الەمدەگى ەڭ مول استىق ەكسپورتتاۋشى بەس ەلدىڭ قاتارىنان كورىنىپ وتىرعان ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرماسىنشى جىلىندا رەكوردتىق ونىمگە قول جەتكىزدى. بۇل – قارىشتى دامىعان ەل ەكونوميكاسىنىڭ كەزەكتى جەڭىسى
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تابيعات-انا ەل حالقىنا ۇلكەن سىي جاسادى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنا كەلىپ تۇسكەن مالىمەتتەر بويىنشا ەلىمىزدە 14 قازان كۇنى ەگىستىك القاپتاردىڭ 95,7 پايىزى جينالىپ, ودان بۋنكەرلىك سالماق بويىنشا 26,7 ميلليون توننا استىق الىنعان. بۇل تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرگى رەكوردتىق كورسەتكىش. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءوزىنىڭ سوڭعى حابارلامالارى بويىنشا تازا سالماقپەن العاندا 22 ميلليون توننا استىق جينالادى دەپ ساقتىقپەن بولجام جاساعانىنا قاراماستان, بيىلعى جىلدى ەرەكشە استىقتى جىل دەپ ايتۋعا بولادى.
مۇندا, ارينە, ديقاندارىمىزدىڭ ماڭداي تەرىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ەگىنشىلىك سالاسىندا قولعا الىنعان رەفورمالىق شارالاردىڭ ماڭىزى زور. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان مەملەكەتتىڭ ناق وسى استىق ءوندىرىسىن زامان تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋ ءىسىن قولعا الۋى ءوز ناتيجەسىن بەردى. قازاقستان قازىرگى كۇنى الەم بويىنشا ەڭ مول استىق ەكسپورتتاۋشى 5 ەلدىڭ قاتارىنان بوي كورسەتىپ وتىرسا, ۇن ەكسپورتى جونىنەن بىرنەشە جىل بويىنا ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. استىق پەن ۇن ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسى دا ۇلعايا تۇسۋدە. ونى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 40-قا جۋىق ەلى تۇتىنادى. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ ساپالى استىعى قازىردىڭ وزىندە الەم تانىعان ءونىم رەتىندە ەل برەندىنە اينالىپ وتىر.
دەرەك پەن دايەك
رەسپۋبليكامىز بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ جالپى اۋدانى 222,6 ميلليون گەكتاردى قۇراسا, مۇنىڭ 24 ميلليون گەكتارىن ەگىستىك القاپتار الىپ جاتىر. قالعانى شابىندىق (5 ميلليون گەكتار), جايىلىمدىق (189 ميلليون گەكتار) جەرلەر. قازىرگى كۇنى وسى جەرلەردىڭ شامامەن العاندا 90 ميلليون گەكتارعا جۋىعى پايدالانىلۋدا.
***
مەملەكەت ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا رەفورمالىق شارالار باستالعان تۇستا ءبىرىنشى كەزەكتە استىق ءوندىرىسىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. «استىق تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ونى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جۇيەلى جولعا ءتۇستى.
استىق ءوندىرىسىن دامىتۋ, ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, استىقتىڭ مەملەكەتتىك قورىن جاساقتاپ, شارۋالاردىڭ قولىنداعى ارتىق استىقتى ساتىپ الۋ جانە ونى ەكسپورتقا شىعارۋ ءىسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 1995 جىلى ۇكىمەتتىڭ وسى سالاداعى باستى وپەراتورى بولىپ تابىلاتىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلعان بولاتىن. كورپوراتسيا سونىمەن قاتار, كوكتەمگى ەگىس كەزىندە شارۋالارعا بولاشاق ءونىم ەسەبىنەن جەڭىلدىكتى نەسيەلەر بەرۋ جۇيەسىن دە ىسكە قوسىپ, كوكتەمگى ەگىس, كۇزگى جيىن-تەرىن ناۋقاندارىن جۇرگىزۋ ءىسىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىندە دە وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى عانا وسى ماقساتقا 78 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى ءبولىندى.
***
ەلىمىزدە استىق ەكسپورتىن دامىتۋ ماقساتىندا ءبىرقاتار سەرپىندى جوبالار جۇزەگە استى جانە جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. سولاردىڭ قاتارىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ءامىراباد قالاسىنداعى پورت اۋماعىندا سالىنعان ەلىمىزدىڭ استىق تەرمينالىن ايتۋعا بولادى. بۇل تەرمينال جىلىنا 500-700 مىڭ تونناعا دەيىنگى استىقتى قابىلداپ جانە وتكىزىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار, ءدال وسىنداي استىق تەرمينالى قىتايمەن شەكاراداعى دوستىق-الاشاڭقاي ستانساسى اۋماعىندا دا سالىنۋ ۇستىندە. ول جىلىنا 500 مىڭ توننادان 1 ميلليون تونناعا دەيىن استىق ەكسپورتتاۋعا جاردەمدەسەدى.
قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە استىقتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋ ءۇشىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وسى ماقساتتاعى زاۋىت پەن بيووتىن ءوندىرىسى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىستارى قولعا الىندى.
***
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترلىگىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 قاڭتارىنداعى مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە 115,2 مىڭ تراكتور, 47,1 مىڭ كومباين, 15,1 مىڭ ورۋ ماشينەسى, 91,6 مىڭ تۇقىمسەپكىش پەن باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى بار.
شارۋالاردى ءتيىستى تەحنيكالارمەن جەڭىلدىكتى نەگىزدە مەملەكەت كومەگى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1999 جىلى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اياسىندا «قازاگروقارجى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلعان بولاتىن. ونىڭ قىزمەتىن پايدالانۋشىلار سانى 2000 جىلعى 61 قارىز الۋشىدان 2010 جىلى 3 128 قارىز الۋشىعا دەيىن, ياعني وسى جىلدار ارالىعىندا 48,1 ەسە ءوستى. بۇل قۇرىلىم قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ ورتا جانە ءىرى شارۋاشىلىقتارىنىڭ 43,8 پايىزىن, ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ 21,8 پايىزىن ءوز قىزمەتىمەن قامتىپ وتىر. ولارمەن جاساسقان كەلىسىم-شارتتاردىڭ جالپى سانى 2000 جىلعى 68 بىرلىكتەن 2010 جىلى 6051 بىرلىككە دەيىن, ياعني 88,9 ەسە ءوستى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك مۇنداي قولداۋ ءتۇرى ەگىنشىلىك, استىق ءوندىرىسىندە وتە پايدالى بولعاندىعىن كورسەتەدى.
***
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, الدىمىزداعى 10 جىلدا سالا بويىنشا كوشباسشى بولىپ تابىلاتىن اقش-تا استىق ءوندىرىسىنىڭ كولەمى مەن ونىڭ ەكسپورتى ءسال عانا وسەتىن بولسا, رەسەي, ۋكراينا جانە قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 50 پايىزعا دەيىن ۇلعايىپ, جىلىنا 50 ميلليون توننانى قۇرايتىن بولادى. ءسويتىپ, اقش ءوزىنىڭ كوشباسشىلىعىن وسى ءۇش ەلگە بەرۋگە ءماجبۇر بولادى.
ساراپشىلار قازاقستانداعى استىق ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنان ەرەكشە ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ولاردىڭ بولجامىنشا, مۇندا استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمىن 2005-2010 جىلدارداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا, الداعى 10 جىلدا ەكى ەسە ارتتىرۋدىڭ ءمۇمكىندىكتەرى بار.
ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى
بيىلعى اۋا رايى ديقان قاۋىمىن ەركەلەتە قويعان جوق. كوكتەم, جاز ايلارى ىلعالدى كەلىپ, ءداندى داقىلداردىڭ ءپىسۋىن ەداۋىر كەشەۋىلدەتتى. كۇزگى وراق اسا ءبىر كۇردەلى جاعدايدا ءجۇردى. سوعان قاراماستان, قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان استىق ءوسىرىپ, قامباعا 8 ميلليون توننادان استام ءدان قۇيدى. گەكتار بەرەكەلىلىگى 20 تسەنتنەردەن اينالدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىندا جينالعان رەكوردتى استىق اگرارلىق سالاعا جاسالىپ وتىرعان مەملەكەت قامقورلىعىنىڭ ءناتيجەسى ەكەنى ەشقانداي كۇمان تۋعىزبايدى. زور قارجىلىق دەمەۋدىڭ ارقاسىندا تولاعاي تابىستاردىڭ, جوعارى جەتىستىكتەردىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, نىسانالى جۇمىستار ارقاۋىنا اينالىپ وتىر. ەڭسەلى بيىكتىكتەردى باعىندىرۋداعى اگروفيرما قۇرىلىمدارىنىڭ تاجىريبەسى دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. جەكەلەگەن سەرىكتەستىكتەر بويىنشا گەكتار بەرەكەلىلىگى 30-35 تسەنتنەرگە جەتىپ, جۇلدىزدارى جارقىراي جاندى. ەر ەڭبەگىنىڭ ەلەنىپ, زور