جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ  قازاقستان حالقىنا جولداۋى (جالعاسى) 4. ادام – ەلدىڭ باستى بايلىعى ەلدى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسى­رۋ­دىڭ تابىستىلىعى, ەڭ الدىمەن, قازاق­ستان­دىقتاردىڭ بىلىمىنە, الەۋمەتتىك جانە دەنە بولمىسى, كوڭىل-كۇيلەرىنە بايلا­نىستى. 4.1 ءبىلىم بەرۋ 2020 جىلعا قاراي قالالىق, سول سە­كىلدى اۋىلدىق جەرلەردەگى بارلىق بالالار مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيە بەرۋ جانە وقىتۋمەن قامتىلاتىن بولادى. بىزدە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ زور الەۋەتى بار. جەكە مەنشىك وتباسىلىق بالاباقشالار مەن شاعىن ورتالىقتار – بۇل مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە بالاما. ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسىپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا-اق بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى وقىتۋمەن جانە تاربيەمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋعا با­عىتتالعان “بالاپان” ارنايى باعدار­لا­ما­سىن ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىرامىن. 2020 جىلعا قاراي ورتا ءبىلىم بەرۋدە 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى ءتيىس. كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ كاسىبي ستاندارتتارعا نەگىزدەلىپ, قاتاڭ تۇردە ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىكتەرىمەن ءوزارا بايلانىستىرىلۋى كەرەك. جوعارى ءبىلىم ساپاسى ەڭ جوعارى حا­لىق­ارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەلدەگى جوو-لار الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەر­سي­تەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ەنۋگە ۇمتى­لۋلارى كەرەك. 2015 جىلعا قاراي ۇلتتىق يننوۆا­تسيا­لىق جۇيە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ, 2020 جىلعا قاراي ەلدە ەنگىزىلەتىن تالداۋلار, پاتەنتتەر مەن دايىن تەحنولوگيالار تۇرىندە ءوز ناتيجەلەرىن بەرۋگە ءتيىس. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا استانا قالا­سىن­دا قۇرىلىپ جاتقان بىرەگەي وقۋ ورىندارى – “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت”, “ارناۋلى قور” جانە قازىردىڭ وزىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان “ينتەللەك­تۋال­دىق مەكتەپتەر” سەكىلدى جوبالار ەرەكشە باسىمدىققا يە بولماق. مەن ولاردىڭ مەنىڭ ەسىمىمدى الۋىنا كەلىسىمىمدى بەردىم. ولاردىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ فلاگمانى بولىپ, وسى زامانعى وقۋ باعدارلامالارىن كەيىننەن ولاردى بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا ەنگىزەتىندەي ەتىپ ازىرلەۋ مەن بايقاپ كورۋ جونىندەگى باستى الاڭعا اينالۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋ قاجەت. وسى وقۋ ورىندارىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋلەرى ءۇشىن ۇكىمەتكە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا پارلامەنتكە ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى جانە پارلامەنتكە ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. 4.2 دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق دەنساۋلىعى – ول قازاق­ستان­نىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ  اجىراماس قۇرامداس بولىگى. بۇگىن ءبىز مەديتسينالىق قىزمەتكە ناتيجەلەرگە باعدارلانعان قارجىلاندىرۋ مەن اقى تولەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى دايىن­داۋدامىز. ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ءۇشىن بارلىق قاجەتتى بازالىق جاعدايلاردى جاسادىق. دارىلەردىڭ 50%-ى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شىعارىلاتىن بولادى. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى مەملەكەتتىك كاسىپورىن­دار­دىڭ قىزمەت ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋبليكانىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋ قاجەت. سالاماتتى ءومىر سالتى مەن ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن ىنتىماقتى جاۋاپكەرشى­لىگى قاعيداتى – مىنە, وسىلار دەنساۋلىق سالاسىنداعى جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى بولۋى ءتيىس. 2011 جىلعى ازيا ويىندارى ءۇشىن ءبىز دايىنداپ جاتقان سپورتتىق ينفراقۇرى­لىمدار وڭىرلەردى استانا مەن الماتىدان قالىپ قويماۋعا يتەرمەلەي وتىرىپ, بۇقارالىق دەنە شىنىقتىرۋ-سپورتتىق قوزعالىسىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى العىشارتتار جاسايتىن بولادى. تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى اكىمدەرمەن بىرگە ەلدە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى انىقتاپ, ولاردى ناقتى ىسكە اينالدىرۋى ءتيىس. 30%-عا دەيىنگى قازاقستاندىقتار بۇقارالىق سپورتقا تارتىلۋى كەرەك. وسىنداي جاعدايدا عانا ءبىز دامۋدى كورە الامىز. بۇل بۇكىل ۇكىمەتتىڭ مىندەتى دە. دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن سالۋ جانە جابدىقتاۋ, كادرلاردى دايارلاۋ, سا­لا­ماتتى ءومىر سالتى جونىندەگى مەملەكەت­تىك شارالار كەشەنى 2020 جىلعا قاراي انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسە تومەندەتىپ, جالپى ءولىمدى 30%-عا ازايتىپ, تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋدى 20%-عا قىسقارتۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ءومىر ءسۇرۋدىڭ كۇتىلەتىن ۇزاق­تىعى 72 جاسقا دەيىن ۇلعايادى. وسىناۋ قۇر­عاق سانداردىڭ ارتىندا ءبىزدىڭ ازامات­تارىمىزدىڭ امان الىپ قالىنعان مىڭ­دا­عان ومىرلەرى تۇر. بۇل وتە ماڭىزدى ماق­سات. ءبىز وعان مىندەتتى تۇردە قول جەت­كىزۋىمىز كەرەك! 4.3 ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ الدا تۇرعان ونجىلدىقتىڭ اسا ماڭىز­دى مىندەتى – قازاقستاننىڭ بارلىق ازا­مات­تارىنىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاق­سارتۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن قور­عالۋدى نىعايتۋ. ەل حالقى سانىنىڭ 2020 جىلى 10%-عا ءوسۋى ءۇشىن مەملەكەت بارلىق قاجەتتى جاعدايلاردى جاسايتىن بولادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك سايا­سا­تى­مىزداعى باستى باسىمدىق حالىقتىڭ جۇ­مىس­پەن قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەن 2020 جىلعا قاراي جۇ­مىسسىزدىق دەڭگەيى 5%-دان, ال تابىستارى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 8%-دان اسپايتىن بولسىن دەگەن مىندەت قويامىن. الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تەك مۇقتاج ادام­دارعا كورسەتىلىپ, قازىرگى زامانعى ستان­دارتتار مەن قازاقستانداعى ءومىر دەڭگەيىنە سايكەس بولۋى كەرەك. 2015 جىلعا قاراي بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى كولەمىنىڭ 60%-ى دەڭگەيىنە دەيىن ءوسىرىلىپ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مولشەرى 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,2 ەسە ارتتىرىلۋى ءتيىس. ءبىز ءوز ءىس-ارەكەتىمىزدە دايەكتىلىكتى ۇس­تا­نامىز. وتكەن جىلى زەينەتاقىلار, ءشا­كىرت­اقىلار, بيۋدجەت سالاسى قىزمەت­كەر­لەرى­نىڭ ەڭبەكاقىلارى 25%-عا ءوسىرىلدى. الەۋمەتتىك جاردەماقىلار ورتا ەسەپپەن 9%-عا ارتتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ۇستىمىزدەگى جىلى دا زەينەتاقىلاردى 1 قاڭتاردان باس­تاپ, ال شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەت­تە­گىلەر ەڭبەكاقىلارىن 