قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنا تۇڭعىش رەسمي ساپارى باستالدى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشە ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنا تۇڭعىش رەسمي ساپارىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە ەل باسشىسى – پرەزيدەنت چىونگ تان شانگپەن كەزدەسۋىندەگى ءسوزىن ۆەتنام حالقىنىڭ ەكونوميكاداعى قۇتتى قادامدارىن اتاپ ايتۋدان باستادى. اسىرەسە, كەيىنگى ون جىلدىڭ كولەمىندە ۆەتنام تاماشا تابىستارعا قول جەتكىزدى. قاي سالادا دا, ەكونوميكادا بولسىن, ءبىلىم بەرۋدە بولسىن, مادەنيەتتى ءوركەندەتۋدە بولسىن, ۆەتنامدىقتاردىڭ مەرەيى ۇستەم ءتۇسىپ تۇر. دامۋ قارقىنى بويىنشا ۆەتنام ەكونوميكاسىنىڭ ازيا-تىنىق مۇحيت وڭىرىندە كوش باستاپ كەلە جاتقانى قالاي ايتقاندا دا اۋىز تولتىرارلىق جاي. ۆەتنامنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى دە بيىك. ەل دۇنيە ساياساتىنا بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. بىلايشا قاراعاندا جەردىڭ ءبىر تۇبىندە جاتقانداي, ول كەزدە قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسى اتىمەن جوق ۆەتنامنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى لەگىنەن تابىلعانى (1991 جىلعى 27 جەلتوقساندا, ياعني ون ءبىر كۇننەن كەيىن), قازاقستانمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتۋشىلاردىڭ اراسىندا دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولعانى (1992 جىلعى 29 ماۋسىمدا, ياعني جەتى ايدان كەيىن) ءتىپتى دە تەگىن ەمەس, وسى ارقىلى دا بۇل ەل ازاتتىققا ۇمتىلۋدىڭ قادىر-قاسيەتىن وزگەلەردەن بولەكشە باعالايتىنىن بىلدىرگەندەي.
ەلباسىمىز رەسمي ساپار باعدارلاماسىن ۇلتتىق باتىرلار مونۋمەنتىنە بارىپ, ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعاندار رۋحىنا تاعزىم ەتۋدەن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت حو شي ءميننىڭ ماۆزولەيىنە گۇل شوعىن قويۋدان باستادى. ەل كوسەمى 1945 جىلعى 2 قىركۇيەكتە ءوزى تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جۇرت الدىندا وقىپ بەرىپ, ۆەتنام دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعانىن جاريا ەتكەن بادين الاڭىندا جەرلەنگەن ەكەن. دەنەسى بالزامدالىپ قويىلىپتى. ءدال سول جەرگە تۇرعىزىلىپ, قۇرىلىسى 1975 جىلى بىتكەن حو شي مين ماۆزولەيى الىستان ونشا ۇلكەن كورىنبەگەنىمەن, تۇبىنە تاقاساڭ اجەپتاۋىر قوماقتى-اق: بيىكتىگى 21, ەنى 41 مەتر, اينالاسىندا ەلدىڭ ءار قيىرىنان الدىرتىلعان 250 ءتۇرلى اعاش ەگىلگەن كولەمدى باق بار. عيماراتتىڭ كادىمگى ماسكەۋدەگى لەنين ماۆزولەيىن ۇلگى ەتىپ جاسالعانى كورىنىپ-اق تۇر. ايتقانداي, مۇندا قالانىڭ ورتاسىندا لەنين ەسكەرتكىشى اسقاقتايدى. ۆەتنامدىقتاردىڭ ەلدىڭ سوتسياليزم جولىنا تۇسۋىنە شەشۋشى ىقپال ەتكەن تۇلعانى قۇرمەت تۇتاتىن ءجونى دە بار. فرانتسۋز وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەستە دە, امەريكان يمپەرياليزمىنە قارسى كۇرەستە دە لەنين ەلىنىڭ ىقپالى دا, كومەگى دە كوپ بولعانىن بۇلار جاقسى بىلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋ كەزىندە چىونگ تان شانگ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستارى تاڭدانارلىقتاي ەكەنىن قاداپ ايتتى, ەلباسىمىزدى ەگەمەن ەلدىڭ جيىرما جىلدىعىمەن قۇتتىقتاي كەلىپ, ەكى مەملەكەتتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى الداعى كەزدە قازىرگىدەن اناعۇرلىم ارتا الاتىنىن ايتتى. ونىسى راس ەندى. ءوتكەن جىلى, مىسالى, ەكى ەلدىڭ ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى نەبارى 44 ميلليون اقش دوللارىنا تەڭ بولىپتى. ءتىپتى ماردىمسىز عوي. قازاقستان مەن ۆەتنامنىڭ الەۋەتىنە اتىمەن ساي كەلمەيدى. كەيىنگى كەزدەگى قادامداردىڭ ىشىنەن «قازمۇنايگاز» بەن «پەتروۆەتنام» اراسىندا 2009 جىلى قۇرىلعان جۇمىس توبىن عانا اتاي الامىز. ەندى بۇل قاتىناستار بۇرىنعىداي سىلبىرلاۋ جالعاسا بەرمەيتىن سياقتى. كەشە وسىندا قول قويىلعان التى قۇجات – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ازاماتتىق جانە كوممەرتسيالىق ىستەر بويىنشا ءوزارا كومەك جونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۆسر ۇكىمەتى اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۆسر ۇكىمەتى اراسىنداعى قوسارلانعان سالىقتى بولدىرماۋ جونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۆسر ۇكىمەتى اراسىنداعى تۋريزم سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى مەن ۆەتنامنىڭ كولىك مينيسترلىگى اراسىنداعى ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىم; الماتى قالاسى مەن حوشيمين قالاسىنىڭ حالىق كوميتەتى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك ءجونىندەگى مەموراندۋم تاياۋ جىلداردىڭ وزىندە سولاي بولادى دەگەن سەنىم ۇيالاتادى كوڭىلگە. اتالعان قۇجاتتارعا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ادىلەت ءمينيسترى ر.تۇسىپبەكوۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.قازىحانوۆ, تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى ت.ەرمەگياەۆ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ب.كاماليەۆ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ قول قويدى. ءراسىم اياقتالعاننان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن چىونگ تان شانگ جۋرناليستەر الدىندا جاساعان مالىمدەمەلەرىندە بۇل ساپاردىڭ تاريحي سيپاتى بار ەكەنىن, ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارىندا جاڭا بەلەس باستالعالى تۇرعانىن ءبىراۋىزدان ايتتى. «جاڭا عانا جوعارى دەڭگەيدەگى اشىق, ءوزارا سەنىمدى ۇنقاتىسۋ اياقتالدى. ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ باسىمدىقتارى ءدال ايقىندالدى. ەكى ەلدىڭ حالىقتارىن تاتۋلىقتىڭ, تىلەكتەستىكتىڭ تاريحي بەرىك تىندەرى بايلانىستىرىپ تۇر. قازاقستان-ۆەتنام قارىم-قاتىناستارىن قارقىندى دامىتۋعا بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا شەشىمىن تاپپاعان ەشقانداي ماسەلە جوق. ەڭ الدىمەن ەكىجاقتى ساۋدانى جولعا قويۋىمىز كەرەك», دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزىنىڭ سوڭىندا جۋرناليستەردى تاياۋ ۋاقىتتا حانويدا ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىز اشىلاتىنىنان دا حاباردار ەتىپ ءوتتى. قازىرشە بۇل ءمىندەتتى يكرام ادىربەكوۆ بەيجىڭدەگى ميسسياسىمەن قوسا اتقارادى. حانويدا ەلشىلىك اشۋ وتە ورىندى شەشىم, ارينە. قىتايداعى ەلشىلىك قىزمەت باسقا جۇمىسپەن قاباتتاستىرا جۇرگىزەتىن جۇمىس ەمەستىگىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونىڭ ۇستىنە ۆەتنام قازاقستانداعى ءوز ەلشىلىگىن مۇنان ءۇش جىل بۇرىن اشىپ تا قويعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جاي مىناۋ: الداعى كەزدە ەكى ەلدىڭ اراسىندا تۇراقتى اۋە رەيستەرىن اشۋ دا ويلاستىرىلىپ جاتىر. بۇل ءماسەلە ءالى تولىق ءپىسىپ-جەتىلە دە قويماعان سىڭايلى, دەگەنمەن, ىسكەرلىك بايلانىستار ءۇشىن دە, ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن دە مۇنىڭ ءمانى ۇلكەن ەكەندىگى انىق. ەلباسىمىزدىڭ بۇكىل الەمدەگى بيىك بەدەلىنە ءبىز ۆەتنامدىق ىسكەر توپتاردىڭ ءىرى وكىلدەرىمەن ءسويلەسكەندە تاعى كوز جەتكىزە تۇستىك. قۇرامىنا ەلدىڭ 33 كاسىپورنى كىرەتىن «Thaison group» ۆيتسە-پرەزيدەنتى پحام گاپ قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگىن ەرەكشە ايتتى.
ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ از اياداعى كەزدەسۋى ءوتىپ جاتقان كەزدە ءبىز پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆپەن, «قازاقمىس» باسشىسى ۆ.كيممەن قىسقا-قايىرىم تىلدەسىپ قالدىق. اسەت ورەنتاي ۇلى بۇل ەلمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كوكجيەگى كەڭ ەكەنىن ناقتى مىسالدارمەن اڭگىمەلەپ بەردى, ۆ.كيم ءدال ءوزىنىڭ سالاسى بويىنشا ءدال قازىر ناقتىلى ءارىپتەستەر تابا قويماعانىن, ايتسە دە مۇنداعى ارزان جۇمىس كۇشى قازاقستاندىق ينۆەستورلاردى قىزىقتىرىپ وتىرعانىن ايتتى. «بۇل ەلدە قازىرشە بانكتەردىڭ قۇنى وتە تومەن. كوزىن تاپقان ادام بانك ساتىپ الۋ ارقىلى-اق بايىپ كەتە الادى», دەپ قويادى ۆ.كيم. بىلەدى, بىلگەننەن كەيىن ايتادى عوي.
كەشە تۇستەن كەيىن العاشقى قازاقستان-ۆەتنام بيزنەس-فورۋمى بولىپ ءوتتى. ءبىراز جايدىڭ باسى سول جيىندا اشىلدى. قازاقستاندىقتاردان 39 ادام, ۆەتنامدىقتاردان 103 ادام قاتىسقان حانوي فورۋمىنىڭ اشىلۋىندا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ پەن ەلىمىزدىڭ ساۋدا-ونەركاسىپتىك پالاتاسىنىڭ باسشىسى قانات تولەمەتوۆ ءسوز سويلەدى. ايتقانداي, قانات باۋىرىمىز ومىردەن ەرتە وتكەن ايتۋلى ازامات, دەپۋتات رەتىندە دە, مەتسەنات رەتىندە سوڭىندا ىزگى ءىز قالدىرعان قۋانىش ءتولەمەتوۆتىڭ ۇلى كورىنەدى. ساۋدا-ەكونوميكالىق پالاتانىڭ ءمۇشەلەرى قاتارىندا مەنشىك ءتۇرى ءارقيلى مىڭنان استام كاسىپورىن بار ەكەن. ۇلكەن كۇش. اسەت يسەكەشەۆ باستاپ كەلگەن ىسكەر توپتىڭ قۇرامىندا 12 مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆونىڭ, 15 كومپانيانىڭ 47 وكىلى بار بولىپ شىقتى. ولاردىڭ دا ءوز ارىپتەستەرىمەن ناقتىلى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى مول.
كەشە كەشكە قاراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆەتنام كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى نگۋەن فۋ چونگپەن, ۇلتتىق اسسامبلەيانىڭ توراعاسى نگۋەن شين حۋنگپەن كەزدەستى. ول كەزدەسۋلەر جايىندا كەلەسى نومىردە اڭگىمەلەيمىز.
ماقالانىڭ ءون بويىنا ءبىز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاداعى تابىستارى ارقاۋ بولىپ تارتىلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىز. ارينە, ۆەتنام حالقىنىڭ تابىستارىن جوعارى باعالاعاندا ءبىز ءبارىن دە سالىستىرمالى تۇردە ايتامىز. حانويدا ەسكى قۇرىلىستىڭ كوپتىگىنە دە كۋا بولىپ كەلەمىز, حالىقتىڭ كيىنۋىنەن دە ونشا شالقىپ-تولۋدىڭ بەلگىسىن تابا قويمايسىز, ورتاشا ايلىقتىڭ ەكى ءجۇز دوللاردان ءسال عانا اساتىنىن دا ەستىپ جاتىرمىز, مۇنداعى جۇرتتىڭ كوبىنىڭ جەكە كولىكتەن قولى جەتكەن جەرى موپەدتەر ەكەنىن دە, بار تۇرقى ءبىر مەترلىك سول كولىككە ءۇش ادام مىنگەسىپ الاتىنىن دا كورىپ وتىرمىز. سونىمەن بىرگە ءبىز ۆەتنامدىقتاردىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى, رۋحى جوعارى ەكەنىن دە, ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتتى, كەلەشەككە سەنىمدى ەكەنىن دە سەزىپ تۇرمىز. قازىرگى زاماننىڭ جاعدايىندا بۇكىل پلانەتا كولەمىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىلدىق ءوسىم قارقىنى ءجونىنەن الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن مۇنان قىرىق جىلداي بۇرىن جەرىندە ادام ايتقىسىز الاپات سوعىس اياقتالعان ۆەتنام ەلى يەلەنىپ وتىرعانىن ويلاعاندا ۋاقىتتىڭ قانداي ۇلى ەمشى ەكەنىن تەرەڭىرەك تۇيسىنە تۇسەسىڭ. ءيا, ۋاقىت جازبايتىن جارا جوق ەكەن. ءبىز حانويعا كەلگەلى وسىعان تاعى ءبىر كوز جەتكىزىپ جاتىرمىز. ءدۇنيە ديدارىنداعى ەڭ قۋاتتى ەلمەن ونشاقتى جىل بويى جان الىسىپ, جان بەرىسىپ ايقاسقان, بۇكىل ادامزاتقا قايسارلىقتىڭ قايران قالدىرارلىق ۇلگىسىن, شامىرقانعان شاقارلىقتىڭ شىڭىن كورسەتىپ, اقىر اياعىندا قارۋى دا كوپ, قارجىسى دا قىرۋار امەريكالىقتاردى جات جەردەگى ءمانسىز-ماعىناسىز سوعىستى توقتاتىپ, ماسقاراشىلىقپەن ەلدى تاستاپ شىعۋعا ماجبۇرلەگەن وسى شاعىن مەملەكەت كەشەگى قان-قاساپتىڭ جاراسىن جالاپ جازىپ, سوعىستان تاس-تالقانى شىعا قيراعان شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ, بويىن تىكتەپ, ويىن جىكتەپ, سانىن تۇگەندەپ قانا قويماي, اناعۇرلىم اسىرىپ, جاھاندانۋدىڭ جانتالاسىنا دا شىداس بەرىپ, بەيبىت ومىردە دە جاڭا جەڭىستەرگە جەتىپ جاتىر. 86 ميلليون حالقى بار, تەك استاناسىنىڭ وزىندە 9 ميلليون ادام تۇراتىن ەلدىڭ قازىرگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك ءماسەلەسىن شەشىپ, ارتىلعان استىعىن سىرتقا ساتىپ, كۇرىش ەكسپورتى بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنە شىققانىن ايتساق تا, ۆەتنام تۇرعىندارىنىڭ جەتپىس پايىزىن بۇگىندە جاسى وتىزعا تولماعاندار قۇرايتىنىن ايتساق تا مۇنداعى وتانشىلدىقتىڭ عالامات قۋاتىن كورە الامىز, بارىنەن بۇرىن – تاۋەلسىزدىگىن قادىرلەگەن حالىقتىڭ قولىنان قاندايلىق ۇلى ىستەر كەلەتىنىن سەزىنەمىز. ۆەتنام ەلىنىڭ بىزگە بەرەر باستى تاعىلىمى دا وسى.تاۋەلسىزدىك تەگەۋرىنى بۇل.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ – حانويدان.
16 جەلتوقسان, ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اتىرعان كۇن, ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ۇلى تويى اتالار كۇن جاقىنداعان سايىن بوستاندىقتىڭ باعاسى, ەركىندىكتىڭ قادىر-قاسيەتى جايىندا بۇرىنعىدان جيىرەك ويلانا باستايتىنىمىز بەلگىلى. وسىندايدا ازاتتىعىن جىلدار بويعى جانكەشتى سوعىسپەن قورعاپ قالعان ەلدەردىڭ تالايلى تاعدىرى تۋرالى دا تولعاناسىڭ. ارعى تاريحقا تەرەڭدەپ جاتپايىق دەسەك, ەڭ بەرگى كەزەڭدەگى سونداي سوعىستاردىڭ اراسىنان الدىمەن ويعا ورالاتىنى, ارينە, ۆەتنام سوعىسى. بۇگىندە سول سوعىس جايىندا شالا-شارپى عانا بىلەتىن ءبۇتىن ءبىر ۇرپاقتىڭ ءوسىپ شىققانىنا دا تاڭ-تاماشا قالاسىڭ. ايتپەسە مىنا ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ميتينگىلەرگە قاتىسىپ, «تارت قولىڭدى ۆەتنامنان!» دەگەن جازۋى بار پلاكاتتى ۇستاپ جۇرەتىنى كۇنى كەشە سياقتى ەدى. بىراق, شىندىق سولاي. بۇل دا بولسا مىنا ءارى عاجاپ, ءارى ازاپ ءومىردىڭ ءبىر زاڭدىلىعى, ءتىرشىلىكتىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمى. ءيا, ءومىردىڭ پارادوكسى سوندا, مىنا دۇنيەدە ەشتەڭە ۇمىتىلماسا دا ونشا جاقسى بولماس ەدى.