قۇرمەتكە بولەنۋى وسى جىلدىڭ عانا ەنشىسى دەسەك, قاتەلەسەمىز. كەڭ-بايتاق تەرىسكەي ولكەسىن ءدۇبىرلى ەڭبەككە بولەپ, استىقتان تاۋ تۇرعىزعان قاجىر-قايرات, جانكەشتى جۇمىس بەتبۇرىستى بەلەستەرگە باستاپ, باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىنىمىزدى انىق بايقاتتى. ەلباسى ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعان اگروونەركاسىپ كەشەنى وركەندەۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلىپ, قۇلاشىن كەڭگە جايدى. كەشەندى باعدارلامالار مەن وزىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 3,9 ميلليون گەكتار القاپتىڭ ەگىنىن دەستەلەپ, باستىرۋعا 10 مىڭعا جۋىق جوعارى ءونىمدى تەحنيكالار اتسالىستى. سالانى ينتەنسيۆتەندىرۋ ماقساتىندا تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بىلتىردىڭ وزىندە عانا اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى 8,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ وسى زامانعى تەحنيكالارىن ساتىپ الدى. ەلىمىز بويىنشا استىق ءوندىرىسىنىڭ 25-28 پايىزدىق ۇلەسىن قۇرايتىن ولكەدە سوڭعى جىلدارى ءداندى داقىلدار القابى 19 پايىزعا ۇلعايدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەگىن وراعى قارساڭىندا وبلىسىمىزعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە رەكوردتى استىق جينالاتىنىنا ۇلكەن سەنىم بىلدىرگەن بولاتىن. مىنە, اگرارلىق سالا قىزمەتكەرلەرى ەلباسىنا بەرگەن سەرتتەرىندە تۇرىپ, مەرەكەلى جىلدى مولشىلىق جورىعىنا ۇلاستىردى. استىقتى ەكسپورتقا شىعاراتىن 5 ەلدىڭ قاتارىندا بولۋ مىندەتىن قويعان پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا وراي ناقتى ىسپەن, قاجىرلى ەڭبەكپەن جاۋاپ بەردى. قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ قادامى قارىشتى بولا بەرەرىنە بۇگىنگى تولايىم تابىستار كۋا.
ديماش تالاسباەۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
رىزدىقتىڭ ىستىق دەمى
ديقان قاۋىم ءار جىلدى جاقسى نيەت, ءتاتتى ۇمىتتەرمەن باستايدى. ال, بيىلعى مەرەكەلى جىلدىڭ بەرەكەسىن بيىكتەتۋ بارشامىزدىڭ ۇلىق مۇراتىمىز سانالعانى انىق. بار مۇمكىنشىلىك, وي-تالاپتارىمىز, تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىمىز دارحان دالانىڭ تىنىسىن كەڭىتۋگە جۇمسالدى. ەگىستىكتىڭ (165 مىڭ گەكتار) 95 پايىزى ىلعال ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىمەن ءوڭدەلگەنى, جىل ەرەكشەلىگىنە قاتىستى ساۋاتتى كوزقاراستىڭ قايتارىمىنان دايەك بەرەدى. سوڭعى جىلدارى ساتىپ الىنعان جوعارى ونىمدىلىكتەگى 40 ءدان سەبۋ كەشەنىنىڭ, 80 كومبايننىڭ القاپ ءتوسىندە ەركىن قالقىعان كورىنىسى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن اسەرگە بولەيدى. ديقان قاۋىم ءار تاڭدى ك ۇلىپ قارسى الىپ, التىن ماساقتىڭ انىنە ۇيىعانىن سەزىنۋ دە عانيبەت. دارحان دالانىڭ مەيىر-شاپاعاتى دا مولىنان توگىلدى. اۋدانىمىز بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 6 تسەنتنەرگە اسىپ ءتۇسىپ, گەكتار تۇسىمدىلىگىن 15 تسەنتنەردەن اينالدىرىپ وتىر. سوڭعى اينالىمداردىڭ بەرەر بايلىعىن ەسەپتەمەگەندە, قازىردىڭ وزىندە 200 مىڭ توننادان استام استىق باستىرىلدى. ورتاق رەكوردىمىزعا بىلىكتى باسشىلار ي.جانعورازوۆ, ا.گۋسەۆ, س.كالينيچەنكونىڭ جەتەكشىلىگىندەگى شارۋاشىلىقتار ايرىقشا ۇلەس قوستى. قامباسى سايلى, كوڭىلى جايلى ارشالىلىقتار كەلەسى جىلدىڭ قام-قارەكەتىنە قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتى. مەحانيزاتورلارىمىز جوسپارداعى 47,8 مىڭ پارلى القاپتىڭ 17,2 مىڭ گەكتارىن بەسىنشى ىزبەن وڭدەپ ۇلگەردى. جاپپاي سۇدىگەر جىرتىلۋدا. بۇل مولشىلىق دارياسىنداعى ىرىزدىق ارناسىنىڭ تولاسسىز كەڭي تۇسەتىنىن ايعاقتايدى. ەرمەك مارجىقباەۆ, ارشالى اۋدانىنىڭ اكىمى. اقمولا وبلىسى.
