مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى باسىمدىعى

سىبايلاس جەمقورلىق دەگەن الەۋمەتتىك تەرىس قۇبىلىس ەداۋىر نەمەسە شامالى دارەجەدە الەم­نىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىندە ورىن العان. سىبايلاس جەمقورلىق مەم­لەكەتتىك جانە قوعامدىق ينس­تيتۋتتاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە, الەۋمەتتىك قايتا جاڭعىرتۋ ءجۇر­گىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ-قاتەر ءتون­دىرەدى. قازاقستاندا سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەتىندە قارالادى. بۇل ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسي ەركىنىڭ, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى ونىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق ستراتەگياسى تاۋەلسىز دامۋ كەزەڭىندە قا­زاق­ستاندا سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى كۇرەستىڭ ينستيتۋتتىق جانە قۇقىقتىق نەگىزىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭدار قابىل­دان­دى. بۇل وسى سالاداعى ۇلتتىق زاڭ­نامانى جالپى تانىلعان حا­لىق­ارالىق ستاندارتتارعا ايتار­لىق­تاي جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى ەلدەردىڭ اراسىندا سىباي­لاس جەمقورلىق زاڭنامالىق بازا­سىن ءبىرىنشى بولىپ ازىرلەۋگە كىرىستى. 1998 جىلى شىلدەدە «سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, وندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن, سىبايلاس قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ناقتى تىزبەسىن ايقىندادى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باعىتتاعى باسىم پرەۆەنتيۆتى تەتىكتەردى قالىپتاستىردى. كەيىننەن بىرقاتار زاڭنا­ما­لىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزىلدى, ول قۇقىق­تىق ولقىلىقتاردى جويۋعا جانە وسى الەۋمەتتىك ز ۇلىمدىققا قار­سى ءىس ارەكەت ەتۋدە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس جونىندەگى ماماندان­دى­رىل­عان ورگان – ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى قۇرىلدى. ۇلتتىق سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى ستراتەگيانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى جۇمىس جۇرگى­زى­لۋدە. وتكەن كەزەڭدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ءۇش مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى. سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى شارالارعا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارداعى كەزەڭگە ارنال­عان قۇقىقتىق ساياسات تۇجى­رىم­دا­ماسىندا ماڭىزدى ءرول ءبولىن­گەن. قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن باعالاۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە با­عىت­تالعان قوسىمشا شارالار ازىرلەۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت جا­نىن­داعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى بويىنشا كوميسسيا قۇرىلدى. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن شەنەۋنىكتەردىڭ وزبىرلىعىنان قورعاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. وسى ماقساتتاردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستا­ما­سىمەن ەلباسىنىڭ رەسمي ساي­تىن­دا 2010 جىلدان باستاپ «بيزنەستى پرەزيدەنتتىك قورعاۋ» دەگەن ءبو­لىم جۇمىس ىستەيدى. اعىمداعى جىلى وسى سايتقا 1806, ونىڭ ءىشىن­دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى­نىڭ جەلىسى بويىنشا  299 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. قاراۋعا الىنعان ءوتى­نىشتەردىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى قا­ناعاتتاندىرىلدى. كوبىنەسە قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە, سۋديالارعا, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ, سالىق جانە باسقا دا ورگانداردىڭ قىز­مەتكەرلەرىنە شاعىمدانادى. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ال­دىن الۋدىڭ جانە جولىن كەسۋدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا ەداۋىر بەيىم سالالارى بويىنشا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قورعاۋدى كۇ­شەيتۋدىڭ, باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەيىنگى شارالارى قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل ءجونىن­دەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنال­عان جاڭا سالالىق باعدارلا­ما­سىندا كورىنىس تاپتى. سالالىق باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سىبايلاس قۇقىق بۇزۋشىلىق­تار­دىڭ, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ءدۇ­نيە­تانىمىن ارتتىرۋ ارقىلى ال­دىن الۋ ماسەلەلەرى ايقىندالدى. 