1 شىلدەدەن باستاپ جيىرما بەس پايىزعا ءوسىرۋ قاراستىرىلعان. وتكەن جىلعى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ وڭ سەر­پىنىن شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەتتەگى­لەر­دىڭ ەڭبەكاقىلارىن ءۇش اي بۇرىن – 2010 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ وسىرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ۇكى­مەت­كە وسى ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن. 4.4 ارداگەرلەرگە قامقورلىق ۇستىمىزدەگى جىلى ءبىز ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. بۇل ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزداعى ماڭىزدى داتا. ءاربىر سوعىسقا قاتىسۋشى مەن سوعىس مۇگەدەگىنە بيۋدجەتتەن  65 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە ءبىر جولعى جاردەماقى تولەنەتىن بولادى. سول سياقتى سوعىسقا قاتىسۋشىلار مەن سوعىس مۇگەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەن, ۇلى وتان سوعىسى ۋاقىتىندا قازا تاپقان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اتا-انالارى مەن جۇبايلارى, قازا بولعان سوعىس مۇگەدەك­تە­رى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن مۇگەدەك­تەر­دىڭ جۇبايلارى, سوعىس جىلدارىنداعى تىل ەڭبەككەرلەرى دە ماتەريالدىق قولداۋسىز قالمايدى. ونىڭ سىرتىندا جەڭىستىڭ 65 جىل­دى­عىن كەڭىنەن مەيرامداۋعا بايلانىستى سوعىسقا قاتىسۋشىلار مەن مۇگەدەكتەرىنىڭ جەڭىلدىكپەن جول جۇرۋلەرى ءۇشىن 383 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل  ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارى­مىز­عا ولاردىڭ جانقيارلىق  كۇرەسى مەن جەڭىسى ءۇشىن, ولاردىڭ بىزدەرگە بەيبىت ءومىر­دى قامتاماسىز ەتكەندەرى ءۇشىن كور­سەتىلگەن قۇرمەت. 4.5 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتور سالاسىنداعى ساياسات داعدارىس ساباقتارى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ساياساتىن جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. ول ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس سالىمدارى جۇيەسىندە  زور الەۋەت بار دەپ ەسەپتەيمىن. ازاماتتاردىڭ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ, مەملەكەت پەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ تەڭ قۇقىلى ارتىپتەستىگى قاعيداتىن پايدالانۋ قاجەت. ول نەنى بىلدىرەدى؟ ازاماتتار تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىن­دە جينايدى دا, قىمبات ەمەس يپوتەكالىق نەسيە الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى, تۇپكى ناتيجەسىندە تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە كورىنە وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي ءجو­نىندەگى قالاۋلارىنىڭ پۋلىن قالىپ­تاس­تى­رادى, قۇرىلىس ينۆەستورلارى مەن تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا دايىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى ىزدەۋدى جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەت جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­دار اتىنان جەر تەلىمدەرىن ءبولۋدى جانە ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار تارتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا, ازاماتتار ءوز تۇرعىن ءۇي­لە­رىنىڭ قۇرىلىسىنا تولىق قۇقىلى قاتىسا الادى. تولەم قابىلەتتىلىككە سۇرانىس تا, قۇ­رىلىستىڭ باقىلانۋى دا قامتاماسىز ەتىلەدى. ۇكىمەتكە 2010 جىلى  “جول كار­تا­سى-2009” جوسپارى بويىنشا باستالعان تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتور نىسان­دا­رىن قايتا جاڭعىرتۋدى جالعاستىرۋدى, ال 2011 جىلى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋا­شىلىقتى كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جوسپارىن جاساۋدى تاپسىرامىن. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىق ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭعىرتۋ ءوزىن­دىك پايدالانۋ شىعىندارىن تومەندەتۋمەن جانە رەسۋرس ساقتاۋشى تەحنولوگيالار ەنگىزۋمەن قوسا جۇرۋگە ءتيىس. اۋىلدىق جەرلەردى قۇبىرلى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت. شاعىن  قالالاردا حالىقتىڭ 100%-ى ءۇشىن ساپالى سۋ قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. 5. ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق – 2020 ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى ىشكى ساياسي سالا مەن ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ماق­سات­تارى قوعامدا كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ بولىپ قالا بەرەدى. جاڭا ونجىلدىقتا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەكو­نوميكالىق جوسپارلارىمىزدىڭ تابىس­تا­رىن دايەكتى ساياسي جاڭعىرتۋ ارقىلى بەكەمدەپ, ساياسي جۇيەمىزدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرامىز. جانە مۇندا قۇقىقتىق رەفورما ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن بولادى. ءبىز قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا بايىپتى جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ بارلىعىمىزعا ءتيىمسىز باسقارۋدان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى فۋنكتسيالارىنداعى جانجالدان, ءتيىستى كادرلىق جۇمىستىڭ بولماۋىنان, سونداي-اق ەل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قىزمەتىندە مولدىرلىك پەن باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان تۋىنداعان پروبلەمالار انىق كورىنەدى. بۇل سەكتور وتكەن جۇيەنىڭ كوپتەگەن كەم-كەتىكتەرىن ساقتاپ قالعان. ءبىزدىڭ جۇيەمىزدە جازالاۋ ايىپتارى 5%-دان از بولسا, تۇزەۋ جۇمىستارى – 0,4%-دى, قوعامدىق جۇمىستار 0%-دى قۇرايدى. جازالاۋدىڭ نەگىزگى ءتۇرى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ بولىپ قالىپ وتىر. ەشكىم قاماۋ ورىندارىنان بوساعانداردى وڭالتۋمەن اينالىسپايدى. وسىنىڭ سالدارىنان ولار قىلمىس­كەرلەر قاتارىن تولىقتىرۋدا. مەن رەفورمالاردىڭ بىرنەشە جالپى باعىتتارىن ءبولىپ كورسەتەر ەدىم. بارىنەن بۇرىن, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرىپ, ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ناقتى قۇزىرەتىن ءتۇزۋ كەرەك. ءبىزدىڭ زاڭدارىمىزدى ىزگىلەندىرىپ, ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتىندە ەكپىن ىشكىۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازامات­تاردىڭ قۇقى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا قاراي اۋىستىرىلۋى ءتيىس. بىزگە پارلامەنتتىك جانە قوعامدىق قاتال باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك بولادى, سوندىقتان ءاربىر قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتىندە ەسەپتىلىك پەن باعالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تالاپ ەتىلەدى. ناتيجەلىلىكتىڭ ولشەمى ساندىق كورسەتكىشتەر ەمەس, ازاماتتاردىڭ, زاڭدى تۇلعالار مەن شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋدىڭ ينديكاتورى بولاتىن جۇمىس ساپاسى بولۋى ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, جاڭا ونجىلدىقتا ءبىز­گە دەموكراتيالىق مەملەكەتتەگى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جوعارى حالىقارالىق  ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن جاڭا قۇ­قىق قورعاۋ جۇيەسى قاجەت. مەنىڭ تاپ­سىر­مام بويىنشا, ءتيىستى قۇجات جوباسى