تاريحتا ەشتەڭە ۇمىتىلماسا ادامزات بالاسىنىڭ كوكىرەگىن كەك كەرنەۋمەن, وزەگىن وشتىكتىڭ وتى ورتەۋمەن وتەر ەدى, ول كەك, ول وشتىك ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىسىپ كەتە بەرەر ەدى. جاسامپاز جۇمىس دەگەن, جاقسىلىقتىڭ, جاراستىقتىڭ جالعاستىعى دەگەن جايىنا قالار ەدى. سوندىقتان دا ءبىر كەزدە يمپەراتورى استانامىزدى ورتەپ كەتىپتى دەپ قازىرگى ورىستار قازىرگى فرانتسۋزدارمەن قىرقىسىپ جاتپايدى. سوندىقتان دا ءبىر كەزدە ەلىمىزدى وتارلاپتى دەپ قازىرگى ۆەتنامدىقتار قازىرگى فرانتسۋزدارمەن, ءبىر كەزدە سولداتتارى توپىراعىمىزدى تاپتاپتى دەپ قازىرگى امەريكالىقتارمەن بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس جاساماي تۇرمايدى. ولارمەن ات قۇيرىعىن كەسىسە بەرسە الدىمەن وزدەرى ۇتىلاتىنىن بىلەدى. سونىڭ ارقاسىندا قازىر ارزان جۇمىس كۇشىمەن ارزانعا توقىلعان, تىگىلگەن كيىمدەرىمەن ۆەتنامنىڭ جەڭىل ونەركاسىبى امەريكا بازارىن بىرتە-بىرتە قىتايدىڭ تاۋارىنداي جاۋلاپ الماعانمەن, جايلاپ الىپ بارا جاتىر. انا جىلى نيۋ-يوركتە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ عيماراتىنداعى دۇكەننەن ەستەلىك بولسىن دەپ كەۋدەسىنە بۇۇ لوگوتيپى تۇسكەن جەڭىل كۇرتكە العانىمىز بار. قوناقۇيگە كەلگەن سوڭ قاراساق «ۆەتنامدا جاسالعان» دەگەن جازۋى تۇر. الەمنىڭ باس كەڭسەسىنە جەر تۇبىنەن كۇرتكە تاسيتىنداي نە قاجەتتىلىك بار؟ مۇنداعىلار ارزانعا تىگەدى, ارزانعا جەتكىزەدى, سودان دا ارزانعا ساتادى. بازارداعى باستى نارسە – باعا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشە ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنا تۇڭعىش رەسمي ساپارىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە ەل باسشىسى – پرەزيدەنت چىونگ تان شانگپەن كەزدەسۋىندەگى ءسوزىن ۆەتنام حالقىنىڭ ەكونوميكاداعى قۇتتى قادامدارىن اتاپ ايتۋدان باستادى. اسىرەسە, كەيىنگى ون جىلدىڭ كولەمىندە ۆەتنام تاماشا تابىستارعا قول جەتكىزدى. قاي سالادا دا, ەكونوميكادا بولسىن, ءبىلىم بەرۋدە بولسىن, مادەنيەتتى ءوركەندەتۋدە بولسىن, ۆەتنامدىقتاردىڭ مەرەيى ۇستەم ءتۇسىپ تۇر. دامۋ قارقىنى بويىنشا ۆەتنام ەكونوميكاسىنىڭ ازيا-تىنىق مۇحيت وڭىرىندە كوش باستاپ كەلە جاتقانى قالاي ايتقاندا دا اۋىز تولتىرارلىق جاي. ۆەتنامنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى دە بيىك. ەل دۇنيە ساياساتىنا بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. بىلايشا قاراعاندا جەردىڭ ءبىر تۇبىندە جاتقانداي, ول كەزدە قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسى اتىمەن جوق ۆەتنامنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى لەگىنەن تابىلعانى (1991 جىلعى 27 جەلتوقساندا, ياعني ون ءبىر كۇننەن كەيىن), قازاقستانمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتۋشىلاردىڭ اراسىندا دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولعانى (1992 جىلعى 29 ماۋسىمدا, ياعني جەتى ايدان كەيىن) ءتىپتى دە تەگىن ەمەس, وسى ارقىلى دا بۇل ەل ازاتتىققا ۇمتىلۋدىڭ قادىر-قاسيەتىن وزگەلەردەن بولەكشە باعالايتىنىن بىلدىرگەندەي.
ەلباسىمىز رەسمي ساپار باعدارلاماسىن ۇلتتىق باتىرلار مونۋمەنتىنە بارىپ, ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعاندار رۋحىنا تاعزىم ەتۋدەن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت حو شي ءميننىڭ ماۆزولەيىنە گۇل شوعىن قويۋدان باستادى. ەل كوسەمى 1945 جىلعى 2 قىركۇيەكتە ءوزى تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جۇرت الدىندا وقىپ بەرىپ, ۆەتنام دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعانىن جاريا ەتكەن بادين الاڭىندا جەرلەنگەن ەكەن. دەنەسى بالزامدالىپ قويىلىپتى. ءدال سول جەرگە تۇرعىزىلىپ, قۇرىلىسى 1975 جىلى بىتكەن حو شي مين ماۆزولەيى الىستان ونشا ۇلكەن كورىنبەگەنىمەن, تۇبىنە تاقاساڭ اجەپتاۋىر قوماقتى-اق: بيىكتىگى 21, ەنى 41 مەتر, اينالاسىندا ەلدىڭ ءار قيىرىنان الدىرتىلعان 250 ءتۇرلى اعاش ەگىلگەن كولەمدى باق بار. عيماراتتىڭ كادىمگى ماسكەۋدەگى لەنين ماۆزولەيىن ۇلگى ەتىپ جاسالعانى كورىنىپ-اق تۇر. ايتقانداي, مۇندا قالانىڭ ورتاسىندا لەنين ەسكەرتكىشى اسقاقتايدى. ۆەتنامدىقتاردىڭ ەلدىڭ سوتسياليزم جولىنا تۇسۋىنە شەشۋشى ىقپال ەتكەن تۇلعانى قۇرمەت تۇتاتىن ءجونى دە بار. فرانتسۋز وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەستە دە, امەريكان يمپەرياليزمىنە قارسى كۇرەستە دە لەنين ەلىنىڭ ىقپالى دا, كومەگى دە كوپ بولعانىن بۇلار جاقسى بىلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋ كەزىندە چىونگ تان شانگ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستارى تاڭدانارلىقتاي ەكەنىن قاداپ ايتتى, ەلباسىمىزدى ەگەمەن ەلدىڭ جيىرما جىلدىعىمەن قۇتتىقتاي كەلىپ, ەكى مەملەكەتتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى الداعى كەزدە قازىرگىدەن اناعۇرلىم ارتا الاتىنىن ايتتى. ونىسى راس ەندى. ءوتكەن جىلى, مىسالى, ەكى ەلدىڭ ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى نەبارى 44 ميلليون اقش دوللارىنا تەڭ بولىپتى. ءتىپتى ماردىمسىز عوي. قازاقستان مەن ۆەتنامنىڭ الەۋەتىنە اتىمەن ساي كەلمەيدى. كەيىنگى كەزدەگى قادامداردىڭ ىشىنەن «قازمۇنايگاز» بەن «پەتروۆەتنام» اراسىندا 2009 جىلى قۇرىلعان جۇمىس توبىن عانا اتاي الامىز. ەندى بۇل قاتىناستار بۇرىنعىداي سىلبىرلاۋ جالعاسا بەرمەيتىن سياقتى. كەشە وسىندا قول قويىلعان التى قۇجات – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ازاماتتىق جانە كوممەرتسيالىق ىستەر بويىنشا ءوزارا كومەك جونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۆسر ۇكىمەتى اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۆسر ۇكىمەتى اراسىنداعى قوسارلانعان سالىقتى بولدىرماۋ جونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۆسر ۇكىمەتى اراسىنداعى تۋريزم سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىم; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى مەن ۆەتنامنىڭ كولىك مينيسترلىگى اراسىنداعى ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىم; الماتى قالاسى مەن حوشيمين قالاسىنىڭ حالىق كوميتەتى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك ءجونىندەگى مەموراندۋم تاياۋ جىلداردىڭ وزىندە سولاي بولادى دەگەن سەنىم ۇيالاتادى كوڭىلگە. اتالعان قۇجاتتارعا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ادىلەت ءمينيسترى ر.تۇسىپبەكوۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.قازىحانوۆ, تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى ت.ەرمەگياەۆ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ب.كاماليەۆ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ قول قويدى. ءراسىم اياقتالعاننان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن چىونگ تان شانگ جۋرناليستەر الدىندا جاساعان مالىمدەمەلەرىندە بۇل ساپاردىڭ تاريحي سيپاتى بار ەكەنىن, ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارىندا جاڭا بەلەس باستالعالى تۇرعانىن ءبىراۋىزدان ايتتى. «جاڭا عانا جوعارى دەڭگەيدەگى اشىق, ءوزارا سەنىمدى ۇنقاتىسۋ اياقتالدى. ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ باسىمدىقتارى ءدال ايقىندالدى. ەكى ەلدىڭ حالىقتارىن تاتۋلىقتىڭ, تىلەكتەستىكتىڭ تاريحي بەرىك تىندەرى بايلانىستىرىپ تۇر. قازاقستان-ۆەتنام قارىم-قاتىناستارىن قارقىندى دامىتۋعا بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا شەشىمىن تاپپاعان ەشقانداي ماسەلە جوق. ەڭ الدىمەن ەكىجاقتى ساۋدانى جولعا قويۋىمىز كەرەك», دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزىنىڭ سوڭىندا جۋرناليستەردى تاياۋ ۋاقىتتا حانويدا ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىز اشىلاتىنىنان دا حاباردار ەتىپ ءوتتى. قازىرشە بۇل ءمىندەتتى يكرام ادىربەكوۆ بەيجىڭدەگى ميسسياسىمەن قوسا اتقارادى. حانويدا ەلشىلىك اشۋ وتە ورىندى شەشىم, ارينە. قىتايداعى ەلشىلىك قىزمەت باسقا جۇمىسپەن قاباتتاستىرا جۇرگىزەتىن جۇمىس ەمەستىگىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونىڭ ۇستىنە ۆەتنام قازاقستانداعى ءوز ەلشىلىگىن مۇنان ءۇش جىل بۇرىن اشىپ تا قويعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەر جاي مىناۋ: الداعى كەزدە ەكى ەلدىڭ اراسىندا تۇراقتى اۋە رەيستەرىن اشۋ دا ويلاستىرىلىپ جاتىر. بۇل ءماسەلە ءالى تولىق ءپىسىپ-جەتىلە دە قويماعان سىڭايلى, دەگەنمەن, ىسكەرلىك بايلانىستار ءۇشىن دە, ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن دە مۇنىڭ ءمانى ۇلكەن ەكەندىگى انىق. ەلباسىمىزدىڭ بۇكىل الەمدەگى بيىك بەدەلىنە ءبىز ۆەتنامدىق ىسكەر توپتاردىڭ ءىرى وكىلدەرىمەن ءسويلەسكەندە تاعى كوز جەتكىزە تۇستىك. قۇرامىنا ەلدىڭ 33 كاسىپورنى كىرەتىن «Thaison group» ۆيتسە-پرەزيدەنتى پحام گاپ قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگىن ەرەكشە ايتتى.
ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ از اياداعى كەزدەسۋى ءوتىپ جاتقان كەزدە ءبىز پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆپەن, «قازاقمىس» باسشىسى ۆ.كيممەن قىسقا-قايىرىم تىلدەسىپ قالدىق. اسەت ورەنتاي ۇلى بۇل ەلمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كوكجيەگى كەڭ ەكەنىن ناقتى مىسالدارمەن اڭگىمەلەپ بەردى, ۆ.كيم ءدال ءوزىنىڭ سالاسى بويىنشا ءدال قازىر ناقتىلى ءارىپتەستەر تابا قويماعانىن, ايتسە دە مۇنداعى ارزان جۇمىس كۇشى قازاقستاندىق ينۆەستورلاردى قىزىقتىرىپ وتىرعانىن ايتتى. «بۇل ەلدە قازىرشە بانكتەردىڭ قۇنى وتە تومەن. كوزىن تاپقان ادام بانك ساتىپ الۋ ارقىلى-اق بايىپ كەتە الادى», دەپ قويادى ۆ.كيم. بىلەدى, بىلگەننەن كەيىن ايتادى عوي.
كەشە تۇستەن كەيىن العاشقى قازاقستان-ۆەتنام بيزنەس-فورۋمى بولىپ ءوتتى. ءبىراز جايدىڭ باسى سول جيىندا اشىلدى. قازاقستاندىقتاردان 39 ادام, ۆەتنامدىقتاردان 103 ادام قاتىسقان حانوي فورۋمىنىڭ اشىلۋىندا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ پەن ەلىمىزدىڭ ساۋدا-ونەركاسىپتىك پالاتاسىنىڭ باسشىسى قانات تولەمەتوۆ ءسوز سويلەدى. ايتقانداي, قانات باۋىرىمىز ومىردەن ەرتە وتكەن ايتۋلى ازامات, دەپۋتات رەتىندە دە, مەتسەنات رەتىندە سوڭىندا ىزگى ءىز قالدىرعان قۋانىش ءتولەمەتوۆتىڭ ۇلى كورىنەدى. ساۋدا-ەكونوميكالىق پالاتانىڭ ءمۇشەلەرى قاتارىندا مەنشىك ءتۇرى ءارقيلى مىڭنان استام كاسىپورىن بار ەكەن. ۇلكەن كۇش. اسەت يسەكەشەۆ باستاپ كەلگەن ىسكەر توپتىڭ قۇرامىندا 12 مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆونىڭ, 15 كومپانيانىڭ 47 وكىلى بار بولىپ شىقتى. ولاردىڭ دا ءوز ارىپتەستەرىمەن ناقتىلى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى مول.