2017 جىلدان باستاپ تابىستاردى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋ مەن اقشا قاراجاتىنىڭ قولما-قول اينالىمىن قىسقارتۋعا كەزەڭ-كە­زەڭمەن كوشۋ جوسپارلانۋدا. مەملەكەتتىك قىزمەت كورسە­تۋ­لەر­دىڭ ەداۋىر بولىگى ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنىلاتىن بولادى. «ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ» دا­مۋى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمى­سى­نىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىعى دەڭ­گەيى­نىڭ ارتۋىنا, ولاردىڭ قا­بىل­­دا­عان شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگىنە, سى­بايلاس جەمقورلىق كورى­نىستەردىڭ ازايۋىنا اكەلەدى. بۇلاردىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى جۇ­مىسىن جانداندىرۋعا ىقپال ەتەدى. تەك 2011 جىلدىڭ 9 ايىندا زاڭسىز جولمەن تابىلعان اقشا قاراجاتىن نەمەسە وزگە دە م ۇلىكتى زاڭداس­تى­رۋدى, ەكونوميكالىق كونترابان­دا­نى, پاراقورلىققا دەلدالدىقتى, بي­لىكتى تەرىس پايدالانۋدى نەمەسە بيلىكتى اسىرا پايدالانۋدى ان­ىق­تاۋ دەڭگەيىنىڭ وسكەنى بايقالادى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق­تى نىعايتۋدا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى 2008 جىلى بۇۇ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كونۆەن­تسياسىن, ال 2010 جىلى قىلمىستىق ارەكەت­تەن تۇسكەن تابىستاردى جى­لىستاتۋ, انىقتاۋ, الۋ جانە ءتار­كى­لەۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكا­تسيالادى. ءبىر­قاتار مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەت­تەرى­مەن سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بوي­ىن­شا كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ گرەكو (سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتەر توبى) حالىق­ارالىق ۇي­ىمىنا مۇشەلىككە ءوتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قو­عامدىق بىرلەستىكتەردى بىرىكتىرۋ, زاڭ­نامالىق جانە وزگە دە شارا­لار­دى جەتىلدىرۋگە جۇيەلى كوزقاراس ەلىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى رەيتينگىسىن ەداۋىر جاق­سارت­تى. «ترانسپارەنسي ينتەرنەشنل» سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىنە سايكەس 2008 جىلى قا­زاق­ستان 145-ءشى ۇستانىمدا بولسا, 2010 جىلى 178 ەلدىڭ ىشىندە 105-ورىندا تۇر. قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن «بيزنەس جۇرگىزۋ-2011» رەيتينگى دە راستايدى, وعان سايكەس قازاقستان الەمدەگى 183 مەم­لەكەتتىڭ اراسىندا اعىمداعى جىلعا 11 تارماق قوسا وتىرىپ, 47-ورىنعا يە بولدى. ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى ءىس-قيمىل جونىندە قابىل­دا­نىپ جاتقان شارالار بۇۇ, ەىدۇ, گرەكو بەدەلدى ساراپشى­لا­رىنىڭ, ونىڭ ىشىندە استانا قا­لاسىندا 2009 جانە 2010 جىلدارى وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا وڭ باعالارعا يە بولدى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋت­تارىنىڭ اتالعان پروتسەستەگى ءرولى ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. مى­سال­عا, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەمو­ك­را­تيالىق پارتياسى سىبايلاس جەم­قورلىقتى جويۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار اتقارۋدا. «نۇر وتان» جانىنداعى سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى كۇرەس جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ قىزمەتى قازاقستاندىق­تار­دىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددە­لەرىن قورعاۋ جونىندەگى ازاماتتىق قوزعالىستىڭ تۋىنداۋىنا ىقپال ەتتى. بۇل سىبايلاستىق «داقتى» تا­راتپاۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىل­دار­دىڭ ماڭىزدى فاكتورى. بارلىق وڭىرلەردە پارتيالىق كوميسسيالار مەن بەكەتتەردىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعان, سەنىم تەلەفوندارى جۇ­مىس ىستەيدى, مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ ءتيىستى جۇمىسىنا مونيتورنيگ جانە تالداۋ جۇرگىزىلەدى.   جاڭا مىندەتتەردى شەشۋگە جاڭا كوزقاراس قاجەت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ەداۋىر دەڭگەيى قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى, وسىعان وراي مەم­لەكەت باسشىسى ولاردىڭ الدى­نا قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدى­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا شارت­تارى مەن تالاپتارىنا بارابار وسى كورىنىسكە قارسى ءىس-قيمىل جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا مىندەت قويدى. قازىرگى كەزدە قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىت­تارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­دا قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇ­شەي­تۋ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى قو­سىمشا شارالار تۋرالى» 2009 جىل­عى 22 ساۋىردەگى جارلىعىندا ايقىندالدى. مەملەكەت باسشىسى قولداۋى­نىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى قارجى پوليتسياسى اگەنتتىگىنىڭ الەۋە­تى ەداۋىر نىعايتىلدى, وندا سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرگە بايلانىستى بارلىق قىلمىستار قامتىلدى. سونىمەن قاتار, قازىرگى كەزگە