باستى نازاردا – كولىكتەگى قاۋىپسىزدىك

2010 جىلعى 17 تامىزدا «قۇ­قىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت ءجۇ­يە­سىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءجو­نىندەگى شارالار تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعىمەن باس پروكۋ­را­تۋراعا كولىك پروكۋراتۋراسى ءجۇ­يەسىن وڭتايلاندىرۋ, ياعني ءۇش ايماقتىق پروكۋراتۋراسىن بىرىكتىرۋ (وڭتۇستىك شىعىس, باتىس جانە ورتالىق) تاپسىرىلعان ەدى. كولىك جۇيەسى باسقارماسىن ءبىر­تۇ­تاس مەملەكەتتىك جۇيەگە توپتاس­تىرۋ باس كولىك پروكۋراتۋراسىنا تۇتاستاي العاندا ورتالىقتان­دى­رىلعان كەشەندى كولىك وبەك­تى­لە­رىندەگى زاڭدىلىق جاعدايىنا تو­لىق باقىلاۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە باس كولىك پرو­كۋ­راتۋراسىنىڭ قاراماعىندا ەل اۋ­ماعىندا ورنالاسقان 24 اۋدان­دىق كولىك پروكۋراتۋراسى بار. كولىك پروكۋرورلارى (تەمىر جول, اۆتوموبيل, تەڭىز, ىشكى سۋ كولىگى, اۋە, قالالىق ەلەكتر جانە مەتروپوليتەن, سونداي-اق ما­گيس­ترالدى قۇبىرلى وتكىزگىشتەردە) كولىكتەردە زاڭنامانىڭ بىرەگەي قولدانىلۋىنا قاداعالاۋ جا­ساي­دى, سونىمەن قاتار, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ شارۋاشىلىق سۋبەك­تىلەرىنىڭ (مەنشىك نىسانىنا قا­راماي) كولىك سالاسىمەن بايلا­نىس­تى قىزمەتىنە باقىلاۋ ءجۇر­گىزەدى. باس كولىك پروكۋراتۋراسى جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتا­رى­نىڭ ءبىرى – كولىك نىساندارىندا زاڭ­دىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەت پەن قوعام مۇددەسىن, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­­قىقتارى مەن بوستاندىق­تا­رىن, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ بولىپ تابىلادى. قۇرىلعان كەزەڭنەن باستاپ ءبىرشاما ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مىسالى, اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايى ىشىندە 26 مىڭنان استام ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىعى قورعالدى, 1213 زاڭسىز اكتىلەر بۇزىلدى, 2182 تۇلعا اكىم­شىلىك جازاعا تارتىلدى. 2 ملرد. 440 ملن. تەڭگە ءوندىرىلىپ الىندى, ونىڭ ىشىندە 823 ملن. تەڭگە مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىلدى. سوڭعى كەزدەرى دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, كوبىنەسە ۇشاقتار, ۆوكزالدار تەررورشى­لار­دىڭ باستى شابۋىل وبەك­تىلەرى بولىپ وتىر. وسىلاردى ەسكەرە كەلە, كەيىنگى كەزدە اۋە­جاي­لار مەن ۆوكزالدارعا شابۋىل جاساۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ ماسە­لەلەرىنە تالداما جاسالدى. تەرروريزم جانە ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى ارەكەت جاساۋ ماسەلەسى دە تاياۋدا بولىپ وتكەن قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كە­ڭەسىندە تىڭدالىپ, بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارى قابىلداندى. تەررورلىق اكتىلەردەن باسقا دا قاۋىپتەر بارشىلىق. ماسەلەن, ءارتۇرلى كولىكتەردە ءجيى كەزدەسەتىن توسىن وقيعالار سالدارىنان جىل سايىن مەملەكەتتىڭ ادام رە­سۋرستارىنا, ەكونوميكاعا ۇلكەن شىعىندار اكەلۋدە. وسىنداي جاع­دايلاردىڭ الدىن الۋ دا باس كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ باستى نازارىندا. جىل سايىن پروكۋرورلار تەمىر جول جانە باسقا كولىك ءتۇرل­ە­رىندە كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىق­تاردى انىقتايدى. تەك اعىمداعى جىلى قاداعالاۋ تەكسەرىس قورى­تىن­­دى­سى­نا سايكەس 114 لوكوموتيۆ­تى, 2,5 مىڭ جولاۋشىلار جانە جۇك ۆا­گوندارىن, 130 ارنايى قوز­عالىس تەحنيكاسىن پايدالانۋ توقتاتىل­دى. جەكەلەگەن تەمىر جول ۋچاسكەلەرىندە جىلدامدىق ازايتىلدى. باستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – بۇل تەمىر جولدا قولدانىلاتىن تەحنيكالاردىڭ ەسكىرگەندىگى جانە وعان كورسەتىلەتىن تەحنيكالىق جوندەۋ ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى, سونداي-اق وسى ماسەلەلەردى رەتتەپ ايقىندايتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ بولماۋى. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, تەمىر جولدا پايدالانىلاتىن تەحنيكا­لاردىڭ 70 پايىزى جارامسىز كۇي­گە جەتتى. سونىڭ ناتيجە­سىن­دە بيىلعى جىلى 123 قوزعالىس قۇرامىنىڭ تەمىر جولدان شى­عىپ كەتۋ, ونىڭ ىشىندە 60 ۆا­گون­نىڭ كەلۋ جولدارىندا, 4 ۆ­ا­گون­نىڭ ستانسالىق جولدارىندا, 49 ۆاگون ماگيسترالدى جولدا, سون­داي-اق 10 لوكوموتيۆتىڭ جولدان شىعىپ كەتۋ فاكتىلەرى تىركەلدى. بيىلعى جىلى قوزعالىس قۇرامى­نىڭ جولدان شىعىپ كەتۋى ءبىرشاما ازايدى. ال ەندى ازاماتتىق اۆياتسيا سا­­لاسىنا كەلەتىن بولساق, وندا اۆيا وقيعالاردىڭ سانى وتە جو­عارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. اۋە كەمەلەرىن, اۋەجايلاردى, تىك­ۇش­اق­­تار مەن ولاردىڭ ۇشۋ-قونۋ الاڭدا­­­رىن سەرتيفيكاتتاۋ كەزىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلىپ, وسى سالادا مەملەكەتتىك رەتتەۋ تولىقتاي قامتاماسىز ەتىل­مەيدى. قۇبىرلى وتكىزگىش­تەر­دە دە وس­ىن­داي كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلەتىندىگى انىقتالدى. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا باتىس قازاقستان وبلىسى اۋما­عىن­دا ورنالاسقان «ينتەرگاز تسەنترالنايا ازيا» اق گاز قۇ­بىرىندا جارىلىس بو­لىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ماشينيست قازا تاپ­تى. وسى فاكتى بوي­ىنشا قىل­مىس­تىق ءىس قوزعالىپ, تەكسەرىلۋ ءۇستىن­دە. ەگەر بۇل جەردە قاتەلىك ادام تاراپىنان بولسا دا پايدالا­نىلىپ وتىرعان قۇ­بىر­­دىڭ ەسكىرگەندىگىن دە اتاپ ءوتۋ قاجەت. جەكەلەگەن ۋچاسكەلەردەگى قۇ­بىر­­لى وتكىزگىشتەر 60 جىلدان اسىپ كەتكەن, بۇل پايدالانۋ مەر­زىم­­نىڭ باياعىدا وتكەن­دىگىن باي­قاتادى. جىل سايىن كولىك