وسى رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بيىلعى 24 ناۋرىزداعى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە رەسمي ساپارى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىن اشتى.
رەسمي ساپاردىڭ باستى ءىس-شاراسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءابۋ-دابي تاق مۇراگەرى, ءباا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى شەيح مۇحاممەد بەن زايد ءال ناھايانمەن جىلى شىرايلى وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەرى بولىپ تابىلدى. مەملەكەت باسشىسى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ىرگەتاسىن نىعايتىپ جانە مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى ودان ءارى جوعارى دەڭگەيگە شىعاراتىن ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق سالالارداعى قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ءباا قازاقستاننىڭ تاياۋ شىعىستاعى جەتەكشى سىرتقى ساۋدا ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالۋدا. وتكەن جىلى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 71,9% ءوسىپ, 643,1 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. وسىلايشا, 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستان مەن ءباا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 57,7 ملن دوللاردى قۇراپ, 2017 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 70,4%-عا (33,9 ملن اقش دوللارى) ارتقان. بۇل كورسەتكىشتەر ءبىزدىڭ ەنەرگەتيكا, جوعارى تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار, اگرويندۋستريا, تاماق ونەركاسىبى سياقتى سالالارداعى ءوزارا ارەكەتتەستىگىمىزدىڭ زور الەۋەتكە يە ەكەندىگىن راستايدى.
شىن مانىندە, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ قاتىسۋى بارىسىندا ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلۋى تاريحي قادام بولدى, بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. قول قويىلعان قۇجات قازاقستان مەن امىرلىكتەردىڭ ينۆەستورلارىنا ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن قۇقىقتىق ورتانىڭ بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى, ەكى ەل اراسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋعا ىقپال ەتەدى.
وسى كەلىسىمدى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ لوگيكالىق جالعاسىنا قازاقستانداعى مۇناي-گاز, حيميا ونەركاسىبىندەگى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى بىرنەشە جىلدارعا ارنالعان جوبالاردى جاتقىزۋعا بولادى.
اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, «سامۇرىق-قازىنا ۇاق» («بىرىككەن حيميالىق كومپانيا» جشس) جانە اۋستريالىق «Borealis AG» كومپانياسى اتىراۋ وبلىسىندا پوليەتيلەن وندىرەتىن ينتەگراتسيالانعان گاز-حيميا كەشەنىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى شارتتارى تۋرالى مەموراندۋمعا جانە اتىراۋ وبلىسىنداعى پوليپروپيلەن زاۋىتىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. وسى وندىرىستەردى قۇرۋ قازاقستانعا پەرسپەكتيۆالى الەمدىك نارىقتاردىڭ بىرىنە كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ويتكەنى پوليپروپيلەن مەن پوليەتيلەن الەمدىك قاجەتتىلىكتىڭ 60%-ىن قۇرايتىن ەڭ تانىمال پوليمەرلەر بولىپ تابىلادى.
پوليەتيلەن ءوندىرىسى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى شارتتارى تۋرالى مەموراندۋم مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى پاكەتىن جانە جوبانى جوبالاۋ ساتىسىنا كوشىرۋدى (بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنى ازىرلەۋ) بەكىتەدى. بۇدان باسقا, بۇل قۇجات كەيىنگى ۇكىمەتارالىق ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدى ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز بولادى. ينۆەستيتسيا كولەمى 6,5 ملرد اقش دوللارىنا باعالانۋدا. بۇل جوبا قازاقستان اۋماعىندا جىلىنا 1250 مىڭ توننا پوليەتيلەن ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ول ىشكى سۇرانىستى تولىعىمەن جابادى جانە تۇراقتى ەكسپورتتىق ءتۇسىمدى قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي-اق جوبا شەڭبەرىندە قۇرىلىس كەزەڭىنە 6 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا, پايدالانۋ كەزەڭىندە 560 تۇراقتى جۇمىس ورىندارى جانە مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرگە بايلانىستى ارالاس سالالار ءۇشىن 3 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە جىل سايىنعى اۋدارىمدار جتس, الەۋمەتتىك سالىق جانە زەينەتاقى اۋدارىمدارى تۇرىندە تۇسەدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى وزىق شەتەلدىك تەحنولوگيالاردىڭ ترانسفەرتى وتەدى, ال وندىرىلەتىن ءونىم پوليمەرلىك ءونىمنىڭ 50-دەن استام تۇرلەرى ءۇشىن ودان ءارى قايتا ءبولۋدىڭ شيكىزاتىنا اينالادى (جەرگىلىكتى پوليمەرلى تەحنولوگيا ونىمدەرىن دامىتۋعا جاردەمدەسۋ). كەشەننىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءىجو-گە ۇلەسى – جىلىنا ورتا ەسەپپەن 1,2%-عا باعالانادى.