دايىندالدى. سوندىقتان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ۇكىمەتكە, جوعارعى سوتقا, قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارىنا قۇقىقتىق كەڭىستىكتى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇيەلىك جۇمىسقا شۇعىل كىرىسۋدى تاپسىرامىن. سونداي-اق وسى جىلدىڭ وزىندە قۇقىق قور­عاۋ جۇيەلەرىن رەفورمالاۋ جونىندەگى زاڭ جو­باسىن پارلامەنتكە ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋت­تارىن ودان ءارى قولداۋعا باعىتتالعان ساياسي جاڭعىرتۋ جالعاسا بەرەدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز ورتاق تابىسىمىزدىڭ مىندەتتى شارتى بولا تۇسۋدە. وسى ونجىلدىقتا الدىمىزدا بىرلەسىپ اتقاراتىن اۋقىمدى ىستەر تۇر. مەن ۇكىمەتكە قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتۋگە 1 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىرامىن. بۇل مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. وتكەن جىلى مەن وسى مىنبەردەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ساياسي كۇشتەرىنە داعدارىستىڭ قيىن كەزەڭىندە ەلىمىزگە جانە قوعامعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن پارتياارالىق ۇنقاتىسۋدى ورنىقتىرۋدى جانە بىرىگۋدى ۇسىنعان ەدىم. مەنىڭ باستامام قولداۋ تاۋىپ, 7 ساياسي پارتيا ەكونوميكالىق داعدارىس جاع­داي­ىندا الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى مەموراندۋمدى بىرلەسە ازىرلەپ, وعان قول قويدى.  بۇعان ۇلكەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇل – ءمانى زور ەلەۋلى وقيعا. ءبىز وسى كەزەڭدەگى ساياسي ريتوريكانىڭ بايىپتى, ال سىننىڭ كوپ جاعدايدا سىندارلى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل ءبىز ءومىر ءسۇرىپ, بالالارىمىز ءوسىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدە بەيبىتشىلىكتى, تى­نىش­تىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ جالپى­ۇلتتىق قۇندىلىققا اينالعانىن بىلدىرەدى. ەندى پارتياارالىق ۇنقاتىسۋدان ناق­تى ءىس-قيمىلعا كوشەتىن كەز كەلدى. ءويت­كە­نى, ءتۇپ­تەپ كەلگەندە, كەز كەلگەن پارتيا بول­سىن, قوعامدىق ۇيىم بولسىن بارشا قازاقستان­دىقتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى ەمەس پە؟ سوندىقتان مەن بارلىق ساياسي پار­تيالار مەن قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەر­گە ەلدىڭ دامۋى مەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ ءتيىم­دى جول­دارىن ىزدەستىرۋگە سەپتەسەتىن ءوزارا ءىس-قي­مىلدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن. بۇل ءىس جۇزىندە بارلىق ساياسي كۇشتەردى وتان يگىلىگى ءۇشىن جۇمىسقا جۇمىلدىرا­تىن بولادى. “نۇر وتان” پارتياسى بۇل ىستە بىرىكتىرۋشى ءرول اتقارۋى ءتيىس. بولاشاققا بەلگىلەنگەن وراسان زور مىندەتتەردى ۇيىستىرۋشى ۇلتتىق ستراتەگياسىز ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر ءبىز تابىسقا جەتكىمىز كەلسە, وندا مىنا ءتورت قاعيداتتى باسشىلىققا الۋعا مىندەتتىمىز: بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلى­عى­مىز – ول وتانىمىز, تاۋەلسىز قازاقستان! ەكىنشىدەن, مەملەكەت جانە ونىڭ ءاربىر ازاماتى قاي جەردە دە قوعامنىڭ تۇراقتى­لى­عى مەن ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ىقتيمال كەز كەلگەن قادامعا بار­ماۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق ورلەۋ – ارقايسىمىزعا قاتىستى بۇكىلحالىقتىق ءىس. بۇل – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ جانە بارشامىزدى تابىسقا باستاۋدىڭ كىلتى. تورتىنشىدەن, وڭىرلىك جانە الەمدىك نارىققا ينتەگراتسيالانۋ – دامۋدىڭ اسا ماڭىزدى شارتى. قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! بولاشاققا بەلگىلەنگەن ۇلان-عايىر مىندەتتەردى