مەرەكەلى جىلعى بەرەكە
ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق بىتىك شىققان ەگىندى جاۋىن-شاشىنعا ۇرىندىرماي, القاپقا ءدان قالدىرماي, قامباعا قۇيىپ الدى. گەكتارىنان 25-27 تسەنتنەرگە دەيىن التىن استىق جينادىق. بۇل – قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋداندارى ءۇشىن ءتىپتى, بۇرىن-سوڭدى بىتپەگەن استىق! مۇنداي كول-كوسىر بايلىق الدىمەن تابيعات-انانىڭ جومارتتىعى دەسەك, سونىمەن قاتار, ارقالىق ءوڭىرى ديقاندارىنىڭ سوڭعى جىلدارى قولعا العان تەحنولوگياسىنىڭ دا زور جەمىسى ەكەنى راس.
ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتىڭ ەگىن القابى قازىر 40 مىڭ گەكتارعا جەتتى. وسى القاپتى ءبىز ەڭ تومەنگى نەمەسە ءوزىمىز اتايتىن مينيمالدى تەحنولوگيامەن وڭدەيمىز. بۇل ءتاسىل وبلىسىمىزداعى استىق ءوندىرىسىنىڭ اڭىزىنا اينالعان ۆالەنتين يۆانوۆيچ دۆۋرەچەنسكي ناسيحاتتاپ جۇرگەن نولدىك نەمەسە ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىنا جاقىن. جەردى قانشالىقتى وڭدەسە, كۇتسە, وعان عىلىم جەتىستىكتەرى مەن وزىق تەحنولوگيانى پايدالانسا, ديقان ماڭداي تەرى ەش بولمايتىنىن كورسەتتى. كەڭەس وداعى كەزىندە دە مول استىق الىنعان جىلدار بولدى, بىراق ول ەگىس القابىنىڭ كولەمى ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىن. جەردى اياماي جىرتاتىن ەدىك. ال قازىر ەگىس القابىن كوبەيتپەي, از كولەمنەن مول استىق الۋ مۇمكىن بولدى.
تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىلدىڭ ىشىندە بىزدەر, ديقاندار قاۋىمى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كەرەمەت العا باسۋىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. بۇرىن امەريكا, كانادا سياقتى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىنان ءتىپتى حابارىمىز بولمايتىن ەدى. ال قازىر سول ەلدەردىڭ «كەيس» سياقتى قۋاتتى كومبايندارى استىق القابىمىزدا جۇيتكىپ ءجۇر. مەن باسقاراتىن «اليبي-سەنىم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە شەتەلدىك ونىمدىلىگى جوعارى 35 كومباين استىق جينادى. كومباينشىلار كابينا ىشىندە اق جەيدە, دجينسى شالبارمەن وتىرادى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن مۇنداي وزىق تەحنولوگيا, وزىق تەحنيكا ءتۇسىمىزگە دە كىرمەگەن ەدى. مىنە, ەركىن ەلدىڭ ەڭبەك الاڭى دا وزىق وزگە ەلدەرمەن تاي جارىستىرار شاماعا جەتتى.
قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا وندىرىلگەن استىقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ قامىرلىلىعى جوعارى. مۇنداي استىق نارىقتا دا ءوتىمدى ءارى باعاسى دا ۇستامدى. ءويتكەنى, ءبىز وندىرگەن استىقتان تارتىلاتىن ۇننىڭ دا ساپاسى جوعارى بولادى. ارقالىق ءوڭىرىندە بيىلعى استىقتىڭ گەكتار اينالىمى ورتا ەسەپپەن 17 تسەنتنەردەن اسىپ جىعىلدى. قامباعا 400 مىڭ توننانىڭ سىرتىندا التىن استىق قۇيىلدى. بۇل – وتكەن جىلعى استىقتان ءۇش ەسە كوپ. وبلىستىڭ سولتۇستىك اۋداندارىنداعىداي قارا توپىراقتى ەمەس, شولەيتتى وڭىردە مۇنداي كورسەتكىش بۇرىن-سوڭدى بولماعان! تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ وتەتىن مەرەكەلى جىلى التىن استىق ەلگە وسىلاي بەرەكە اكەلدى. ءوندىرىسىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى دا دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاندى ديقاندار قاۋىمى, بىزدەر نانى مول ەل جاسايمىز. ال مولشىلىق بولاشاققا دەگەن سەنىمدى ارتتىرادى.
يۆان پوپوۆيچ, «اليبي-سەنىم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى.
قوستاناي وبلىسى.
بەتتەردى دايىنداعان سۇڭعات ءالىپباي.
