18 قازان، 2011

قازاقستان – استىق دەرجاۆاسى

234 رەت كورسەتىلدى
الەمدەگى ەڭ مول استىق ەكسپورتتاۋشى بەس ەلدىڭ قاتارىنان كورىنىپ وتىرعان ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرماسىنشى جىلىندا رەكوردتىق ونىمگە قول جەتكىزدى. بۇل – قارىشتى دامىعان ەل ەكونوميكاسىنىڭ كەزەكتى جەڭىسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تابيعات-انا ەل حالقىنا ۇلكەن سىي جاسادى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنا كەلىپ تۇسكەن مالىمەتتەر بويىنشا ەلىمىزدە 14 قازان كۇنى ەگىستىك القاپتاردىڭ 95،7 پايىزى جينالىپ، ودان بۋنكەرلىك سالماق بويىنشا 26،7 ميلليون توننا استىق الىنعان. بۇل تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرگى رەكوردتىق كورسەتكىش. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءوزىنىڭ سوڭعى حابارلامالارى بويىنشا تازا سالماقپەن العاندا 22 ميلليون توننا استىق جينالادى دەپ ساقتىقپەن بولجام جاساعانىنا قاراماستان، بيىلعى جىلدى ەرەكشە استىقتى جىل دەپ ايتۋعا بولادى. مۇندا، ارينە، ديقاندارىمىزدىڭ ماڭداي تەرىمەن قاتار، ەلىمىزدىڭ ەگىنشىلىك سالاسىندا قولعا الىنعان رەفورمالىق شارالاردىڭ ماڭىزى زور. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان مەملەكەتتىڭ ناق وسى استىق ءوندىرىسىن زامان تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋ ءىسىن قولعا الۋى ءوز ناتيجەسىن بەردى. قازاقستان قازىرگى كۇنى الەم بويىنشا ەڭ مول استىق ەكسپورتتاۋشى 5 ەلدىڭ قاتارىنان بوي كورسەتىپ وتىرسا، ۇن ەكسپورتى جونىنەن بىرنەشە جىل بويىنا ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. استىق پەن ۇن ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسى دا ۇلعايا تۇسۋدە. ونى دۇنيە ءجۇزىنىڭ 40-قا جۋىق ەلى تۇتىنادى. ءسويتىپ، ەلىمىزدىڭ ساپالى استىعى قازىردىڭ وزىندە الەم تانىعان ءونىم رەتىندە ەل برەندىنە اينالىپ وتىر. دەرەك پەن دايەك رەسپۋبليكامىز بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى­نىڭ جالپى اۋدانى 222،6 ميلليون گەكتاردى قۇراسا، مۇنىڭ 24 ميلليون گەكتارىن ەگىستىك القاپتار الىپ جا­تىر. قالعانى شابىندىق (5 ميلليون گەكتار)، جايى­لىم­دىق (189 ميلليون گەكتار) جەرلەر. قازىرگى كۇنى وسى جەرلەردىڭ شامامەن العاندا 90 ميلليون گەكتارعا جۋىعى پاي­دا­لانىلۋدا. *** مەملەكەت ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­دا  رەفورمالىق شارالار باستالعان تۇستا ءبىرىنشى كەزەكتە استىق ءوندىرىسىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. «استىق تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ، ونى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جۇيەلى جولعا ءتۇستى. استىق ءوندىرىسىن دامىتۋ، ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، استىق­تىڭ مەملەكەتتىك قورىن جاساقتاپ، شارۋالاردىڭ قولىنداعى ارتىق استىقتى ساتىپ الۋ جانە ونى ەكسپورتقا شىعارۋ ءىسىن جۇيەلى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 1995 جىلى ۇكىمەتتىڭ وسى سالاداعى باستى وپەراتورى بولىپ تابىلاتىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پورا­تسيا­سى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلعان بولاتىن. كورپوراتسيا سونىمەن قاتار، كوك­تەم­گى ەگىس كەزىندە شارۋالارعا بولاشاق