پوليپروپيلەن زاۋىتىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا سايكەس, «Borealis AG» تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنى جانە قۇقىقتىق ساراپتامانى جۇرگىزەدى. وسى قۇجاتقا قول قويۋ جوباعا ۇقساس كەشەندەردى سالۋدا, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن (RND) قۇرۋدا, سونداي-اق ونىمدەردى الەمدىك نارىققا شىعارۋدا ۇلكەن تاجىريبەسى بار ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى تارتۋعا مۇمكىندىك اشادى. بۇل جوبانىڭ قۇنى – 2,6 ملرد اقش دوللارىن, زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەندى قۇرايدى. قۇرىلىستىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – 2021 جىل.
«Borealis AG» پوليەتيلەن ءوندىرۋشى الەمنىڭ ەڭ ءىرى كومپانيالار تورتتىگىنە كىرە وتىرىپ, ەداۋىر جوعارى تەحنولوگيالى جانە مارجالىق تيىمدىلىك تۇرعىسىنان اسا ءونىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسى رەتتە, كومپانيانىڭ 64% اكتسيالارىنىڭ باقىلاۋ پاكەتى امىرلىكتەردىڭ «Mubadala» مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنا جانە 36%-ى اۋستريالىق «OMV» كومپانياسىنا تيەسىلى.
قازاقستاندا مۇناي-گاز-حيميا سالاسىن دامىتۋعا ارنايى جاعدايلار جاسالعان. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت جالپىزاۋىتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرادى, جوبالاردى كەپىلدەندىرىلگەن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتەدى, سالىقتىق جانە كەدەندىك الىمداردان بوساتۋ قولدانىلادى. مەملەكەت ەكى جوبانىڭ جالپى قۇنى 9,1 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن ينۆەستيتسيالارىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەدى.
قازاقستان مەن ءباا اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالى جولدارىنىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى مەن ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتارىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعا دەيىن ترانزيتتەن تۇسەتىن كىرىستى 5 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويعانى ءمالىم. بۇل ءوز كەزەگىندە, تاۋارلاردىڭ ترانزيتتەلۋىنە جانە كەدەندىك وپەراتسيالاردى جەتىلدىرۋگە مەيلىنشە قولايلى جاعدايلار قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيالار مەن حالىقارالىق وزىق تاجىريبەنى قولدانۋدى كوزدەيدى.
ءىرى تۇتىنۋ نارىقتارىنا يە ەلدەرمەن كورشىلەس بولۋ وتاندىق كولىكتىك جۇيەنىڭ دامۋ كەلەشەگىن كەمەلدەندىرەدى. قازاقستان ازيادان ەۋروپاعا قاتىنايتىن ترانزيتتىك جول تورابىندا بىرەگەي ورىنعا يە. جاھاندىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ترانزيتتىك قىزمەت ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى باعالى رەسۋرس بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە, قازاقستاندى تارتىمدى ترانزيتتىك مەملەكەتكە اينالدىرۋ يدەياسى قازاقستاندىق ءونىمدى حالىقارالىق ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ جۇيەسىنە ينتەگراتسيالاۋ ماقساتىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋدى تالاپ ەتەدى.
قازىرگى تاڭدا ءباا الەمنىڭ ەڭ ءىرى 9 پورتىنىڭ ءبىرى ورنالاسقان وڭىرلىك بيزنەس حاب بولىپ تابىلادى. دۋباي تەڭىز پورتىنىڭ بىرەگەيلىگى سول, ونىڭ اۋماعىندا دۋباي امىرلىگىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 25%-ىن جانە 50% ەكسپورتىن, سونداي-اق ءباا-گە كەلەتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ 20%-ىن قالىپتاستىراتىن «جەبەل ءالي» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ بولۋىندا. اتالعان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا 132 مەملەكەتتەن كەلگەن 7 مىڭنان استام شەتەلدىك كومپانيامەن بىرگە الەمنىڭ ەڭ ءىرى 14 لوگيستيكالىق كومپانياسى ورنالاسقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
وسى ورايدا, ەلىمىز ءۇشىن قازاقستانداعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار مەن وتكىزۋ بەكەتتەرىن, اتاپ ايتقاندا, «قورعاس – شىعىس قاقپاسىن» جانە «اقتاۋ تەڭىز پورتىن» جەتىلدىرۋ ءارى جاڭعىرتۋ بويىنشا امىرلىكتەردىڭ تاجىريبەسى ماڭىزدى. پورتتاردا ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار رەجىمىنىڭ بولۋى قازاقستان اۋماعىنان تاۋارلاردى تاسىمالداۋ شىعىندارىن ەداۋىر ازايتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, باسقا باعىتتارعا قاراعاندا ايتارلىقتاي باسىمدىق بەرەدى.
قازىرگى تاڭدا اتالعان سالاعا سەرپىن بەرۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق جاعدايلار جاسالعان. «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا «اقتاۋ تەڭىز پورتىنا» تىكەلەي قاتىناۋ مۇمكىندىگى بار كەلەشەگى زور كولىكتىك حابقا جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنا اينالىپ كەلە جاتىر. وسى رەتتە, ەلدە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ جولىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى شوعىرلاندىرۋ ماقساتىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن تارتىمدىلىعىن كوتەرۋ قاجەت.
امىرلىكتەردىڭ «جەبەل ءالي» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسى ساپارىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستى تاقىرىپ بولدى. ناتيجەسىندە, «اقتاۋ تەڭىز پورتى» مەن «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ كولىك-تاسىمالداۋ الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا «DP World» كومپانياسىنىڭ «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ كاپيتالىنا كىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۋرالى جانە «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ 49% اكتسيالارىن ساتىپ الۋ بويىنشا شەكتەلمەلى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
تەرمينالداردىڭ, ەركىن ايماقتار مەن پورتتاردىڭ الەمدىك وپەراتورى «جەبەل ءالي» ەەا-نى وزىق باسقارۋ تاجىريبەسىن پايدالانادى جانە 2020 جىلعا دەيىن قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمەن قازاقستانعا شامامەن 1 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
ءىرى پورت وپەراتورىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ قازاقستانعا اقتاۋ مەن قورعاستاعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى جانە ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىنىڭ وسۋىنە سەرپىن بەرەدى.
2020 جىلى دۋبايدا الەم دەڭگەيىندەگى ماڭىزدى شارا وتەدى, ول – دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو-2020 كورمەسى. كورمەنىڭ باستالۋىنا ەكى جىل بۇرىن وعان 150 مەملەكەت رەسمي قاتىسۋىن راستاعانىن, سونداي-اق 38 مەملەكەت قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويعانىن نازارعا الا وتىرىپ, اتالعان كورمە ءساتتى وتكىزىلدى دەپ بولجاۋعا بولادى. قازاقستان اتالعان شاراعا قاتىسۋ ماسەلەسىنە زور ءمان بەرەدى جانە ونىڭ استانادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ نەگىزگى تاسىلدەمەسىن ءساتتى بىرىكتىرەتىن «بولاشاق ءۇشىن سانا-سەزىمدى بىرىكتىرۋ» اتتى تاقىرىبىن قولدايدى.
ءباا قازاقستاندىق ساياحاتشىلار ءۇشىن دەمالاتىن تانىمال ەل بولىپ سانالادى. ارينە, 2018 جىلعى 10 ناۋرىزدان باستاپ قازاقستاندىقتاردىڭ امىرلىكتەرگە ۆيزاسىز كىرۋ ءتارتىبى الداعى ۋاقىتتا تۋريزم اينالىمى مەن ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋىنە جول اشادى جانە ەكسپو-2020 كورمەسىنە قاتىسۋعا سەرپىن بەرەدى.
قازاقستاننىڭ ءباا-دەگى ەلشىلىگى مەن «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ كەلىسسوزدەر توبىنىڭ جەمىستى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى رەتىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساپارى بارىسىندا قازاقستاننىڭ ەكسپو-2020 دۇنيەجۇزىلىك كورمەسىنە قاتىسۋى تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. سونىڭ ارقاسىندا امىرلىكتەر تاراپى قازاقستاندىق پاۆيلوندى قۇرۋ ءۇشىن ءباا, موناكو, شۆەيتساريا جانە ليۋكسەمبۋرگ پاۆيلوندارىنىڭ جانىندا ورنالاسقان جالپى كولەمى 3420 شارشى مەتر قۇرايتىن ەڭ اۋقىمدى جەر تەلىمىن بەردى.
جالپى, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءباا-گە جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ ناتيجەلەرى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قارقىن العانىن كورسەتتى جانە ناقتى سالالاردا ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ارنالعان جاڭا كەزەڭگە جول اشتى.
ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستاردىڭ وتە زور جانە اۋقىمدى الەۋەتى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس جاسالىپ, ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى تەرەڭدەتۋگە جايلى جاعداي تۋىنداتادى. بولاشاقتاعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءساتتى جولىن تاراپتاردىڭ تەك قانا ساياسي ەركى, ەكونوميكالىق ماقساتتاردىڭ سايكەستىگى جانە بىرلەسكەن باسىمدىقتاردى قۇرايدى.
قايرات لاما ءشارىپ,
قازاقستاننىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى
