بۇلاي بولۋى ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا بەدەلىنىڭ ءوسۋىنىڭ ناقتى دالەلى. سوندىقتان قازاقستان اقش-پەن تاتۋلىق, ىنتىماقتاستىق جانە ارىپتەستىك قاتىناستارىندا بولۋدى ماقسات تۇتادى. اقش-پەن دوستىق بايلانىستا بولۋ ەلدىڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق مىعىمدىلىعىنىڭ كەپىلى دەپ ەسەپتەلەدى. سەبەبى اقش الەمدىك ەكونوميكانىڭ 24 پايىزعا جۋىعىن يەمدەنىپ وتىر. ونىڭ ۆاليۋتاسى حح عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىنان باستاپ الەمدىك قارجىلىق ايىرباستاعى نەگىزگى ۆاليۋتا. سونىمەن قاتار اقش الەمدىك قۋات رەسۋرستارىنىڭ 40 پايىزىن پايدالانىپ كەلە جاتقان الىپ ەل. 16 تريلليون دوللارعا جۋىق جيىنتىق ىشكى ءونىم وندىرەتىن اقش قۋاتى ەڭ وزىق, ءتيىمدى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل الىپ ەلدىڭ الىپ ەكونوميكاسى ۇدايى شيكىزات پەن قۋات كوزدەرىنە ءزارۋ. اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتى «امەريكا حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ» ۇرانىمەن جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
قازاقستان باسشىسى وتكەن كەزەڭدەردە اقش پرەزيدەنتتەرىمەن 19 رەت كەزدەستى. العاشقى كەزدەسۋ 1992 جىلى بولدى. وسى كەزدەسۋلەر بارىسىندا بىرنەشە ەكىجاقتى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ولار – دەموكراتيالىق ارىپتەستىك تۋرالى حارتيا, ەكونوميكالىق ارىپتەستىك ءىس-قيمىلى جونىندەگى باعدارلاما, جاڭا قازاقستاندىق-امەريكالىق قاتىناستار تۋرالى ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ بىرىككەن مالىمدەمەسى سياقتى قۇجاتتار.
اقش كەزىندە قازاقستانداعى يادرولىق قارۋ ارسەنالىنىڭ تەز ارادا رەسەيگە جەتكىزىلۋىنە جانە ونىڭ باسقا ەلدەرگە تاراتىلىپ كەتپەۋىنە ەرەكشە مۇددەلى بولدى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ازات بولۋى الەمدىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ نىعايا تۇسۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا امەريكا ءوزىنىڭ قازاقستانمەن قاتىناستارىن تەك پراگماتيكالىق تۇرعىدان جۇرگىزدى. ول ءۇشىن اقش-تىڭ ورتالىق ازياداعى ءرولىنىڭ باسىم بولۋى عانا ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. 1994 جىلى قازاقستان يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىپ, 1995 جىلى ءوز جەرىندەگى يادرولىق قارۋلاردى (1200-دەي يادرولىق زاريادتار) شىعارعاننان كەيىن امەريكانىڭ قازاقستانعا دەگەن ىنتاسى ءبىرشاما السىرەدى. ەكى ەل قاتىناستارى ءبىرشاما باياۋلاپ, اقش باسشىلىعى نەگىزىنەن قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ دامۋىنا باعا بەرۋمەن بولدى.
ال حح عاسىردىڭ اياعى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا الەمدەگى گەوساياسي كۇشتەردىڭ ارا سالماعى وزگەرۋىنە بايلانىستى, 10 جىلداي مەرزىمدەگى اقش-تىڭ ءبىر پوليارلىق باسىمدىلىعى اياقتالعاننان كەيىن, ونىڭ قازاقستانعا جاڭاشا قاتىناسى باستالدى. اقش قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى باتىس پەن شىعىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى جالعاستىرۋشى گەوساياسي ورنىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندى. اسىرەسە, كاسپي تەڭىزىندەگى مۇناي قورلارىن يگەرۋگە مۇددەلىلىك تانىتتى, ءوزىنىڭ نەگىزگى باقتالاستارى رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ءرولىنىڭ ارتۋىن شەكتەۋدى ماقسات تۇتتى.
وسىعان بايلانىستى اقش قازاقستانمەن ەكونوميكا جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىندا ناقتى بايلانىستار ورناتا باستادى. اقش ەكونوميكاسى ءۇشىن جاڭا قۋات كوزدەرىن ىزدەۋ زارۋلىك تۋدىرۋدا. سەبەبى 2001-2020 جىلدار ارالىعىندا بۇل ەلدىڭ مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋى 33 پايىزعا كوبەيمەك. سوندىقتان مۇنايدى الۋدىڭ ءتۇرلى بالاما جولدارىن ىزدەستىرۋ ماڭىزدى. تاياۋ شىعىس پەن پارسى شىعاناعى ەلدەرىندەگى مۇناي مەن گازدى يمپورتتاۋ ەمەس, باسقا مەملەكەتتەردىڭ سۋتەگى قورلارىن پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا. قازاقستان بولسا, 2011 جىلى الەمدىك مۇناي قورىنىڭ 2,9 پايىزىن يەمدەنىپ, بۇل كورسەتكىش بويىنشا 9-ورىندا تۇر.
اقش قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتورىمەن قاتار ءتۇستى مەتالدار مەن ۋران ونىمدەرىنە دە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. سوندىقتان اقش كومپانيالارى 2020 جىلعا دەيىن قازاقستانعا جىل سايىنعى تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمىن 20 ملرد دوللارعا جەتكىزبەك. اقش, اسىرەسە, كاسپي اۋماعىنداعى اسا باي گاز قورلارىن يگەرۋدى ماقسات ەتەدى. كاسپي ايماعىنا كىرۋ ارقىلى بۇل ەل قازاقستانمەن قاتار ازەربايجان, تۇرىكمەنستان سياقتى مەملەكەتتەرگە ءوز ىقپالىن كۇشەيتۋدى كوزدەدى. قازاقستاننىڭ كومىرسۋتەگى قورلارىن يگەرۋ اقش-قا ەكونوميكالىق جاعىنان عانا ەمەس, ساياسي جاعىنان دا ۇتىمدى ەدى. ول ءوزىنىڭ باسەكەلەستەرى رەسەي مەن قىتايدىڭ ءدال قاسىندا وتىرىپ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك الدى. اقش يران مەن رەسەيگە سوقپايتىن مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ بولۋىنا مۇددەلى. قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا ەكونوميكالىق ەكسپانسياسىن ازايتۋدى دا كوزدەدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاقستان اقش-تىڭ سىرتقى ساياسات دوكتريناسىندا ماڭىزدى باسىمدىلىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى.
اقش قازاقستانمەن يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى دا ىنتىماقتاسۋعا مۇددەلى بولدى. ەلدىڭ اۋعانستانعا جاقىن ورنالاسۋى دا ونىڭ ەسىرتكىترافيگىنە جانە حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەستەگى ءرولىن ارتتىردى. اقش قازاقستاندا بار بەيبىت يادرولىق تەحنولوگيالار مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ الەمدىك قاۋىپتى كۇشتەرگە قولدى بولىپ كەتپەۋىنە مۇددەلى. اسىرەسە تەرروريستىك توپتار وسىنداي «ەكىنشى بولشەكتەردى» پايدالانۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان امەريكا اۋعانستانداعى تاليبان قوزعالىسىن كۇيرەتۋگە مۇددەلى. ويتكەنى الەمدىك قاۋىپكە اينالعان تالىپتەر ء«ال-كايدا» تەرروريستىك ۇيىمىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي تىرەگىنە اينالدى. اقش-تىڭ اۋعانستانداعى اسكەرى مەن باتىستىڭ كواليتسيا كۇشتەرى بۇل ەلدەگى جاعدايدى رەتتەۋگە قاۋقارسىز بولىپ شىقتى. سوندىقتان اقش بيلىگى اۋعانستان ماسەلەسىن بەيبىت رەتتەۋدى قولدايتىن قازاقستان سياقتى مەملەكەتتەردىڭ مامىلەگەرلىك, بەيبىتشىلىك ميسسياسىنا ءزارۋ. قازاقستاننىڭ سيريا داعدارىسىن رەتتەۋدەگى ءرولىن دە اقش قۋاتتايدى. بۇل رەتتە قازاقستان ءبىرشاما ناقتى ۇسىنىستارمەن شىقتى. اۋعانستانعا ەكونوميكالىق, ازىق-ت ۇلىك كومەگىمەن قاتار كادرلار دايارلاۋدا كومەك كورسەتىلدى. «استانا پروتسەسى» ارقاسىندا سيريادا جاعداي ءبىرشاما تۇزەلىپ كەلەدى.
ەكى مەملەكەت گەوساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, ەنەرگەتيكا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, عىلىمي-تەحنيكالىق كووپەراتسيا ارقىلى ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەلەرىندە ىنتىماقتاسۋدى تەرەڭدەتە بەرۋدى جوسپارلادى. اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ وقۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزىلعان. سايىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى قازاقستان ءۇشىن اقش-تىڭ ستراتەگيالىق سەنىمدى سەرىكتەس ەكەندىگىن اڭعارتادى.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