ءونىم ەسەبىنەن جەڭىلدىكتى نەسيەلەر بەرۋ جۇيەسىن دە ىسكە قوسىپ، كوكتەمگى ەگىس، كۇزگى جيىن-تەرىن ناۋقان­دارىن جۇرگىزۋ ءىسىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىندە دە وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى عانا وسى ماقساتقا 78 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى ءبولىندى. *** ەلىمىزدە استىق ەكسپورتىن دامىتۋ ماقساتىندا ءبىر­قاتار سەرپىندى جوبالار جۇزەگە استى جانە جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. سولاردىڭ قاتارىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ءامىراباد قالاسىنداعى پورت اۋ­ما­عىندا سالىنعان ەلىمىزدىڭ استىق تەرمينالىن ايتۋعا بو­لا­دى. بۇل تەرمينال جىلىنا 500-700 مىڭ تونناعا دەيىنگى استىقتى قابىلداپ جانە وتكىزىپ وتىرادى. سو­نىمەن قاتار، ءدال وسىنداي استىق تەر­مينالى قىتاي­مەن شەكاراداعى دوستىق-الاشاڭقاي ستانساسى اۋماعىندا دا سالىنۋ ۇستىندە. ول جىلىنا 500 مىڭ توننادان 1 ميلليون تونناعا دەيىن استىق ەكسپورتتاۋعا جاردەمدەسەدى. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە استىقتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋ ءۇشىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وسى ماقساتتاعى زاۋىت پەن بيووتىن ءوندىرىسى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىستارى قولعا الىندى. *** اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترلى­گىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 قاڭ­تارىنداعى مالىمەتى بويىنشا، ەلىمىزدە 115،2 مىڭ تراكتور، 47،1 مىڭ كومباين، 15،1 مىڭ ورۋ ماشينەسى، 91،6 مىڭ تۇقىمسەپكىش پەن باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحني­كالارى بار. شارۋالاردى ءتيىستى تەحنيكالارمەن جەڭىلدىكتى نەگىزدە مەملەكەت كومەگى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1999 جىلى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اياسىندا «قازاگروقارجى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلعان بولاتىن. ونىڭ قىزمەتىن پايدالانۋشىلار سانى 2000 جىلعى 61 قارىز الۋشىدان 2010 جىلى 3 128 قارىز الۋشىعا دەيىن، ياعني وسى جىلدار ارالىعىندا 48،1 ەسە ءوستى. بۇل قۇرىلىم قازىرگى كۇنى ەلىمىز­دىڭ ورتا جانە ءىرى شارۋا­شىلىقتارى­نىڭ 43،8 پايىزىن، ءىرى اۋىلشارۋا­شى­لىق كاسىپورىندارىنىڭ 21،8 پايى­زىن ءوز قىزمەتىمەن قامتىپ وتىر. ولارمەن جاساسقان كەلىسىم-شارتتاردىڭ جالپى سانى 2000 جىلعى 68 بىرلىكتەن 2010 جىلى 6051 بىرلىككە دەيىن، ياعني 88،9 ەسە ءوستى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك مۇن­داي قولداۋ ءتۇرى ەگىنشىلىك، استىق ءوندىرى­سىندە وتە پايدالى بولعاندىعىن كورسەتەدى. *** حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بول­جاۋىنشا، الدىمىزداعى 10 جىلدا سالا بويىنشا كوشباسشى بولىپ تابى­لا­تىن اقش-تا استىق ءوندىرىسىنىڭ كولەمى مەن ونىڭ ەكسپورتى ءسال عانا وسەتىن بولسا، رەسەي، ۋكراينا جانە قازاق­ستاندا بۇل كورسەتكىش 50 پايىزعا دەيىن ۇلعايىپ، جىلىنا 50 ميلليون توننانى قۇرايتىن بولادى. ءسويتىپ، اقش ءوزىنىڭ كوشباسشىلىعىن وسى ءۇش ەلگە بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. ساراپشىلار قازاقستانداعى استىق ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنان ەرەكشە ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ولاردىڭ بولجا­مىن­شا، مۇندا استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمىن 2005-2010 جىلدارداعى كور­سەتكىشپەن سالىستىرعاندا، الداعى 10 جىلدا ەكى ەسە ارتتىرۋدىڭ ءمۇم­كىندىكتەرى بار.   ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى بيىلعى اۋا رايى ديقان قاۋىمىن ەركەلەتە قويعان جوق. كوكتەم، جاز ايلارى ىلعالدى كەلىپ، ءداندى داقىل­داردىڭ ءپىسۋىن ەداۋىر كەشەۋىلدەتتى. كۇزگى وراق اسا ءبىر كۇردەلى جاعدايدا ءجۇردى. سوعان قاراماستان، قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان استىق ءوسىرىپ، قامباعا 8 ميلليون توننادان استام ءدان قۇيدى. گەكتار بەرەكەلىلىگى 20 تسەنتنەردەن اي­نالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىندا جينالعان رەكورد­تى استىق اگرارلىق سالاعا جاسالىپ وتىرعان مەملەكەت قامقورلىعىنىڭ ءنا­تيجەسى ەكەنى ەشقانداي كۇمان تۋ­عىز­بايدى. زور قارجىلىق دەمەۋدىڭ ارقاسىندا تولاعاي تابىستاردىڭ، جو­­عارى جەتىستىكتەردىڭ ىرگەتاسى قا­لا­­نىپ، نىسانالى جۇمىستار ارقاۋىنا اينالىپ وتىر. ەڭسەلى بيىكتىكتەردى باعىندىرۋداعى اگروفيرما قۇرىلىم­دارىنىڭ تاجىريبەسى دە اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىقتاي. جەكەلەگەن سەرىكتەستىكتەر بويىنشا گەكتار بەرەكەلىلىگى 30-35 تسەنتنەرگە جەتىپ، جۇلدىزدارى جارقى­راي جاندى. ەر ەڭبەگىنىڭ ەلەنىپ، زور قۇرمەتكە بولەنۋى وسى جىل­دىڭ عانا ەنشىسى دەسەك، قاتەلەسەمىز. كەڭ-بايتاق تەرىسكەي ولكەسىن ءدۇبىرلى ەڭبەككە بولەپ، استىقتان تاۋ تۇر­عىز­عان قاجىر-قايرات، جانكەشتى جۇمىس بەتبۇرىستى بەلەستەرگە باستاپ، باسە­كەگە توتەپ بەرە الاتى­نى­مىزدى انىق بايقاتتى. ەلباسى ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعان اگروونەركاسىپ كەشەنى وركەندەۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلىپ، قۇلاشىن كەڭگە جايدى. كەشەندى باعدارلامالار مەن وزىق جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 3،9 ميلليون گەكتار القاپتىڭ ەگىنىن دەستەلەپ، باستىرۋعا 10 مىڭعا جۋىق جوعارى ءونىمدى تەحنيكالار اتسالىستى. سالانى ينتەنسيۆتەندىرۋ ماق­ساتىن­دا تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ جال­عاسىن تاۋىپ كەلەدى. بىلتىردىڭ وزىندە عانا اۋىلشارۋاشىلىق قۇ­رىلىمدارى 8،5 ميلليارد تەڭگەنىڭ وسى زامانعى تەحنيكالارىن ساتىپ الدى. ەلىمىز بويىنشا استىق ءون­دىرىسىنىڭ 25-28 پايىزدىق ۇلەسىن قۇرايتىن ولكەدە سوڭعى جىلدارى ءداندى داقىلدار القابى 19 پايىزعا ۇلعايدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەگىن وراعى قارساڭىندا وبلىسىمىزعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە رەكوردتى استىق جينالاتىنىنا ۇلكەن سەنىم بىلدىرگەن بولاتىن. مىنە، اگرارلىق سالا قىزمەتكەرلەرى ەلبا­سىنا بەرگەن سەرتتەرىندە تۇرىپ، مەرەكەلى جىلدى مولشىلىق جورىعىنا ۇلاستىردى. استىقتى ەكسپورتقا شى­عا­راتىن 5 ەلدىڭ قاتارىندا بولۋ مىندەتىن قويعان پرەزيدەنتتىڭ تاپسىر­ما­سىنا وراي ناقتى ىسپەن، قاجىرلى ەڭبەكپەن جاۋاپ بەردى. قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ قادامى قارىشتى بولا بەرەرىنە بۇگىنگى تولايىم تابىستار كۋا. ديماش تالاسباەۆ، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.  

رىزدىقتىڭ ىستىق دەمى

ديقان قاۋىم ءار جىلدى جاقسى نيەت، ءتاتتى ۇمىتتەرمەن باستايدى. ال، بيىلعى مەرەكەلى جىلدىڭ بەرەكەسىن بيىكتەتۋ بارشامىزدىڭ ۇلىق مۇرا­تى­مىز سا­نالعانى انىق. بار مۇمكىن­شىلىك، وي-تالاپتارىمىز، تەحنولوگيا­لىق جەتىستىكتەرىمىز دارحان دالانىڭ­ تىنىسىن كەڭىتۋگە جۇمسالدى. ەگىس­تىكتىڭ (165 مىڭ گەكتار) 95 پايىزى ىل­عال ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىمەن ءوڭ­دەلگەنى، جىل ەرەكشەلىگىنە قاتىستى ساۋاتتى كوزقاراستىڭ قايتارىمىنان دايەك بەرەدى. سوڭعى جىلدارى ساتىپ الىنعان جوعارى ونىمدىلىكتەگى 40 ءدان سەبۋ كەشەنىنىڭ، 80 كومبايننىڭ القاپ ءتوسىن­دە ەركىن قالقىعان كورىنىسى ەش­قاشان ۇمىتىلمايتىن اسەرگە بولەيدى. ديقان قاۋىم ءار تاڭدى ك ۇلىپ قارسى الىپ، التىن ماساقتىڭ انىنە ۇيىعانىن سەزىنۋ دە عانيبەت. دارحان دالانىڭ مەيىر-شا­پاعاتى دا مولىنان توگىلدى. اۋدا­نىمىز بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 6 تسەنتنەرگە اسىپ ءتۇسىپ، گەكتار تۇسىمدىلىگىن 15 تسەنتنەردەن اينالدىرىپ وتىر. سوڭعى اي­نالىمداردىڭ بەرەر بايلىعىن ەسەپتەمەگەندە، قازىردىڭ وزىندە 200 مىڭ توننادان استام استىق باستىرىلدى. ورتاق رەكوردىمىزعا بىلىكتى باسشىلار ي.جان­عورازوۆ، ا.گۋسەۆ، س.كاليني­چەن­كونىڭ جەتەكشىلىگىندەگى شارۋا­شى­لىقتار ايرىقشا ۇلەس قوستى. قامباسى سايلى، كوڭىلى جايلى ار­شا­لىلىقتار كەلەسى جىلدىڭ قام-قارە­كەتىنە قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتى. مەحاني­زاتور­لارىمىز جوسپارداعى 47،8 مىڭ پارلى القاپتىڭ 17،2 مىڭ گەكتارىن بەسىنشى ىزبەن وڭدەپ ۇلگەر­دى. جاپپاي سۇدىگەر جىرتىلۋدا. بۇل مولشىلىق دارياسىنداعى ىرىزدىق ارناسىنىڭ تولاسسىز كەڭي تۇسەتىنىن ايعاقتايدى. ەرمەك مارجىقباەۆ،  ارشالى اۋدانىنىڭ اكىمى. اقمولا وبلىسى.   مەرەكەلى جىلعى بەرەكە ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق بىتىك شىققان ەگىندى جاۋىن-شاشىنعا ۇرىندىرماي، القاپقا ءدان قالدىرماي، قامباعا قۇيىپ الدى. گەكتارىنان 25-27 تسەنتنەرگە دەيىن التىن استىق جينادىق. بۇل – قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋداندارى ءۇشىن ءتىپتى، بۇرىن-سوڭدى بىتپەگەن استىق! مۇنداي كول-كوسىر باي­لىق الدىمەن تابيعات-انانىڭ جو­مارت­تىعى دەسەك، سونىمەن قاتار، ار­قا­­لىق ءوڭىرى ديقاندارىنىڭ سوڭعى جىل­­دارى قولعا العان تەحنولوگيا­سى­نىڭ دا زور جەمىسى ەكەنى راس. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتىڭ ەگىن القابى قازىر 40 مىڭ گەكتارعا جەتتى. وسى القاپتى ءبىز ەڭ تومەنگى نەمەسە ءوزىمىز اتايتىن مينيمالدى تەحنولوگيامەن وڭدەيمىز. بۇل ءتاسىل وبلىسى­مىز­داعى استىق ءوندىرىسىنىڭ اڭىزىنا اي­نال­عان ۆالەنتين يۆانوۆيچ دۆۋرەچەنسكي ناسيحاتتاپ جۇرگەن نولدىك نەمەسە ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىنا جا­قىن. جەردى قانشالىقتى وڭدەسە، كۇتسە، وعان عىلىم جەتىستىكتەرى مەن وزىق تەحنولوگيانى پايدالانسا، ديقان ماڭداي تەرى ەش بولمايتىنىن كورسەتتى. كەڭەس وداعى كەزىندە دە مول استىق الىن­عان جىلدار بولدى، بىراق ول ەگىس القابىنىڭ كولەمى ەسەبىنەن جۇزەگە اسا­تىن. جەردى اياماي جىرتاتىن ەدىك. ال قازىر ەگىس القابىن كوبەيتپەي، از كولەم­نەن مول استىق الۋ مۇمكىن بولدى. تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىلدىڭ ىشىندە بىزدەر، ديقاندار قاۋىمى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كەرەمەت العا باسۋى­­نىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. بۇ­رىن امەريكا، كانادا سياقتى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ ەگىن شارۋا­­شىلىعىنان ءتىپتى حابارىمىز بولماي­تىن ەدى. ال قازىر سول ەلدەردىڭ «كەيس» سياقتى قۋاتتى كومبايندارى استىق القابىمىزدا جۇيتكىپ ءجۇر. مەن باس­قاراتىن «اليبي-سەنىم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە شەتەلدىك ونىمدىلىگى جوعارى 35 كومباين استىق جينادى. كومباينشىلار كابينا ىشىندە اق جەيدە، دجينسى شالبارمەن وتىرادى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن مۇنداي وزىق تەحنولوگيا، وزىق تەحنيكا ءتۇسىمىز­گە دە كىرمەگەن ەدى. مىنە، ەركىن ەلدىڭ ەڭبەك الاڭى دا وزىق وزگە ەلدەرمەن تاي جارىستىرار شاماعا جەتتى. قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋ­دا­ندارىندا وندىرىلگەن استىقتىڭ تا­عى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ قامىر­لى­لى­عى جوعارى. مۇنداي استىق نا­رىق­تا دا ءوتىمدى ءارى باعاسى دا ۇستامدى. ءويت­كەنى، ءبىز وندىرگەن اس­تىق­تان تارتى­لا­تىن ۇننىڭ دا ساپا­سى جوعارى بولادى. ارقالىق ءوڭىرىن­دە بيىلعى استىقتىڭ گەكتار اينا­لى­مى ورتا ەسەپپەن 17 تسەنتنەردەن اسىپ جىعىلدى. قامباعا 400 مىڭ توننانىڭ سىرتىندا التىن استىق قۇيىلدى. بۇل – وتكەن جىلعى استىق­تان ءۇش ەسە كوپ. وبلىستىڭ سول­تۇس­تىك اۋداندارىنداعىداي قارا توپى­راقتى ەمەس، شولەيتتى وڭىردە مۇنداي كورسەتكىش بۇرىن-سوڭدى بولماعان! تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ وتەتىن مەرەكەلى جىلى التىن استىق ەلگە وسىلاي بەرەكە اكەلدى. ءون­دىرىسىمەن قاتار، اۋىل شارۋا­شى­لىعى دا دامىپ كەلە جاتقان قازاق­ستاندى دي­قاندار قاۋىمى، بىزدەر نانى مول ەل جاساي­مىز. ال مولشىلىق بولا­شاق­قا دەگەن سەنىمدى ارتتىرادى. يۆان پوپوۆيچ، «اليبي-سەنىم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى. قوستاناي وبلىسى.

بەتتەردى دايىنداعان سۇڭعات ءالىپباي.

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:08

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • كەشە

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار