تۋرا جول

قالامگەر قاۋىمنىڭ شىعار­ما­شىلىق شابىتىنا ويدا جوقتا شوق ءتۇسىرىپ, كوڭىل تولعانىسىن تولقى­تىپ اكەتىپ, ادەمى ءبىر تۋىندىنىڭ دۇنيەگە كەلە قالاتىن شاقتارى ادەبيەت الەمىندە سيرەك جاي ەمەس ەكەنى ايان. وندايدا الدىمەن كومەيى كۇمبىرلەپ, تىلىنەن جىر اعىلا جونەلەر اقىن بولارى تاعى انىق. ال سوعان تەبىرەنىس قۋاتىن قايراۋ­شى جەكە ادام ءومىرى ءھام تاع­دىرى بولسا شە ؟! بۇل ەن­دى بولەك وقي­عاعا پارا-پار عوي. وسى­دان جيىرما بەس جىل بۇرىن­عى وقىعان جاندى بەي-جاي قالدىرا ال­ماي, كوپ كوكىرە­گىن تەربە­گەن سول ءبىر پوەما سونداي­­لىق ەدى. قايرات جۇما­­­­­عاليەۆ اعامىزدىڭ تا­نىس­­قان بەتتە بويىن باۋ­راپ, ءىس-قىز­مەتىنە, قايتپاس قايسار­لىعىنا جۇرەك تۇكپىرىنەن توگىلىپ ارنالعان “نۇرا پەرزەنتى” دەرەكتى داستانى­نىڭ كەيىپكەرى جارىلقاسىن بيكەنوۆ قازىر ايماقتاعى بارشا اعايىن ارقا تۇتقان, ەسكىدەگى قادىرلى كىسىدەي اقىل-كەڭەسىنە توقتالعان ارداقتى اقساقال­دىقتىڭ ورىندە. جاسىرارى جوق, كوز ۇيرە­نىپ كەتكەندىكتەن بە, اينالاداعى تانىستاردىڭ تاعدىرىنا, جانىڭ­داعىلاردىڭ جان-دۇنيەسىنە كوڭىل اۋدارا بەرمەيتىنىمىز بار. كەيدە سۋىرت­پاقتاپ سىر تارتىپ بايقا­­سا­ڭىز تىڭنان تانىلعان تالاي قىرى­نا ءتانتى بولاسىز. ونىڭ تاڭداي قاقتىرارلىق تاباندىلىعى مەن تياناقتىلىعىنىڭ ءسۇيسىنىستى كورى­نىسىنىڭ ءبىرى رەتىندە تابانى كۇرەك­تەي قىرىق جىل بويىندا ءبىر مەكە­مە­دە باس بۋحگالتەر مىندەتىن اتقار­عانىن اتار ەدىك. مۇنى دا بىلاي قويعاندا, سونىڭ ەداۋىر بولىگى تاسا­­­­­دان تاس اتقان تاعدىر تالقى­سىنا تاپ بولىپ وتكەنىن ايتپاي كەتە المايسىز. تاڭداعان مامان­دىعىنا بەرىكتىك پەن توسىننان كەزدەسكەن قيىندىققا مۇقالماس جىگەر ءومىرىن العا تارتقان قاسيەت. ءسوز ورايىندا اۋەلگى ەرەكشە­لىك­كە توقتالساق, ەسەپ-قيساپ ىسىنە بوزبالا كەزىنەن ارالاسىپتى. ول شاقتا نۇرا وڭىرىندە تىڭ يگەرۋ دۇربەلەڭى ەتەك جايىپ تۇرعان بولا­تىن. جاڭادان قۇرىلعان “شاحتەر” كەڭشارىنىڭ جۇمىسشىلار كووپە­را­تسياسىنا بۋحگالتەر شاكىرتى بو­لىپ قابىلدانعاندا بۇتكىل ەڭبەك جولى وسى سالامەن قابىسىپ كەتە­تىن­دىگىن استە ويلاماعان-دى. ونىڭ ءتورايىمى ءانزيا تەمىربولاتوۆا مەن تىكەلەي قامقورشىسى ەكا­تەري­نا رومانيۋكتىڭ باۋراعان ۇستازدىق قۇشاقتارى ماقساتىن ايقىنداتقان. جاقاڭنىڭ كاسىبي جوعارى ءبىلىم الىپ شىعۋى وزىنشە ءبىر اڭگىمە, تاۋداي تالاپتىڭ جەمىستى جەڭىسى. كەڭەس اسكەرى قاتارىندا ءجۇرىپ, سىرت­­تاي وقىپ, مىندەتتى بورى­شىن مەرزىمدىك ۋاقىتتا وتەۋ­شى­لەر ارا­سىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسىپ كورمە­گەن جاي بولدى. اق قانات ارمان جەتەگى ۇمتىلدىرعان ادامعا الىنباس قامال جوقتاي ەكەن. كوكىرەكتى تەس­كەن ويدى اسكەرلىك ساتىلار بويىن­شا بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلارعا, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ وزىنە دە جەتكىزگەندە اسكەري جارعىدا مۇنداي ەرەجە جوقتىعىنا جاۋاپ قايتارى­لىپ كەلگەنمەن تالپىنىس اقىرى ءىزسىز قالمادى. ءنوۆوسىبىر كەڭەستىك كووپە­راتيۆ ساۋدا ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقۋعا مۇرسات بەرىلىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. كۇنى كەشە اۋىلدان ۇرپيە ات­تان­عان جىگىتتىڭ ءۇش جىلدا وفيتسەر ءارى جوعارى ءبىلىمدى ازامات بولىپ ورالۋى بيكەن اكەي مەن زاعيپا شەشەيدى ءبىر قۋانتىپ, مارقايتسا, ەل ءىشىن قوسا سۇيسىنتكەن. نوۆو­سى­بىر­دە اسپيران­تۋرادا وقۋىن جال­عاس­تىرۋ ۇگىتتەلگەن دە ەدى. بىراق ەلگە ساعىنىش جۇرەككە ءامىر جۇرگىزە الماعان. ومىردە ىسىلعان, بىلىكتىلىك ءوسىر­گەن جانعان وتتاي جاس مامان قالاي­شا اڭدالماي قالسىن. نۇرا اۋدان­دىق تۇتىنۋشىلار كووپەرا­تسيا­سىنا شاقىرىلىپ, باس بۋحگال­تەردىڭ ورىن­­­باسارى, اراعا جىل سالماي جاتىپ باس بۋحگالتەرىنە كوتەرىلگەن جول 28 جاسىندا قاراعاندى وبلىس­تىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ وسىن­داي قىزمەتىمەن جالعاسقان. قاراپ وتىر­سا, بۇل 1971 جىل ەكەن-اۋ. مىنە, سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن, ياكي قىرىق جىل قاتارىنان باس بۋحگال­تەر. سول مەكەمە, سول باياعى ەسەپ-قيساپ ماشاقاتى مۇرىن شان­شىلتقان دۇنيە. باسقاعا بىلىنبەس ءلاززاتى مول شارۋا, سىرت كوز ءتۇيسى­نە بەرمەس ساندار, تسيفرلاردىڭ سىرلى الەمى. كەزىندە بەدەلى شارىقتاپ تۇر­عان اتالعان قۇرىلىمنىڭ ەڭ ماڭىز­دى بۋىنىن باسقارۋ بيىك جاۋاپكەر­شىلىك پەن اسا ىجداعات­تىلىق ۇستا­نىمعا بەرىكتەرگە عانا سەنىپ تاپسى­رىلاتىن. وتىزعا تولا قويماعان جىگىتكە مۇنداي تاڭداۋ ءتۇسۋ ارينە, جايدان-جاي ەمەس-ءتى. بىلىكتى ءبىلىم, زەيىندى زەردە, تالداۋ ويشىلدىعى, ساراپشىلىق تۇرعى­داعى تەرەڭ پايىم­دىلىق جۇكتەل­گەن مىندەتتى اتقارۋ جىلدارىندا بارىن­شا جار­قىراپ كورىنگەن قاسيەت­تەر. ونىڭ تەز ارادا سالا ءىرى ەكونو­ميستەرىنىڭ ماڭدايلىسى سا­نا­لىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسىندا. كووپەراتسيالىق ساۋدا-ساتتىق­تى ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, قۇرا­مى­نا قۇرىلىس سالۋ, ونىمدەر ءون­دىرۋ, شارۋاشىلىقتىڭ باسقا دا تەتىكتەرىن دامىتقان ءىرىلى-ۇساقتى جۇزدەگەن كاسىپورىن قامتىلعان ۇيىم­نىڭ قارجىلىق جۇيەسىن ۇلگى­لى ۇيلەستىرۋدىڭ جارقىن دالەلىن وسىنشا جىلدار ىشىندە بىردە-ءبىر رەت تالاپتان اۋىتقۋشىلىقتىڭ, ەسەپتىك بۇرمالاۋشىلىقتىڭ ورىن الماۋىنان تانۋعا بولادى. جارىل­قاسىن بيكەن ۇلىنىڭ ەڭ قىمبات قىرى قايسى دەگەندە, ارىپتەستەرى ىسكە تازالىقتى, سەنىمگە ادالدىقتى ءوز بويلارىنا دا سىڭىرە بىلگەندىگىن ايتادى. ال قىرىقتىڭ قىرقاسىنا كوتەرىلە بەرگەندە اياق استىنان كيلىككەن قيىندىققا مويىماي, جيىرما بەس جىل بويىنا بولاتتاي بەرىكتىك, تەمىردەي توزىمدىلىكپەن سودان سىر تانىتپاي كەلە جاتۋى تاعى ءبىر ايتپاس بولماستاي قىرى. ءيا, وردا بۇزار شاعىندا جانار قۋاتى وقىس سەمە باستاپ, كوز الدى ­بۇلدىراپ كورىنۋگە اينالاتىنىن ويلاپ پا؟! اناۋ-مىناۋ ەمەس, كەسەلدىڭ شامشىراقتان جابىس­قانىن قايتەرسىز. جارىق دۇنيەنىڭ ساۋلەسىن ەندى جانارمەن ايالاي الماۋ كۇدىگى قيناعان. ەشكىمگە سەزدىرمەسە دە وڭاشاداعى ۋىتتى ۋايىمدى سەرپىلتىپ وپەراتسيا جاسا­تۋعا كەلىسكەن. ونى التى مارتە جاساتۋعا دا ءتوزدى. الايدا, قانشا ايتقانمەن, جاناردىڭ جاراتىلىس­تى قالپى قايتا المادى. كىم بىلەدى, باسقا بىرەۋ بولسا جابىعىپ, جاسىپ, تاعدىردىڭ جازۋىنا ىشتەي مويىپ كەتەر مە ەدى. قيىندىق كەرىسىنشە قايراپ, قايراتتاندىرىپ, جانىپ كەتەتىن جاندار سىندى جاقاڭ قايسارلىعى دا تۇتانىپ, جاندى. كوكىرەگىندە جاتتالعان سانسىز تسيفرلار, جادى­نا توقىلعان قالىڭ سان سىرىن بىردەن سەزۋ قابىلەتى, عاجايىپ زەيىنى كومەگى تيگەن وسى كەز بولدى. قايرات جۇماعاليەۆ اقىن: زەيىنى –تاس, ارىپتەسىن مازالاپ, كەڭەس سۇراپ, استە ىزدەپ جاتپايدى. ءبىر ادامنىڭ ميى, بۇعان جەتەر مە. قايران قالعان ەمەس ەكەم بەكەرگە ... باس بۋحگالتەر بيكەنوۆتىڭ باسى دا ءوز الدىنا ءبىر كومپيۋتەر ەكەن دە, – دەپ جىرلاعانداي, تابيعات وعان دارىت­قان وسىناۋ قاسيەت ىسىنە قىل ءتۇسىرت­پەدى. سونىمەن بىرگە, نەگىزگى قىز­مەتىنەن قول ۇزبەي قاراعاندى كوو­پەراتيۆتىك ينستيتۋتىندا ساباق بەر­دى. ۇزاق جىلدار بويىندا مەم­لەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسى­نىڭ توراعاسى بولۋى ءبى­لىك­­تىلىگىن باعا­لاۋ­دىڭ بەلگىسى دەر ەدىك. عىلى­مي جۇ­مىس­تار­مەن دە اينا­لى­سىپ, ىزدەنىس­تەرىن ورتاعا سالعان بىرنە­شە ما­قا­­لا جازدى, سونىڭ ىشىندە بۋح­گال­تەرلىك ەسەپ تەو­ريا­سى بو­يىن­شا قا­زاق ءتىلىن­دە وقۋلىق دايىندادى. ءبىراز جۇرت ەل ءىشى تاريحىنا جەتىك, سو­نى ءباسپاسوز بەتتەرىندە بايانداۋ­شى, كىتاپ­تارىن­دا تولىعىنان كوسىلۋشى ولكەتانۋشى رەتىندە دە بىلەدى. شاماسى كەلگەنشە ادامعا جاقسىلىق جاساۋ, نيەتتەستەرى قولتىعىنان دەمەۋ ىقىلاسىنان اۋىپ كورمەگەن جاقاڭ قاي ورتادا دا قۇرمەتتى. قازاقستان تۇتىنۋشى­لار وداعىنىڭ باسشىلارى ومىرزاق سارسەنوۆ, كازبەك اشلياەۆ, قاشان­نان جۇرەگىنە جاقىن قاراعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرقارا ايماعامبەتوۆ, ءۇمىتىن اقتاعان شاكىرتتەرى ەلۋباي احمەتوۆ, بازارباي قارجاسوۆ سىندى سىيلى ازاماتتار كوڭىلىنىڭ قوشى. جاقسىعا جاقسى ۇيىرلىكتى وسى كىسىگە قاراپ تانۋعا بولادى. – نارىق زامانىنىڭ ىزدەنۋگە, ىسكەرلىككە بەيىمدەۋى اسىرەسە, جاس­تار اراسىندا كەڭ كورىنىس تابۋى قۋانتادى. جاڭا بەلەستەردىڭ جوعا­رى جاۋاپكەرشىلىگىن اقتاي الاتىن ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتال­عان مەملەكەتتىك قامقورلىقتىڭ بەرىك داستۇرلىگى ەلباسىنىڭ بيىل­عى جولداۋىندا دا اتاپ كورسەتىلۋى تولىق قولدارلىق. بۇگىنگى قوعام جىلدام دامۋىمەن قىزىقتىرادى. ءبىز دە سودان قالىسپاي كەلە­مىز, – ­دەيدى ول. دەسە دەگەندەي كەلەلى كەزدەسۋلەردىڭ, القالى جيىندار­دىڭ, ماڭىزدى كەڭەستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋى كوزگە ۇيرەنشىكتى جاي. الاڭ­سىز ەڭبەككە ارالاس­تىرىپ, توسىن قيىندىقتا قامقور­شى بولىپ, قاشاننان تىلەۋىن تىلەۋشى ءانياشتاي جان سۇلۋلىعى بولەك جارى بەلسەندى ءومىرىنىڭ تىرەگى. جارىلقاسىن اعامىزدىڭ تۇتى­نۋ كووپەراتسياسى جۇيەسىندە ەڭبەك ەتكەنىنە بۇگىن تۋرا 50 جىل. سونىڭ 42 جىلىندا باس بۋحگالتەر بولىپ­تى. ينە ۇشىنداعىداي ءىستى وسىنشا ۋاقىت ادال اتقارۋ كاسىپكە تازا­لىق­تىڭ ارقاسى. قايسار­لىقتىڭ جەڭىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­دا “قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرى” اتاعى الدىمەن بەرى­لۋىندە دە ۇلكەن ءمان بارى داۋسىز. تازالىق. قايسارلىق. ول وسى جولدا كەلەدى. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.