جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ  قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەل تاريحىنىڭ ءححى عاسىرداعى اسا ءبىر كۇردەلى كەزەڭى اياقتالىپ كەلەدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان جا­ھان­دىق داعدارىس داۋىلى ءالى باسىلا قويعان جوق. الايدا ول ءوزىنىڭ العاشقى الاپات قۋاتىنان ايىرىلدى. ءبىز ءتاستۇيىن دايىن بولعاندىقتان, ونىڭ سالدارى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن سونشالىقتى اۋىرعا سوققان جوق. داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە ءبىز قىتاي, ءۇندىستان جانە وزگە دە ەكونوميكاسى قا­رىش­تاپ العا باسقان مەملەكەتتەر قاتا­رىن­­دا دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە كوتەرىل­دىك. ويتكەنى ءبىز وعان قالاي قول جەت­كىزۋگە بولاتىنىن بىلدىك. ءبارىن دۇرىس جوسپارلاپ, ساۋاتتى ىسكە اسىرعاندىقتان, ءبىزدىڭ دامۋىمىز ءساتتى بولدى. ءبىز جاسامپازدىققا جۇمىلا كىرىس­كەن­دىكتەن, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇستىك. تولاعاي تابىستارىمەن دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتقان قازاقستاننىڭ الەۋەتى ارتىپ, ەكونوميكاسى سەرپىندى بولا ءتۇستى. دامۋىمىزدىڭ ماڭىزدى العىشارتىنا اينالعان قازاقستاندىق بىرلىكتىڭ ونەگەلى ۇلگىسى عالامشارداعى مەملەكەت باسشىلارى مەن كونفەسسيا جەتەكشىلەرىنەن لايىقتى باعاسىن الدى. وسىلايشا قازاقستان قۋاتتى دا تا­بىستى مەملەكەتكە اينالىپ, ءوزىنىڭ باس­تا­مالارى ارقىلى جوعارى حالىقارالىق بەدەلگە يە بولدى. جاسامپازدىق قۋاتىمەن دۇنيە جۇزىندە داڭقى ارتقان قازاقستان الەمدى ءوز جەتىستىكتەرىمەن تاڭ قالدىردى. سوندىقتان قازاقستانعا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ مارتەبەلى ميسسياسى سەنىپ تاپسىرىلدى. ءبىز جاڭا ونجىلدىعىمىزدى الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي ابىرويلى تاريحي وقيعامەن باستادىق. مەن ءبىزدىڭ الداعى بارشا جەتىستىك­تەرى­مىز وسىنداي جارقىن بولادى دەپ سەنەمىن. مەنىڭ باستى ماقساتىم – ەلىمىزدىڭ الداعى ونجىلدىقتاعى ەكونوميكالىق ءور­لەۋىن قامتاماسىز ەتىپ, جاڭا مۇمكىن­دىك­تەر­گە جول اشۋ. بۇگىنگى جولداۋىم وسىعان ارنالعان. “قازاقستان-2030” ستراتەگيا­سىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز العاشقى ون­جىلدىققا باعدارلاما جاساپ, ونى ءتا­مام­دادىق. ەندىگى ماقسات – وسى ستراتەگيا­نىڭ كەلەسى ونجىلدىعىنا قاراي قادام جاساۋ. 1. 2010 ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋ – ەل دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى شەبى 1997 جىلى “قازاقستان-2030” سترا­تە­گيا­سىن قابىلداپ, ءبىز ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كۇن ءتارتىبىن, باستى ماقساتتار مەن باسىمدىقتارىن قالىپتاستىردىق, كەيىن ولار 2010 جىلعا دەيىنگى سترا­تەگيالىق جوسپاردا قيسىندى تۇردە دا­مىتىلدى. ءسويتىپ ءبىز قالاي جوسپارلاساق, سولاي ءومىر سۇردىك جانە مىناداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 2008 جىلى-اق, جوسپارلانعانىنان ەكى جىل بۇرىن, ءبىز رەسپۋبليكا ءىجو-ءسىنىڭ كولەمىن ەكى ەسەلەدىك جانە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ءتيىمدى ورىندادىق. ورتاشا ايلىق جالاقى 5 ەسەگە, ال زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 3 ەسەگە ءوستى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن از تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى 4 ەسەگە (50%-دان 12%-عا دەيىن) ازايدى. حالىق دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى كور­سەت­كىش­تەرى جاقساردى. كۇتىلەتىن ءومىر ۇزاقتىعى 65-تەن 68 جاسقا دەيىن ۇلعايدى. انا ءولىمى ەكى ەسەگە ازايدى, بالا تۋ ءبىر جارىم ەسەگە ءوستى. ون جىلدا 652 مەكتەپ جانە 463 دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى. بۇگىندە بىزدە الەمدىك دەڭگەيدەگى مە­دي­تسينالىق ورتالىقتار – انا مەن بالانىڭ ۇلتتىق ورتالىعى جانە نەيروحيرۋرگيا ينستيتۋتى بار. بيىلعى جىلى كارديوحيرۋرگيا ور­تا­لىعىن ىسكە قوسامىز. بارلىق وبلىستاردا قازاقستاندىقتارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ جاقسارۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ءوز ازاماتتارى­مىزدىڭ مىڭداعان ءومىرىن ساقتاپ قالامىز! ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدى مويىنداي وتى­­رىپ, بۇۇ ءوزىنىڭ 2009 جىلعى بايان­داماسىندا قازاقستاندى ادام الەۋەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى بار ەلدەر ساناتىنا قوستى. بۇل – ءبىزدىڭ وسكەن ءال-اۋقاتىمىزدىڭ داۋ­سىز دالەلى! ون جىلدا 350 مىڭ وتباسى – بۇل شامامەن 1,2 ميلليون ادام تۇرعىن ءۇي­گە يە بولدى. 32 مىڭ شاقىرىم جولدار سا­لىندى جانە جوندەلدى, بۇل قازاقستاننىڭ بارلىق جولدارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى. 2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قارپى مەن رۋحىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىز ءححى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىنا بەلگىلەنگەن بارلىق مىندەتتەردى شەشتىك. 2. داعدارىس كەزەڭى – دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋ ۋاقىتى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدا­رى­سى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنا ىق­پال ەتتى, بىراق ءبىزدىڭ دامۋىمىزدى توق­تات­قان جوق. جيناقتالعان ەكونوميكالىق الەۋەت سوڭعى ءۇش جىلدىڭ اسا قيىن داع­دا­رىستىق شايقاسىندا بىزگە تۇرلاۋ­لىلىق­تى قامتاماسىز ەتتى. ءبىز ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىن قورعاپ, جۇيە قۇراۋشى بانكتەردى ساقتاپ قالدىق. ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قيىنشىلىقتا قالدىرمادىق. ۇلتتىق جانە ترانسۇلتتىق كومپانيا­لاردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارىنداعى “قازاقستاندىق ۇلەستىڭ” بولماعان وسىمىنە قول جەتكىزدىك. اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كومەك كورسەتتىك. مەملەكەت ۇلەستىك قۇرىلىستى اياقتاۋ ءجو­نىندەگى بارلىق شىعىنداردى ءوز موي­نىنا الدى. “جول كارتاسى-2009” باعدارلاماسىن تابىستى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا ەل وڭىرلەرىندە تكش-نى رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندە 862 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 737 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى, 1029 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى, 284 شاقىرىم جىلۋ تراسساسى, اۆتوجولدار, جۇزدەگەن مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, مادەنيەت پەن سپورت نىساندارى جوندەلدى. ءار اۋىلعا دەيىن جەتكەن مۇنداي اسا ما­ڭىزدى جۇمىستى ءبىز تۇڭعىش رەت ءجۇر­گىز­دىك. حالىق بىزگە ريزا – ءبىز جاقسى جۇمىس اتقاردىق. بارلىعى دا مەنىڭ باقىلاۋىممەن, جەدەل, جاريا اتقارىلدى. ءبىز رەتسەسسياعا جول بەرمەدىك, ويتكەنى, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلدىك جانە مۇنى جەدەل ىستەدىك. ۇلى نەرۋ ءبىر كەزدەرى بىلاي دەگەن ەكەن: “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سو­نىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى”. ال ءبىز باتىل قيمىلدادىق. 2009 جىلى ەكونوميكانىڭ ارتۋى 1,1%-دى, ونەركاسىپتە 1,7%-دى قۇرادى. ءبىز وڭ ءوسۋ قارقىنى بار ەلدەردىڭ “سەرىپپەلى توبىنا” جاتتىق. ۇلتتىق قوردىڭ جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەرى مەن اكتيۆتەرى بۇگىننىڭ وزىندە 50 ميلليارد دوللاردان اسىپ ءتۇسىپ, سوڭعى ون جىلدا 25 ەسەدەن استامعا ءوستى. وتكەن جىلى ءبىز قور قارجىسىنىڭ ءبىر ءبو­لىگىن جۇمسادىق, ال بۇگىندە قوردىڭ كو­لەمى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعىدان كوپ ەكەنىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. قوردىڭ ارقاسىندا ءبىز