بىرىكتىرۋشى ۇلتتىق ستراتە­گيا­سىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر ءبىز تابىسقا جەتكىمىز كەلسە, وندا ءبىزدىڭ ارقايسىمىز مىناداي قاعيداتتاردى نەگىزگە الۋعا مىندەتتىمىز: ءبىرىنشى – بارىنەن بۇرىن ءبىزدىڭ وتانىمىز, تاۋەلسىز قازاقستان! ەكىنشى – مەملەكەت جانە ءار ازامات ەل ىشىندە, سونداي-اق ونىڭ سىرتىندا قوعام­داعى تۇراقتىلىق پەن قازاقستاندىق­تار­دىڭ يگىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋى ىقتيمال كەز كەلگەن قادامداردان باس تارتۋى ءتيىس. ءۇشىنشى – ەكونوميكالىق ورلەۋ – ءار­كىمنىڭ ءىسى. بۇل – باسىم الەۋمەتتىك ماسە­لەلەردى شەشۋدىڭ, بۇكىل قوعام مەن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بەرەكەتتىلىگىنىڭ كىلتى. ءتورتىنشى – وڭىرلىك جانە الەمدىك نارىققا ينتەگراتسيالانۋ – دامۋدىڭ اسا ماڭىزدى شارتى. 6. سىرتقى ساياسات قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي باعىتى سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلەتىن بولادى. ۇلتتىق مۇددەلەردى قامتاماسىز ەتۋگە, ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرىپ, ۇلت­تىق, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بەلسەندى, پراگماتيكالىق جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياسات جۇرگىزىلەتىن بولادى. قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستار­دىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن جانە الەمدىك ساۋدا-قارجى جۇيەسىنىڭ سۇلباسىن قا­لىپتاستىرۋ كەزىندە جاھاندىق شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋ نيەتىندە. قازاقستان بارلىق قازىرگى بار ۇجىم­دىق قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ۇنقاتىسۋدى جولعا قويۋعا بەلسەندى جاردەمدەسەتىن بولادى. قازاقستان وڭىرلىك جانە جالپىالەمدىك ەكو­نوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندەگى ءوزىنىڭ ءرولىن تولىق كولەمىندە سەزىنە وتىرىپ, ونى ءوز تاۋەل­سىزدىگىنىڭ بارلىق جىلدارى بويىندا ءمىنسىز ورىنداپ كەلەدى. سوندىقتان الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى مەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى – ەكونومي­كا­لىقتان گۋمانيتارلىققا دەيىنگىلەردىڭ ءبارى – وزدەرىن قازاقستاننىڭ دوسى سانايدى. ءبىز مۇنى ماقتانىش ەتۋگە ءتيىسپىز. قازاقستاننىڭ جوعارى حالىقارالىق بەدەلى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا توراعا بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. بۇل – ەقىۇ-عا ادامزاتتىڭ جاڭا تا­ريحىنداعى اسا كۇردەلى كەزەڭدە توراعالىق ەتۋدىڭ اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىگى. ەقىۇ وعان قاتىسۋشىلاردىڭ بىرەگەي گەوگرافيالىق قۇرامىمەن – ال بۇل ءۇش قۇر­لىقتا ورنالاسقان 56 مەملەكەت, مەم­لەكەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ باي تاجىريبەسىمەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ شەشۋشى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىز ەقىۇ-عا توراعالىققا قاتىستى ءوزىمىزدىڭ ۇستانىمدارىمىزدى بەلگىلەپ الدىق. سوندىقتان بۇل تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتپاي-اق قويايىن. قاۋىپسىزدىك جونىندەگى اسا ىقپالدى ۇيىمعا قازاقستاندىق توراعالىق مىناداي ۇرانمەن وتەتىن بولادى: “سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. توزىمدىلىك”. ءبىز كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن بىرلەسە ىزدەپ, ىقتيمال داعدارىستى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بىرلەسكەن تەتىكتەردى ازىرلەيتىن بولامىز. ءبىز قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىز قالاۋشى ءما­سە­لەلەرى بويىنشا, سونداي-اق ۇيىمنىڭ ءوزىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كونسەنسۋستىق الاڭدى كەڭەيتۋ جانە نىعايتۋ نيەتىندەمىز. ءبىز ەقىۇ ءححى عاسىرداعى الەمنىڭ كوپقىرلىلىعىن تانيتىن قۇرىلىم بولۋى ءۇشىن ءبارىن دە جاسايتىن بولامىز. ەقىۇ-عا مۇشە كوپتەگەن مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ جوسپارلارىنا, سونىمەن قاتار, ۇستىمىزدەگى جىلى استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى مەنىڭ ۇسىنىسىما قولداۋ ءبىلدىردى. مەن سامميتتە ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەر­شى­­لىگى ايماعىندا قاۋىپسىزدىكتىڭ كوكەي­كەس­تى پروبلەمالارىن, اۋعانستانداعى جاعدايدى جانە توزىمدىلىك ماسەلەلەرىن تالقىلاۋدى ۇسىندىم. ءبىزدىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىمىز بۇكىل الەم حالىقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن دامىتۋ مەن وركەندەتۋگە باعىتتالاتىن بولادى. قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! قۇرمەتتى پارلامەنت دەپۋتاتتارى! كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي, ءبىز ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە دايىنبىز. اۋقى­مى جونىنەن وسىنداي كۇردەلى دە ۇلان-عايىر مىندەتتەردى ءبىز بۇعان دەيىن شەشكەن ەمەسپىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىمىزدى ەگجەي-تەگجەيلى ساراپتاپ, ون جىل بۇرىنعا ەسەپتەپ قويدىق. 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسى سىزدەرگە تاراتىپ بەرىلەدى جانە باسپاسوزدە جاريالانادى. ءبىز نە, قاشان, قالاي جاسالاتىنىن جانە قۇرىلاتىنىن ءىس جۇزىندە ايلار بويىنشا بىلەمىز. جانە, ەڭ باستىسى, جوعارىدا ايتىلعانىنداي, ءبىزدىڭ بارلىق ءىس-قيمىلدارىمىز قاجەتتى قارجى رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ءبىز الدىمىزدا قانداي قيىندىقتار تۇرعانىن بىلەمىز. الەمدىك داعدارىس ءالى اياقتالعان جوق, بىراق ونىڭ وتكىر كەزەڭى ارتتا قالدى. وتكەن جىلداعىداي, فورس-ما­جورلىق جاعدايلار ءبىزدىڭ جوسپار­لارىمىزعا قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر ەنگىزۋى مۇمكىن, بىراق مەن ءبىزدىڭ باس جەلىمىز جالعاستىرىلاتىنىن ەسكەرتە­مىن. ءبىزدىڭ باعدارلامامىزدىڭ ءمانى مەن ماڭىزى وسىندا. اركىم ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتكە قولجەتىمدىلىك الادى. بالالار باقشاسىنان باستاپ ۋنيۆەر­سي­تەتكە دەيىنگى ساپالى ءبىلىم بۇكىل ەلىمىز بويىنشا ءار وتباسىنا قولجەتىمدى بولادى. ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى ايتارلىقتاي جاقسارادى. زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر مەن از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلار سەنىمدى قورعالاتىن بولادى. جاستار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدىڭ نەگىزى – ءوز بولاشاعىن قۇرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىنە قول جەتكىزەدى. بۇل – سىزدەردىڭ ارقايسىلارىڭىزدىڭ الدىنان, سىزدەردىڭ وتباسىلارىڭىزدىڭ الدىنان, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الدىنان اشىلاتىن جاڭا مۇمكىندىكتەر. 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگيا­سىن­دا ايقىندالعان ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىمىزعا قول جەتكىزۋ جولىندا جۇمىلا وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ميسسيا­مىز­دى تابىستى ورىنداۋدامىز – تاۋەل­سىز, وركەندەگەن, ساياسي تۇراقتى قازاق­ستاندى قۇرۋدامىز. ءبىز بۇكىل قوعامدى, پارتيانىڭ بارلىق مۇشەلەرىن الداعى ونجىلدىق مىندەتتەرىن ءتۇسىندىرۋ مەن ىسكە اسىرۋعا جۇمىلدىرىپ, ءىس جۇزىندە بۇل جۇمىسقا جەتەكشىلىك ەتەتىن جانە ونى ءوزىنىڭ باعدارلاماسى جاسايتىن “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ مۇشەلەرىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز. قىمباتتى مەنىڭ وتانداستارىم! ءوزىمنىڭ سىزدەرگە ارناعان ءسوزىمدى اياقتاي كەلە, بىلاي دەگىم كەلەدى: ءبىز ءبىر­لەسىپ قازاقستاندى تابىسقا جەتۋشى جاساي الدىق جانە بىرلەسىپ ونى وركەندەۋشى جاساي الامىز. قىمباتتى مەنىڭ وتانداستارىم! حالقىمىزدا “ىنتىماقتى ەلدە باق تۇرار” دەگەن دانا ءسوز بار. ءبىز قازىعى بەرىك, مەملەكەتتىگى بەكەم, ءتورت قۇبىلاسى ساي قازاق ەلىنىڭ ايبىنىن اسىرىپ, اتاعىن الەمگە ايگىلەدىك. ءبىز تولايىم تابىستارعا قول جەتكىزىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىردىق, الايدا الار اسۋىمىز ءالى دە الدا. ءبىز سياقتى حالقىنىڭ سانى از, ەكو­نوميكاسى دامۋ ۇستىندەگى ەلگە تەحنولوگيا اۋاداي قاجەت. سوندا عانا الەمنىڭ الىپ مەملەكەتتەرى مەن توڭىرەگىمىزدەگى ەلدەر بىزبەن ساناسادى. بۇل باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ, قا­زاق­تىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ. كەلەر ۇرپاقتىڭ ءجۇزىن جارقىن ەتەتىن بۇل ماقساتقا ءبىز اسقان تاباندىلىقپەن ەل بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ قانا قول جەتكىزە الامىز. مەن وسى كۇندەرى قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماقتارىنان مىڭداعان حاتتار مەن جە­دەلحاتتار الامىن. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنا توراعا بولۋىنا جانە اتقارىپ جاتقان جۇمىسىما بايلانىستى كوپتەگەن حاتتار كەلۋدە. حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن سىزدەر ءتۇسىنۋ ءۇشىن سونىڭ بىرەۋىن وقىپ بەرەيىن: “قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاق بۇگىن ەۋروپانىڭ تورىنە شىقتى. بۇل – بۇكىل قازاق حالقىنىڭ قۋانىشى مەن ماقتانىشى. 85 مىڭنان استام حالقى بار شەكارانىڭ شەبىندە, ەلدىڭ ەڭ شەتىندە جاتقان ءبىز ءۇشىن قاۋىپسىزدىك پەن ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل – حالىقتىڭ ەڭ باستى ماقساتى مەن مۇراتى. قازاق قاشان قارت ەۋروپانىڭ تورىنە شىقپاق تۇگىلى, ەسىگىنەن بۇرىن-سوڭدى سىعالاپ كورىپ ەدى؟ وزىڭىزگە,  قازاعىمىزعا وسى بيىك مارتەبەدە ابىروي بەرسىن. بۇل جاقتا ەلىمىز – امان, جۇرتىمىز – تىنىش, ەڭ باستىسى – بالالارى­مىز­دىڭ ۇيقىسى بۇزىلعان جوق. اۋزىمىزدا – تاۋبەمىز, قولىمىزدا قاۋعامىز, حال­قىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگى قالىپتاستى. بەرەكەمىز كىرىپ, ەل تىرلىگى كۇننەن-كۇنگە ىلگەرى باسۋدا. دالامىز – دانگە, ءورىسىمىز – مالعا, ءۇي-ءىشىمىز – جانعا تولدى. بار­لىق ىسىڭىزگە اللا جار بولسىن”. رايىمبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سوۆەت ورازاەۆ. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنەن, باتىسى مەن شىعىسىنان كەلىپ جاتقان وسىنداي مىڭداعان قولداۋ حاتتار ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ كەڭدىگى مەن شىدامدى­لىعىن, ساۋاتتىلىعى مەن مول تۇسىنىگىن, دۇنيەدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى, ىشكى جانە سىرتقى جاعدايدى قاراپ, دۇرىس اڭعارىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ءدال وسىنداي سانامەن, بىلىممەن جانە تاباندىلىقپەن وسى باعدار­لامانى ورىنداۋعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول جالعىز پرەزيدەنتتىڭ نەمەسە پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ عانا شارۋاسى ەمەس. ءبىز بولاشاعىمىزدىڭ جارقىن بولعانىن كورگىمىز كەلەدى. ولاي بولسا, وسى ىسكە جەڭدى ءتۇرىپ كىرىسۋىمىز كەرەك. ەندەشە, قۇرمەتتى اعايىن, ىنتىماعى جاراسقان ەلىمىزدىڭ باعىن اسىراتىن, مەرەيىن تاسىتاتىن ۇلكەن ىستە بارشاڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن. راحمەت.