىپ بولسا ورىستە جۇرگەن تۇيەنى دە, وگىزدى دە ۇستاپ الىپ سىلبىسىنە ءجىپ تاعىپ ءمىنىپ كەتە بەرەسىز.
ەندى وسى سوزدەرىمىزدى راستايتىن بىرقاتار مىسالدار كەلتىرە كەتەيىك. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ «اتاجۇرت» باسپا ورتالىعىنان 2014 جىلى جارىق كورگەن قىتايداعى قازاق اقىن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ «قوڭىراۋلى ءۇن» اتتى ولەڭدەر جيناعىندا اقىن نۇريلا قىزىقانقىزىنىڭ «جەرشىلىن-اي ماڭعازدىڭ» اتتى جەر اڭساپ بايلاۋدا تۇرعان جەرىنەن بوساپ كەتكەن تۇيە تۋرالى ولەڭىندە:
مال ورىسكە بەتتەدى سوگىلگەندە الا تاڭ,
جاس قۇراقتار جابىلا جايعان سىندى الاقان.
جۇلا تارتىپ ءسىلبىسىن مۇرىن جىرىپ كەتىپتى,
جوق بوپ شىقتى ورنىندا بايلاپ قويعان قارا اتان, – دەپ جىرلايدى.
تاعى ءبىر مىسال قوسساق, جاس تا بولسا قازاق ەتنوگرافياسىمەن قاعاز بەتىندە عانا ەمەس, شىنايى تۇرمىستا اينالىسىپ جۇرگەن ءارىبي-ارىبەك جازۋشى ارمان المەنبەتكە بەرگەن سۇحباتىندا ءوزىنىڭ «قازاق حاندىعى» فيلمىنە قالاي تۇسكەنىن, رەجيسسەر رۇستەم ابدىراشپەن قالاي تانىسقانىن ايتا كەلىپ: «رۇستەم اعا ءبىر مەزگىلدە سەيفىنەن ءبىر زات الىپ شىقتى دا: «وسىنى ەشكىم بىلمەيدى, نە ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟» دەدى. قاراسام, بۇيداعاش ەكەن. ونى قالاي قولداناتىنىن, وعان ءسىلبى تاعىپ بارىپ, بۇيدا جالعايتىنىن ايتتىم», – دەيدى.
ال وگىزگە بايلانىستى ايتىلاتىن تۇسىندىرمە سوزدىك, انىقتامالىقتاردا مۇرىن تەسۋ جونىندەگى تۇسىنىككە بايلانىستى ايتىلىپتى. وندا: «تاناۋىن تەسۋ - باسبىلگى ەتۋ ءۇشىن تۇيەگە مۇرىندىق, وگىزگە ءسىلبى وتكىزۋگە بايلانىستى تۇمسىعىنىڭ شەمىرشەگىن (جەلبەزەگىن) تەسۋ» (قاز. ەتنوگرافيا., 2, 288) دەلىنگەن.
«كوك شىعىپ قالعاندا قاردىڭ جاۋى, ءسىلبى جاۋىن جەر جۇمىسىن وندىرتپەيتىنىن فايزىراحمان وماروۆ بىردەن ءتۇسىنىپ, كۇندەگىدەي ەمەس جىلدامىراق قامدانۋ كەرەك ەكەنىن ۇعادى». بۇل فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شىنداليەۆا مەڭدىگۇلدىڭ «وقيعالى وچەرىك» ماقالاسىنداعى اۋەزوۆتىڭ وچەركىن ءتالداۋىنان ۇزىندى. ەكىنشى مىسال. ەتنوگراف-تاريحشى, مۇحامەتقازى مۇحامادي ۇلى: «زيات تارباعاتايداعى كەزىندە اكەسىنىڭ جازىقسىز ولىمىنە قاتتى قايعىرىپ, ء«سىلبى» دەگەن داستان جازادى. ال ونىڭ ءبىر ۇزىگىن كەزىندە التاي ايماقتىق №1 ورتا مەكتەپتىڭ زەينەتكەر مۇعالىمى مەدىعات رازدان ۇلى حاتقا تۇسىرگەن ەكەن:
سالەم دە كوپ توبىقتى قاۋىمىنا,
قالدى اكەم كەرەگەتاس باۋىرىندا,
قاپىدا تاعدىر ايداپ وققا ۇشتى,
تۇماننىڭ ءسىلبى ارالاس جاۋىنىندا.
زياتتىڭ وزىندىك مۇڭعا تولى بۇل ۇزاق تولعاۋىن كەزىندە ەشكىم جاتتاپ, نە ەستە ساقتاپ ۇلگەرمەگەن» دەپ جازادى. وسى شۋماق شىنىندا شاكارىم اتامىزدىڭ جاڭبىرى قايسى, قارى قايسى, مازاسىز جاۋىن جاۋاتىن تۇماندى قازان ايىندا قازا بولعانىن ەسكە سالعانداي ەكەن. بۇل ورالحان بوكەيدىڭ «اتاۋكەرە» رومانىندا «...ەرتەڭىندە ءشوپ باسىن ءسىلبى باسىپ, كەشەگى جاڭبىر مۇزداقتاپ تاستاپ ەدى» دەپ سۋرەتتەلەتىن شاق.
ەندى شوپكە بايلانىستى ايتىلۋى جونىندە ءبىر-ەكى مىسال. بەلگىلى اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اۋدارماشى, عالىم يمانعازى نۇراحمەت ۇلى «سيىر جىلى» دەيتىن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە «اق سيىر جىلى» تۋرالى ايتا كەلىپ: جاڭبىر كوپ جاۋاتىندىقتان ءشوپ سۋسوقتى, ءسىلبى بولىپ جۇعىمسىز كەلەتىنى تاعى بار» دەسە, «كوك سيىر جىلى» تۋرالى: «كوكتەم جاقسى بولعانىمەن ءشوپ ءسىلبى, جۇعىمى از كەلەدى دە, مالدىڭ تويىنىسى اسا جاقسى بولمايدى» دەيدى. ال «قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى» انىقتامالىعىندا: «كۇزدىگۇنى جەرگە اۋەلى قار جاۋسا, ونىڭ سوڭىنان ىلە جاڭبىر جاۋسا ءشوپ مۇزداق بولىپ, ءسىلبى تۇرادى». (قازاقست. اۋىل شارۋاش., 1972, №2, 61) دەلىنگەن.
مىنە, بۇل كۇندە قولدانىستان شىعىپ قالعان ء(وزىمىز شىعارىپ تاستاعان), ورنىنا جاساندى, جانسىز «سۋلى قار» ءسوزى ەنىپ كەتكەن ء«سىلبى» ءسوزىنىڭ ءبىز بىلەتىن جايى وسىلاي.
ءبىز اتىن وزگەرتىپ ايتقانمەن زاتى وزگەرمەيدى, اتاۋىن وزگەرتكەنمەن تابيعات قۇبىلىستارى وزگەرمەيدى ەكەن. مىنە, كەشە عانا استاناعا ءسىلبى جاۋ-
دى. بۇل ۇعىمنان ءبىز ءشوپتىڭ دە سىلبىلەنگەنىن ۇعار ەدىك, ءشوپ مالدىڭ دا جايىنان حابار بەرەر ەدى. ال «سۋلى قار» بىزگە ونداي تۇسىنىك بەرۋگە, وزگەشە مەزگىل قۇبىلىسىن سەزىندىرۋگە قاۋقارسىز. ويتكەنى ول تامىرسىز, جاساندى, جانسىز, اۋدارما ءسوز.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