داعدارىسقا قار­سى شارالاردى جۇرگىزىپ قانا قويعان جوق­پىز, سونىمەن بىرگە مەملەكەتكە, بىزگە قيىن بولعان كەزدە, ساتۋعا ءماجبۇر بولعان ما­ڭىز­دى اكتيۆتەردى قايتاردىق. بۇل – ەكىباستۇز 1-ءشى گرەس-ءى, “بوگاتىر” رازرەزى, قا­شا­عانداعى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز, ماڭعىستاۋ­مۇ­نايگاز جانە بارلىق ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 6,3%-دى قۇ­را­دى, ال بۇل داعدارىسقا دەيىنگى ۋاقىت­تا­عى­دان تومەن. ءتيىمدى ىسكە اسىرىلعان جۇمىسپەن قامتۋ ستراتەگياسىنىڭ ارقاسىندا ەلدە 400 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارى اشىلدى. ءبىز توتەپ بەردىك. ەندى ءبىز 2020 جىلعا دەيىن­گى دامۋ ستراتەگياسىن ورىنداۋعا كىرىسەمىز. 3. 2020 ستراتەگيالىق جوسپارى –كوشباسشىلىققا قازاقستاندىق جول بىزگە مىنالاردى اتقارۋ كەرەك: 1. ەكونوميكانى داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ; 2. جەدەل يندۋستريالاندىرۋ جانە ين­فرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ ەسەبىنەن ەكونو­ميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە قول جەتكىزۋ; 3. ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بولاشاققا بەل­سەندى ينۆەستيتسيالاۋ; 4. قازاقستاندىقتاردى ساپالى الەۋ­مەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ; 5. ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋ. 3.1 ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – تابىس كىلتى تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتا­ماسىز ەتىلەتىن بولادى. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەشەندى ارتۋى اسا ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا, ەگەر تۇتاستاي ەكونوميكا بويىنشا قارايتىن بولساق, ءبىر قىزمەت­كەر جىلىنا 17 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرەدى ەكەن. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 90 مىڭ دوللاردان اسىپ تۇسەدى. قورىتىندى وتە تۇسىنىكتى – بىزگە جاعدايدى تۇزەتۋ – ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ, يننوۆاتسيالاردى ەندىرۋ كەرەك. باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنىڭ جۇ­مىسىنا باعا بەرۋ مەن جاڭاعى ولشەمدەر بويىنشا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ جانە باقىلاۋ ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى بولادى. يننوۆاتسيالار عانا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ شۇعىل ارتۋىنا جەتكىزەدى. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ۇكىمەت جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات – تاياۋداعى بەس جىلدا ءبىز نەنى, قايدا جانە قاشان سالاتىنىمىزدىڭ تولىق ءىس-قيمىل جوسپارى. بۇگىندە اڭگىمە ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى كولەمى 6,5 تريلليون تەڭگەلىك 162 جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر, ال بۇل ەل ءىجو-ءسىنىڭ 40%-دان استامى, ولار بىزگە تاياۋداعى ءۇش جىلدا عانا 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن تىكەلەي اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الداعى بەس جىلدا قۋاتتى گاز-حيمياسى كەشەنىن, مينەرالدىق تىڭايتقىشتار ءوندىرۋ جونىندەگى زاۋىتتاردى, بىرقاتار ءىرى ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق ستانسالاردى – بالقاش جەس-ءىن, مويناق گەس-ءىن, ەكىباستۇز 2-ءشى گرەس-ءىنىڭ جاڭا بلوگىن جانە باسقا كوپتەگەن كاسىپورىندار پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى. 2014 جىلعا قاراي ءبىز بارلىق 3 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن رەكونسترۋكتسيالايمىز جانە بۇكىل مۇناي ونىمدەرىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى بويىنشا ىشكى قاجەتتىلىگىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتە الامىز. ءار وڭىردەگى ءاربىر يندۋستريالىق جوبا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جۇرتشىلىقتىڭ دا ايرىقشا باقى­لاۋىنا الىنۋى كەرەك. بۇل جۇمىس تاياۋ­دا­عى ونجىلدىقتا بۇكىل ەلىمىزدىڭ جال­پى­ۇلتتىق مىندەتىنە اينالۋى ءتيىس. تەك وسىلاي عانا ءبىز الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنە الامىز. “نۇر وتان” حدپ ءۇشىن 2020-باع­دار­لاماسىن ورىنداۋ جۇمىستىڭ باستى وزە­گى­نە اينالۋى ءتيىس. ەشكىم سىرتتا تۇرماۋى كەرەك, ويتكەنى, تەك وسىلاي عانا ءبىز قا­زاق­ستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋىن قامتاماسىز ەتەمىز. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە پرەمەر-مينيستر باستاعان بىرىڭعاي باس­قارۋ ورتالىعى (شتابى) جانە وبلىس­تاردا اكىمدەر باسقاراتىن ورتالىقتار قۇرىلادى. ءبىز 2009 جىلى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا قالاي جۇمىس ىستەسەك, سولاي جۇمىس ىستەۋگە ءتيىسپىز. مينيسترلەر, اكىمدەر بارلىق اعىم­داعى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى ءۇشىن جاۋاپتى بولادى. ولار بارلىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرادى دا. يندۋستريالىق دامۋ – بۇل ءبىزدىڭ جاڭا ونجىلدىقتاعى مۇمكىنشىلىگىمىز, ەل دامۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر. قازاقستان تابىستى يندۋستريالىق دەر­جاۆا بولادى – مەن بۇعان ابدەن سەنىمدىمىن. ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باسقا ءبىر ماڭىز­دى سەگمەنتى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ دامۋى نەگىزگى ءۇش باعىت بويىنشا ءجۇرۋى كەرەك. بىرىنشىدەن, نەگىزگى سالماق ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا ءتۇسىرىلۋى ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەڭ تومەنى جانە جىلىنا ءبىر جۇمىس ىستەۋشىگە 3 مىڭ دوللار شاماسىندا كەلەدى. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇرايدى ەكەن. اۋىل ءۇشىن ءوسۋ پەرسپەكتيۆاسى مىنە وسىندا. سوندىقتان ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ. بۇل كۇردەلى مىندەتتى اگرارلىق-يندۋس­تريالىق ءارتاراپتاندىرۋ عانا, ياعني اۋىل­شارۋاشىلىق شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋدى شۇ­عىل ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن اۋىل شارۋاشى­لى­عىنداعى جاڭا كوزقاراس شەشە الاتىن جاعدايدا. الەمدىك تاجىريبەنى پايدالانۋ, ونى ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىمىزعا جەدەل ەندىرۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋ. 2014 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ىشكى رىنوگىنىڭ 80%-دان استامىن وتاندىق تاعام ونىمدەرى قۇراۋى ءتيىس. بىزدە بۇل ءۇشىن مۇمكىندىكتەر بار. ۇشىنشىدەن, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل كەدەن وداعى, ورتالىق ازيا, كاۆكاز بەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ رىنوكتارى. ءبىز قازىردىڭ وزىندە “جەتىگەن-قور­عاس”جانە “وزەن-تۇركىمەنستانمەن مەم­لە­كەت­تىك شەكارا” تەمىر جول جەلىلەرىن سا­لىپ جاتىرمىز, ولار ءىس جۇزىندە ءبىزدىڭ ءونىم­دەرگە قىتاي مەن پارسى شىعاناعى ەلدە­رىنىڭ رىنوكتارىنا جول اشادى. ءبىز سالۋعا كىرىسەتىن “باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا” اۆتوجولى ­– تاۋارلار ءۇشىن ماڭىزدى ماگيسترال. “بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسى” سەكتور­لارىنا جەكە توقتالعىم كەلەدى. ناتيجەلى دە ءتيىمدى قىزمەت ەتەتىن ۇلتتىق يننوۆا­تسيالىق جۇيە ونىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. بىزدە قازىردىڭ وزىندە بۇل باعىتتاعى ازىرلىكتەر بار. ءبىز ودان ءارى ىلگەرى كەتەمىز. جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اياسىندا استانادا ءۇش جاڭا عىلىمي ورتالىق قۇرىلاتىن بولادى. ءومىر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعى ورگانداردى كوشىرۋ, جاساندى جۇرەك جانە وكپە, باعانالى جاسۋشا جانە ۇزاق جاساۋ مەديتسيناسى سالاسىندا الەمدىك جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارمەن بىرلەسكەن ازىرلىكتەر جۇرگىزەدى. ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى قايتالانبا ەنەرگەتيكا, جوعارى ەنەرگيا­لار فيزيكاسى مەن تەحنيكاسى  ماسەلە­لەرى­مەن اينالىساتىن بولادى. تاقىرىپارالىق اسپاپتىق ورتالىق ينجينيرينگ ورتالىعى, زەرتحانالىق بازا جانە كونسترۋكتورلىق بيۋرو بولىپ تا­بىلادى. بارلىق ءۇش ورتالىق بيىلعى جىلى قۇرىلاتىن بولادى. ۇكىمەتكە ءبىزدىڭ يندۋستريانىڭ 2010 جىلعى باسىمدىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلدىڭ عىلىمي تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالاارالىق جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. سونداي-اق, “عىلىم تۋرالى” جاڭا زاڭنىڭ ازىرلەنۋىن جەدەلدەتۋ قاجەت. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاق دامۋىمىز ءۇشىن ماڭىزدى. 3.2 ساۋاتتى ساۋدا ساياساتى – ­ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ قازاقستان تمد-داعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى – بۇل قازاق­ستاندىق بارلىق ينتەگراتسيالىق باستا­مالاردىڭ سەرىپپەلىلىگى. ءۇش ەل ينتەگراتسياسىنىڭ كەلەسى كەزەڭى 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قالىپتاستى­رىلۋى بولادى. بۇل كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قامتاماسىز ەتى­لەتىن ينتەگراتسيانىڭ الدەقايدا جوعارى دەڭگەيى. تمد-داعى وڭىرلىك ەكونومي­كا­لىق بىرلەستىكتەرگە قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, ۇكىمەت قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باسىمدىقتارىنا ساي كەلەتىن جاعدايلاردا بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ۇدەرىسىن جانداندىرۋى ءتيىس. قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ پايدا بولۋىن دۇ­رىس باعالاۋ, جاڭا رىنوكتارعا شىعۋ ءجو­نىندەگى ءتيىمدى ستراتەگيالاردى ازىرلەۋمەن بايىپتى اينالىسۋ, باسەكەلەستىك ار­تىقشىلىقتاردى وسىرە ءتۇسۋ ماڭىزدى. ارينە, ايتىلىپ جۇرگەنىندەي, “باسەكە جوق جەردە ۇيقىڭ جاقسى, بىراق تا ءومىرىڭ ناشار”. ال قازاقستاندىقتار جاقسىراق ءومىر سۇرمەك جانە ءوز جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىندەرگە جول بەرمەۋ نيەتىندە. 3.3 ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ جوسپارلارىمىزدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىر عانا مەملەكەتتىك رەسۋرستار جەتكىلىكسىز بولاتىنى انىق. ونىڭ نەگىزگى كوزى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بولۋى ءتيىس. مەنىڭ حالىقارالىق ساپارلارىم بارى­سىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى قازاقستانعا ينۆەستيتسيالاۋ ماسەلەسى بولدى. كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا رەسۋرستار سالۋدىڭ ءمانى بار دەپ بىلەدى. بۇگىندە قىتايدان, وڭتۇستىك كورەيا­دان, ءبى­رىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن, سون­داي-اق فرانتسۋز, يتاليان, رەسەيلىك كومپا­نيا­لار­دان 20 ميلليارد دوللار كولەمىندە ينۆەستي­تسيالار تارتۋ تۋرالى ماسەلەلەر شەشىلدى. بۇل قاراجات شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور­عا جۇمسالىپ, يندۋستريالىق باعدارلاما­نىڭ, ينفراقۇرىلىم مەن بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ ونداعان نىساندارىن ىسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتەدى. “باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا” اۆتوما­گيسترالىنە 3 ميلليارد دوللارعا جۋىق كولەمىندە جانە ەلدىڭ باتىسىنان ءوڭتۇس­تىگىنە قاراي تارتىلاتىن گاز قۇبىرىنا 2 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى. مۇنىڭ ءبارى – شيكىزاتتىق سەكتوردىڭ ينۆەستيتسيالارىنان باسقاسى, ال ول 10 ميل­ليارد دوللاردان استامدى قۇرايدى. كورىپ وتىرسىزدار, بۇل باعدارلامانى قار­جىلاي جانە ماتەريالدىق