ينفراقۇ­رى­لىمىن جەتىلدىرىپ جاڭارتۋعا مەملەكەت تاراپىنان قارجى از ءبولىنىپ وتىرعان جوق, الايدا وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر بۇگىن عانا تۋىنداعان جوق ول ونداعان جىلدار بويى قوردالانعان ءما­سەلە. ونى تەكسەرىستەر ناتيجەسى دالەلدەپ وتىر. ءبىر عانا مىسال كەلتىرۋگە بولادى. باس كولىك پرو­كۋراتۋراسىنىڭ ارنايى پروكۋ­رورلارى «قتج» ۇك» اق لاۋا­زىمدى تۇلعالارى مەن «ۇركەن لتد» جشس باسشىلارىنىڭ جول­دىڭ جوعارعى قاباتىن جوندەۋگە بولىنگەن مەملەكەتتىڭ 900 ملن. تەڭگەدەن استام قارجىسىن جىم­­قىرىپ قالۋ فاكتىسىن انىقتادى. باسقا دا مىسال. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ جو­لاۋ­شىلاردى تاسىمالداۋ ۇيىم­دارى قىزمەتى بيۋدجەتتەن ءبولى­نە­تىن سۋبسيديا قاراجاتى باعاسىن قاساقانا كوتەرۋ ارقىلى مەملەكەتكە 164 ملن. تەڭگە شىعىن كەلتىرگەن. انىقتالعان زاڭ بۇزۋلار بويىنشا پروكۋراتۋرا تاراپى­نان شارالار قولدانىلدى. كولىك پروكۋرورلارىنىڭ ما­ڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بۇل ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق­­تارى مەن كولىك قىزمەتىن تۇ­تى­نۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ بولىپ تابىلادى. كو­لىك­تەگى الەۋ­مەتتىك پروبلەمالارعا ۇدايى كو­ڭىل ءبولىنىپ, كولىك قىز­مەت­كەر­لە­رى­نىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ ۋاقتىلى ءجا­نە تولىق تولەنۋى باستى نازاردا. قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 24 مىڭ قىزمەتكەرگە جالپى سوما­سى 1,4 ملرد. تەڭگە ەڭبەكاقى ءتو­لەن­دى. كولىك سالاسى قىزمەتكەر­لەرىنىڭ 26 وندىرىستىك جاراقات الۋ فاكتىسى انىقتالدى, ولار كەزىندە تەكسەرىلمەگەن جانە ەسەپكە الىن­باعان. پروبلەمالىق ماسەلەنىڭ ءبىرى بۇل ۆوكزالداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى مەن ونى جاراقتاندىرۋ بولىپ وتىر. ەلدەگى 160 ۆوك­زال­دىڭ تەحنيكالىق جاعدايى سىن كوتەرمەيدى, ولاردىڭ 32-ءسى اپات­تى جاعدايدا. تەكسەرىس بارى­سىن­دا بي­لەتسىز جولاۋشىلار تاسى­مال­­داۋ جانە اقى تولەنبەگەن جۇك­تەر تاسىمالداۋ فاكتىلەرى ءجيى ۇشى­راسادى, جولاۋشىلار ۆاگون­دارىن سانيتارلىق-گيگيەنالىق تا­لاپقا ساي ەمەستىگىن بىلە تۇرا پايدالانۋ فاكتىسى, سونىمەن قا­تار ورتكە قارسى نورمالاردى ساق­تاماۋ جاع­دايلارى انىقتالدى. جالپى, تەكسەرىس قورىتىن­دى­سى بويىنشا اكىمشىلىك جانە ءتار­تىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋ­رالى 100 ۇسىنىس ەنگىزىلىپ, 180 تۇلعا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىل­دى, 4 ۇسىنىس ورىندالدى, ۇكى­مەت­كە وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىق­تاردىڭ سەبەپتەرى مەن ولاردى تۋىن­داتا­تىن جاعدايلاردىڭ ال­دىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى جيناقتالعان ۇسىنىستار ازىرلەنۋدە. ىبىراي تىلەۋعالەەۆ, باس كولىك پروكۋرورى.