دەيىن قارجى پوليتسياسى ور­گاندارىنىڭ قىزمەتى وسى كەلەڭسىز كورىنىستىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان. سىبايلاس جەمقور­لىق­تىڭ سەبەپتەرى مەن جاعداي­لا­رىن جويۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىس ءتيىستى تۇردە جۇرگىزىلمەيدى, بىراق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى رەيتينگى جەتەكشىلەرىنىڭ ىشىندە جۇرگەن ەلدەر تاجىريبەسى جەمقور­لىقتىڭ شەشۋشى ءرولىن ادال ءومىر ءسۇرۋدى تاراتۋعا باعىتتالعان الدىن الۋ شارالارىن اتقاردى. سىبايلاس جەمقورلىق قۇرى­لى­مىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قىز­مەتتىك جالعاندىققا بايلانىستى ارەكەتتەر, سەنىپ تاپسىرىلعان ءمۇ­لىكتى وزىنە يەلەنۋ جانە ىسىراپ قىلۋ, پارا الۋ, لاۋازىمدىق وكى­لەت­تىكتەرىن تەرىس پايدالانۋ, پارا بەرۋ قىلمىستارى قۇرايدى. كاسىپكەرلىك قىزمەتكە جانە ەكونوميكالىق كونترابانداعا زاڭ­سىز قاتىسۋ تۇرىندەگى قىل­مىس­تىق ارەكەتتەردى اشۋ بۇرىنعىشا تومەن. بۇل رەتتە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, جەر قاتىناستارى, قۇرى­لىس, كەدەن جانە سالىق اكىمشىلىگى سالاسى سىبايلاس جەمقورلىققا ەداۋىر بەيىم بولىپ تابىلادى. تەرگەۋ ساپاسىنىڭ تومەن­دى­گى­نەن سوتقا جولدانعان قىلمىستىق ىستەردىڭ تومەندەۋ ءۇردىسى باي­قا­لادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا وڭ ءۇردىس ديناميكاسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىستى قىزمە­تىن ۇيىمداستىرۋعا كوزقاراستى باتىل وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى.   سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ دامۋ جولدارى سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىلدىڭ قازىرگى قۇقىق­تىق نەگىزى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. ءومىر ءبىر ورىندا تۇر­ماي­دى. بۇل تەزيستى سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قولدانۋعا بولادى, بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى سى­بايلاس قۇقىق بۇزۋشىلىققا ىق­پال ەتەتىن قۇقىقتىق امالداردى جويۋ قاجەتتىگىنىڭ استىن سىزا وتىرىپ, ناقتى ايتقان بولاتىن. ءبىز زاڭ جوبالاۋ قىزمەتى بوي­ىنشا ۆەدومستۆوارالىق كوميس­سيا­دا ۇسىنىلعان شارالاردى, ال پرەزيدەنت جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ءجو­نىن­دەگى كوميسسيادا ولاردى ىسكە اسى­رۋ ناتيجەلەرىن قاراي وتىرىپ, وسىلارمەن جۇيەلى نەگىزدە اينا­لىسىپ جاتىرمىز. ەگەر وسى جۇمىستىڭ باعى­تى­نا قىسقاشا توقتالار بولساق, وندا ولاردى ءۇش نەگىزگى توپقا بولۋگە بولادى: – الەمدىك تاجىريبەنىڭ ەڭ ءۇز­دىك مىسالدارىن ەسكەرەتىن قىل­مىستىق جانە اكىمشىلىك زاڭنا­مانى جەتىلدىرۋ; – «سىبايلاس جەمقورلىق تۋ­را­لى» زاڭدى جانە ولاردى ودان ءارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭنامانى دامىتۋ; – اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى, ونىڭ ىشىندە ليتسەنزيالار جانە وزگە دە رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن قىسقار­تۋ ارقىلى جويۋ. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تى­رۋدىڭ شىنايى جولى كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن ء(توز­بەۋشىلىك), ەڭ الدىمەن جوعارى تۇرعان شەنەۋنىكتەرگە جازا بەلگىلەنبەي قالماۋى ءتيىس.   ۇيىمداستىرۋشىلىق-قىزمەتتىك سيپاتتاعى كەيبىر شارالار تابىستى سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى ساياساتتىڭ ناتيجەسى مەملەكەتتىك ورگاندار كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى جوعارى جانە تەز بولۋى جانە وسى قىز­مەتتەردى كورسەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرمەن بايلانىسقا ءتۇ­سۋدى بارىنشا ازايتۋى ءتيىس. ەگەر ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە ازاماتتار ءار ءتۇرلى قۇجات­تار­دى رەسىمدەۋگە 40 مينۋت جۇ­م­سا­سا, سينگاپۋردە – 15-20 مينۋت جۇمسالادى, ال قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى 2,5 ساعاتتان بىرنەشە كۇنگە دەيىنگى مەرزىمدى قۇرايدى. دامىعان ەلدەردە حالىققا قىز­مەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ار­قىلى 2000-نان استام ءتۇرلى قىز­مەت كورسەتىلەدى, ال قازاقستاندا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار 211 قىزمەت ءتۇرىن كورسەتسە, ونىڭ 70-كە جۋىعىن حالىققا قىزمەت كور­سە­تۋ ورتالىقتارى اتقارادى. وسى­لايشا, حقكو-نىڭ الەۋەتى ايتارلىقتاي جانە بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋ قاجەت. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جەمقور­لىق­قا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ قاجەت. قوعامدا سىبايلاس جەم­قور­لىق قابىلدانباۋى كەرەك. قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پىكىرىنشە, وسى ز ۇلىمدىقپەن كۇرەسۋدەگى شەشۋشى ءسات پارانى الۋ نەمەسە بەرۋ تۋرالى وي ءاربىر ازاماتتىڭ ساناسىنان سىلىنىپ تاستالعاندا عانا باستالادى. اليك شپەكباەۆ,  قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.