رەسۋرستار­مەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە وراسان زور جۇمىس جۇرگىزىلدى. ءبىز قازاقستاندا وڭىرىمىزدە جۇمىس ىستەۋگە دايىن ينۆەستورلار ءۇشىن بارىنشا تارتىمدى جاعداي جاساۋعا ءتيىسپىز. يندۋستريالىق دامۋ باسىمدىقتارىن ەس­كەرگەندە ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماق­تار مەن يندۋستريالىق پاركتەردىڭ قىزمەت ەتۋىنە جاڭا كوزقاراس قاجەت. ۇكىمەتكە ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماقتار تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جونىنەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەس­تىك تەتىگى وراسان زور الەۋەتكە يە بولىپ وتىر. ءبىز قازاقستاندا بۇل تەتىكتى ىسكە قوس­تىق, بىراق تا ول وزىق الەمدىك  پراكتيكاعا سايكەس جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. ۇكىمەتكە ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا كونتسەسسيالار تۋرالى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. جوبالىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتىن ەندىرۋ ماقسا­تىندا ءبىزدىڭ زاڭنامادا ەرەكشە قۇقىقتىق مارتەبەسى بار ارناۋلى جوبالىق ۇيىمدار قۇرۋ مۇمكىندىگىن كوزدەۋ كەرەك. 3.4 كاسىپكەرلىك – جاڭا ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ وزەگى كاسىپكەرلىك بولادى. ءبىز تاۋەكەلدەردى ءوز موينىنا الۋعا, جاڭا رىنوكتاردى يگەرۋگە, يننوۆاتسيالار ەندىرۋگە دايىن قۋاتتى كاسىپكەرلەر تابىن كورگىمىز كەلەدى. ناق وسى كاسىپكەرلەر ەكونوميكانى جاڭ­عىرتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابى­لادى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە 2010 جىلدان باستاپ وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك باعدارلاما ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن. ونى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” دەپ اتاۋدى ۇسىنامىن. بۇل باعدارلامانىڭ ماقساتى وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتىڭ, بارىنەن بۇرىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا توبىن دامىتۋ ەسەبىنەن تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولادى. بۇل باعدارلاما قاراجاتىن پايدالانۋ مى­ناداي باعىتتار بويىنشا جۇزەگە اسى­رىلۋى ءتيىس: – نەسيەلەر بويىنشا پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋ; – شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە­لەردى ءىشىنارا كەپىلدەندىرۋ; – بيزنەس جۇرگىزۋگە سەرۆيستىك قولداۋ ءبىلدىرۋ; – كادرلاردى قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, جاستار پراكتيكاسى جانە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە, سول سەكىلدى بانكتەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن دە شيكىزاتتىق ەمەس جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جونىنەن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. ۇكىمەت اكىمدەرمەن بىرلەسىپ ءۇشجىل­دىق بيۋدجەت اياسىندا ءار ءوڭىردىڭ ەكونو­مي­كالىق الەۋەتىن ەسەپتەۋلەرگە نەگىزدەل­گەن جىلدار بويىنشا بولشەكتەلگەن قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى ءليميتىن ازىرلەۋى ءتيىس. بۇل قاراجات وڭىرلەرگە بەرىلەدى. اكىمدەر باعدارلاما بويىنشا قارجى­لاندىرىلاتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبالارى ءۇشىن تولىق جاۋاپتى بولادى. ۇكىمەتكە اكك-ءنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرۋدى تاپسىرامىن, ولار ءىس جۇزىندە بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى وڭىرلىك كورپوراتسيالار بولادى. 3.5  وتاندىق تاۋارلار – 2020 جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تابىستىلىق ينديكاتورى ءبىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتاۋشى­لاردى قولداۋ يندۋستريالاندىرۋدىڭ شەشۋشى باعىتى بولۋعا ءتيىس. قازاقستان ونەركاسىبى ەكسپورتتىق رىنوكتارعا وتاندىق برەندتەردىڭ كەڭ اۋقىمدى تىزبەگىمەن ۇسىنىلۋى كەرەك. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ مىندەتى – ەكس­پورتتاۋشىلارعا نەگىزگى قۇرالداردى ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋدى, ەكسپورتقا سەر­ۆيستىك قولداۋ كورسەتۋدى, ەكسپورتتاۋ­شى­لارعا گرانتتار مەن ەكسپورتتىق ساۋدالىق قارجىلاندىرۋدى قاراستىراتىن ءبىرتۇتاس قولداۋ جۇيەسىن جاساۋ. 3.6 وڭىرلەردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى وڭىرلىك دامۋ رەفورمالارىنسىز ءبىز جە­دەل ارتاراپتاندىرۋعا قول جەتكىزە ال­ماي­مىز. سوندىقتان بىزگە ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋدى باستاۋ قا­جەت. قازاقستاننىڭ باتىسىندا مۇناي-گاز سەكتورىن, حيميا ونەركاسىبىن, جابدىقتار ءون­دىرىسى مەن كولىكتىك قۋاتتاردى دامىتۋ كەرەك. ورتالىقتا, سولتۇستىكتە, وڭتۇستىك پەن شىعىستا – كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنى, اتوم, حيميا ونەركاسىبى جانە اگرارلىق يندۋستريا دامىتىلۋى ءتيىس. ىشكى سۇرانىس بازاسىنداعى سەكتورلاردى ءداستۇرلى يندۋستريالار جانىنان, سونداي-اق قۋاتتى كادرلىق الەۋەتى بار الماتى مەن استانا قالالارىندا دامىتۋ قاجەت. جوعارى ەكسپورتتىق الەۋەتى بار شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور مەن اوك-ءنى ەلدىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە دامىتۋ ورىندى. بولاشاق  ەكونوميكاسىنىڭ سەكتورى الماتى مەن استانادا دامۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ەلوردامىز, ەكونوميكاسى ءبا­سە­كەگە قابىلەتتى, ەل ازاماتتارى مەن تۋريستەر ءۇشىن تارتىمدى قالا – استانانى ودان ءارى دا­مىتۋعا ايرىقشا ماڭىز بەرىلەتىن بولادى. جاڭا وڭىرلىك ساياسات – 2020 سترا­تە­گيالىق جوسپارىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى. ۇكىمەتكە وبلىستاردىڭ, استانا مەن ال­ماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرىمەن ءبىر­لە­سە وتىرىپ, وڭىرلەردەگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات ماسەلەلەرىن مۇقيات پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن. 3.7 2020 ستراتەگيالىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ بازالىق شارتتارى ەكونوميكانى جاھاندىق قالپىنا كەلتىرۋگە دايىنداۋ جانە ونىڭ سىرتقى سىناقتارعا تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرتۇتاس ءۇش مىندەتتى شەشۋ قاجەت بولادى: بىرىنشىدەن, بيزنەس-احۋالدى ەلەۋلى جاقسارتۋ; ەكىنشىدەن, قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ; ۇشىنشىدەن, سەنىمدى قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرۋدى جالعاستىرۋ. ۇكىمەتكە 2011 جىلى بيزنەستى تىركەۋ­گە جانە بيزنەستى جۇرگىزۋگە بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىنداردى 30%-عا, ال 2015 جىلى تاعى دا 30%-عا قىسقارتۋدى تاپسىرامىن. ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 40%-عا دەيىن كوتەرىلۋى ءتيىس. 2020 جىلى قازاقستان بيزنەس-احۋالى ەڭ قولايلى دەگەن 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى كەرەك. قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. وتاندىق قور رىنوگىن جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەپ, ول 2020 جىلى تمد مەن ور­تا­لىق ازياداعى يسلام بانكينگىنىڭ وڭىرلىك ورتالىعىنا اينالۋى جانە ازياداعى جە­تەك­شى قارجى ورتالىقتارىنىڭ وندىعىنا ەنۋى ءتيىس. وتاندىق قارجى جۇيەسىندەگى رەتتەۋلەر داعدارىستان كەيىنگى الەمنىڭ سىناقتارى مەن قاتەرلەرىنە سايكەسىنشە ساي بولۋى كەرەك. قارجىلىق رەتتەۋشى بانك سەكتورىنىڭ سىرتقى مىندەتتەمەلەرى ۇلەسىنىڭ ونىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ جيىنتىق كولەمىندە تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. بۇل رەتتە سىرتقى زايمداردىڭ باسىم بولىگى ءتيىمدى دە باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەر قۇرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بانكتەردى اشىق نەمەسە جاسىرىن اففيليرلەنگەن قۇرىلىمداردان اۋلاق ۇستاۋ قاجەت. بانكتەردىڭ تەك قانا بانك قىزمەتىمەن اينالىسۋىن جانە ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ بارىنشا ءمولدىر بولۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەك. ءبىز بانكتەردىڭ داعدارىس كەزىندە امان قالۋىنا كومەكتەستىك, ەندى بانكتەر ەكونوميكاعا ونىڭ داعدارىستان كەيىنگى قالپىنا كەلۋى مەن دامۋىنا جىگەرلى تۇردە جاردەمدەسۋى ءتيىس. داعدارىس جاعدايىندا ۇلتتىق قور ءبىز ءۇشىن وزىندىك ءبىر “قاۋىپسىزدىك كوپشىگىنە” اينالدى. ونىڭ ەندىگى مىندەتى – تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ كەپىلى بولۋ. ۇكىمەت بيۋدجەتتىڭ شيكىزاتتىق ەمەس كىرىستەر الەۋەتىن ۇلعايتۋمەن  بايىپتى اينالىسۋى ءتيىس. وسى ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا بيۋد­جەت­تىڭ مۇنايلىق ەمەس  تاپشىلىعى ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزىنان اسپاۋى كەرەك.  ودان كەيىندە ونى نولگە دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە كەپىلدى ترانسفەرت ابسوليۋتتىك مولشەردە – 8 ميلليارد دوللار كولەمىندە بەكىتىلەتىن بولادى. بۇل ترانسفەرت ەڭ الدىمەن يندۋستريا­لان­دىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتتارىنا باعىتتالۋى ءتيىس. بيۋدجەتكە ۇلتتىق قوردان ەشقانداي زايمدار, وزگە دە ەشقانداي قوسىمشا ترانسفەرتتەر بولمايدى. وسى كوزقاراستاردى ەسكەرە كەلگەندە, ۇلت­تىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2020 جىلعا قاراي  90 ميلليارد دوللارعا دەيىن ءوسۋى ءتيىس, مۇنىڭ ءوزى ءىجو-ءنىڭ 30%-دان كەم ەمەس مولشەرىن قۇرايدى. ۇكىمەتكە  ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ۇلتتىق قوردى قالىپتاستىرۋ مەن پايدالانۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ماعان بەكىتۋگە ۇسىنۋدى تاپسىرامىن. تۇتاستاي العاندا 2020 جىلعا قاراي ءبىز ەكونوميكانى جەدەلدەتە ءارتاراپتاندىرۋ­دىڭ تومەندەگىدەي نەگىزگى ناتيجەلەرىنە قول جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. ءىجو-دەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 13%-دان كەم ەمەس مولشەرىن قۇراۋى ءتيىس. ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندە شيكى­زات­تىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 27-دەن 45%-عا دەيىن ۇلعايۋى ءتيىس. ەڭبەك ونىمدىلىگى ءوڭ­دەۋ ونەركاسىبىندە 2 ەسە, اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا كەم دەگەندە 4 ەسە ارتۋى كەرەك. ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى 25%-دان كەم ەمەس مولشەردە تومەندەۋى ءتيىس. كا­سىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق اكتيۆ­تە­رىنىڭ ۇلەسى 4-تەن 20 %-عا دەيىن ءوسۋى كەرەك. 2015 جىلدىڭ وزىندە-اق اگرارلىق سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى 4-تەن 8%-عا دەيىن ۇل­عايىپ, قۇرىلىستىڭ ىشكى قاجەتتىلىك­تەرى­نىڭ 80%-ى قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتە­ريالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. ۇكىمەتتىڭ, بارلىق دەڭگەيلەردەگى اكىم­دەردىڭ الدىندا تۇرعان ناقتى مىندەتتەر مىنە, وسىنداي. ءبىز سۇرايتىندار دا مىنە, وسىلار. سوندىقتان بارلىق كومپانيالار مەن كاسىپورىندار باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇل جاھاندىق ماسەلە, مەملەكەتتىلىك ماسەلەسى, تاۋەلسىزدىك ماسەلەسى. بەس جىلدا ۇكىمەت مەتاللۋرگيا ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىنىڭ ەكى ەسەلەنۋىن, حيميا ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ ءۇش ەسەلەنۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. 2015 جىلعا قاراي بيۋدجەت كىرىستەرى, شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتە وتىرىپ, جاڭا جوبالار ەسەبىنەن 300-400 ميلليارد تەڭگەگە ءوسىپ شىعۋى ءتيىس.