كەشە كەشكە قاراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆەتنام كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى نگۋەن فۋ چونگپەن, ۇلتتىق اسسامبلەيانىڭ توراعاسى نگۋەن شين حۋنگپەن كەزدەستى. ول كەزدەسۋلەر جايىندا كەلەسى نومىردە اڭگىمەلەيمىز.
ماقالانىڭ ءون بويىنا ءبىز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاداعى تابىستارى ارقاۋ بولىپ تارتىلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىز. ارينە, ۆەتنام حالقىنىڭ تابىستارىن جوعارى باعالاعاندا ءبىز ءبارىن دە سالىستىرمالى تۇردە ايتامىز. حانويدا ەسكى قۇرىلىستىڭ كوپتىگىنە دە كۋا بولىپ كەلەمىز, حالىقتىڭ كيىنۋىنەن دە ونشا شالقىپ-تولۋدىڭ بەلگىسىن تابا قويمايسىز, ورتاشا ايلىقتىڭ ەكى ءجۇز دوللاردان ءسال عانا اساتىنىن دا ەستىپ جاتىرمىز, مۇنداعى جۇرتتىڭ كوبىنىڭ جەكە كولىكتەن قولى جەتكەن جەرى موپەدتەر ەكەنىن دە, بار تۇرقى ءبىر مەترلىك سول كولىككە ءۇش ادام مىنگەسىپ الاتىنىن دا كورىپ وتىرمىز. سونىمەن بىرگە ءبىز ۆەتنامدىقتاردىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى, رۋحى جوعارى ەكەنىن دە, ەرتەڭگى كۇننەن ءۇمىتتى, كەلەشەككە سەنىمدى ەكەنىن دە سەزىپ تۇرمىز. قازىرگى زاماننىڭ جاعدايىندا بۇكىل پلانەتا كولەمىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىلدىق ءوسىم قارقىنى ءجونىنەن الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن مۇنان قىرىق جىلداي بۇرىن جەرىندە ادام ايتقىسىز الاپات سوعىس اياقتالعان ۆەتنام ەلى يەلەنىپ وتىرعانىن ويلاعاندا ۋاقىتتىڭ قانداي ۇلى ەمشى ەكەنىن تەرەڭىرەك تۇيسىنە تۇسەسىڭ. ءيا, ۋاقىت جازبايتىن جارا جوق ەكەن. ءبىز حانويعا كەلگەلى وسىعان تاعى ءبىر كوز جەتكىزىپ جاتىرمىز. ءدۇنيە ديدارىنداعى ەڭ قۋاتتى ەلمەن ونشاقتى جىل بويى جان الىسىپ, جان بەرىسىپ ايقاسقان, بۇكىل ادامزاتقا قايسارلىقتىڭ قايران قالدىرارلىق ۇلگىسىن, شامىرقانعان شاقارلىقتىڭ شىڭىن كورسەتىپ, اقىر اياعىندا قارۋى دا كوپ, قارجىسى دا قىرۋار امەريكالىقتاردى جات جەردەگى ءمانسىز-ماعىناسىز سوعىستى توقتاتىپ, ماسقاراشىلىقپەن ەلدى تاستاپ شىعۋعا ماجبۇرلەگەن وسى شاعىن مەملەكەت كەشەگى قان-قاساپتىڭ جاراسىن جالاپ جازىپ, سوعىستان تاس-تالقانى شىعا قيراعان شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ, بويىن تىكتەپ, ويىن جىكتەپ, سانىن تۇگەندەپ قانا قويماي, اناعۇرلىم اسىرىپ, جاھاندانۋدىڭ جانتالاسىنا دا شىداس بەرىپ, بەيبىت ومىردە دە جاڭا جەڭىستەرگە جەتىپ جاتىر. 86 ميلليون حالقى بار, تەك استاناسىنىڭ وزىندە 9 ميلليون ادام تۇراتىن ەلدىڭ قازىرگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك ءماسەلەسىن شەشىپ, ارتىلعان استىعىن سىرتقا ساتىپ, كۇرىش ەكسپورتى بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنە شىققانىن ايتساق تا, ۆەتنام تۇرعىندارىنىڭ جەتپىس پايىزىن بۇگىندە جاسى وتىزعا تولماعاندار قۇرايتىنىن ايتساق تا مۇنداعى وتانشىلدىقتىڭ عالامات قۋاتىن كورە الامىز, بارىنەن بۇرىن – تاۋەلسىزدىگىن قادىرلەگەن حالىقتىڭ قولىنان قاندايلىق ۇلى ىستەر كەلەتىنىن سەزىنەمىز. ۆەتنام ەلىنىڭ بىزگە بەرەر باستى تاعىلىمى دا وسى.تاۋەلسىزدىك تەگەۋرىنى بۇل.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
