ۇيات بولدى-اۋ...

قازاقتى الەمگە تانىتقان قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – اقمولا وڭىرىندە نەلىكتەن ەلەپ-ەسكەرۋسىز كەلەدى؟ قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانانىڭ باتىس بەتكەيىندە 20 شاقىرىمداي جەردە ورنا­لاس­قان قاجىمۇقان اۋىلىنىڭ اتى دارداي بولعانىمەن الەۋ­مەتتىك جاعدايى سىن كوتەرمەي تۇرعانى اششى بولسا دا اقيقات. قايران, قاج­ەكەڭ­نىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىلدا كوز توق­تاتاتىن, اۋىز تولتىرىپ ايتار مادەني ءمۇيىس, تاريحي ورنى جوقتىڭ قاسى. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق,  قا­زاق­تى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان تۇلعا تۋعان جەرىندە قۇرمەت تۇعىرىنا ءبىر كوتەرىلمەي-اق قويدى. كۇپىرلىك بولار, جوق دەپ كەسىپ ايتپايىق. اۋىلدا شاعىن مەكتەپ بار. وندا قا­جى­مۇقاننىڭ كۇرەس الەمىن­دەگى جاسىنداي جارقىل­داعان ءسات­تەرى تۋرالى ءار جىلداردا گازەت-جۋرنالداردا, كىتاپتاردا جاريالانعان ماقالالار, ءبىردى-ەكىلى بولماشى بۇيىم­دار جيناستىرىلعان. سونداي-اق, مەكتەپتىڭ اۋلاسىندا اتاق­تى سپورتشىنىڭ وسى جەردە تۋ­عانىن بىلدىرەتىن بەلگىتاس تۇر. باسقا ەشتەڭە جوق. ءشىر­كىن-اي دەي­مىن, كەشەگى  سوتسياليزم كەزەڭىندەگى مول­شى­لىقتىڭ تۇسىندا دا قا­جەكەڭنىڭ ارۋاعىن سىيلاعان ءبىر ازامات باسشىنىڭ تا­بىل­­­ما­عانىن قا­را­ڭ­ىز­شى. وسىن­داي ويلاردىڭ جەتەگىنە ءتۇس­كەندە, ارۋاعىڭنان اي­نا­لايىن, قاجەكە, ءوزىڭىزدىڭ رۋحىڭىزبەن سىرلاسقىم كەلەدى... سوناۋ ناۋبەت جىلدارى “حالىق جاۋى” اتانساڭىز, اڭگىمەنىڭ ءجونى باسقا ەدى عوي. قايتا بوز كىلەمدەگى ناعىز ين­تەرناتسيوناليست ءسىز بولعان جوقسىز با؟! قاجەت دەگەندە ورىستىڭ دا, قازاقتىڭ دا, جاپوننىڭ دا, تۇرىكتىڭ دە شاشباۋىن كوتەرمەپ پە ەدىڭىز. ەسىمىڭىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ سپورت تاريحىندا اتاقتى بالۋان رەتىندە تاسقا با­سىلعان, ۇلى وتان سوعىسى كە­زىندە قارتاي­عان شاعىڭىزعا قاراماي, قا­يىرىمدىلىق تانىتقان سىزگە تۋعان جەرىڭىزدە لايىقتى قۇر­مەتتىڭ كورسە­تىل­مەۋى نەلىكتەن ەكەن؟! الدە, ءسىزدىڭ تۇلعاڭىز ەسكەرتكىشتىڭ ستاندارتىنا كەلمەدى مە؟ مۇمكىن الىپ بەينەڭىزدى سومداۋعا قاراجات قات بولدى ما؟ ويدى وي قوزعايدى. 1993 جىلى الماتىدا دۇركىرەپ وتكەن “قاجىمۇقان بەنەفي­سىنە” قاتىسقاندا, سول شاراعا كۋا بولعان تۇرىك اعايىندار “قاجى­مۇقانداي مىقتىسى بار حالىق باقىتتى” دەگەنى ءالى ەسىمدە. سوندا ماعان ولاردىڭ سول سوزىندە ۇلتتىق ماق­تا­نىشقا دەگەن قىزعانىش تا جوق ەمەس سياقتى بولىپ كورىندى. ءيا, قايران بابا, ءسىز سەن­بەسسىز, بىراق جاعداي وسىلاي. وزىڭىزدەي ءور تۇلعاعا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى شىمكەنت شا­­ھارى مەن سونداعى بوگەن اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى تە­مىر­لان كەنتىنەن باسقا وبلىستار­دا ءبىر ەسكەرتكىش قويۋعا دا ءدار­مەن بولماي تۇر. چە­م­پيون­داردىڭ چەمپيونى بول­ساڭىز دا, كىندىك قانىڭىز تامعان اۋىلىڭىز ونداعان جىلدار بويى بۋ­دەننىي اتانىپ كەلىپ, ايتەۋىر ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن عانا قاجىمۇقان اۋىلى اتاندى. بەرتىن كەلە استا­نا­داعى ور­تالىق ستاديونعا ەسى­مىڭىز بەرىلدى. اقمولا وبلى­سىن ءار كە­­زەڭ­دەردە باس­قارعان باسشى­لاردىڭ, اۋدان اكىم­دەرىنىڭ دارمەنى وسىعان عانا جەتتى. تاعى دا ويلايمىن... وسى ستاديوننىڭ الدىندا ەسكەرت­كى­شىڭىز تۇرسا عوي. ونىڭ ىشىندە بالەنباي شارشى مەتر ءبول­مە­لەر بار. سولاردىڭ ءبى­رىن­دە تەمىرلان كەنتىندەگى سياق­­تى ءسىزدىڭ ءومىر جو­لى­ڭىزعا ار­نال­عان مۇراجاي بول­سا, قانداي عانيبەت بولار ەدى. باسقانى بىلمەيمىن, ءوزىم قاجىمۇقان بابانى ويلاسام, بوز كىلەمدە بۋىرقانعان ال­ىپ­ت­ى, حالقىنىڭ قايراتىن كور­سەتكەن قازاقتى ەلەس­تەتەمىن. ەكى كىسى بەلدەسە كەتسە, كۇرەس تۋرالى ءسوز قوزعالسا دا, قا­جە­كەڭنىڭ قۇدىرەتىنە سىيىنىپ: “ارۋاق”, “ارۋاق!” دەپ قيقۋ سال­مايتىن قازاق كەمدە-كەم شىعار. ءجا, جارايدى, وتكەن كۇننىڭ وكىنىشىنە نەسىنە وكپە ارتا بەرەمىز. ودان دا بۇگىنگى كۇننىڭ اعىمىنا توقتالىپ, كەلەشەكتىڭ كوكجيەگىنە يەك ارتىپ كورەيىكشى. قاجىمۇقان اۋىلىندا بۇرىن 50-گە تامان وتباسى ءتۇتىن تۇتەتىپ كەلگەن. بۇگىندە جان-جاقتان قو­نىس­تانعان جۇرت كوبەيدى. بۇل اۋىل ەداۋىر ەل بولىپ قالدى. باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى ىسكە قوسىلدى. بىرنەشە مىڭ گەكتار القاپتا ءدان­دى-داقىلدار وسىرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءار اۋلەتتىڭ مەن­شىگىندە جىلقىسى, سيىرى, قوي-ەشكىلەرى جەتەرلىك. ياعني, مالىن باعىپ, شارۋاسىن جايلاپ وتىرعان ەلدىڭ, قۇدايعا شۇكىر, قارنى توق, كويلەگى كوك دەسە دە بولادى. اۋىلدى كوركەيتۋ, كوگالداندىرۋ جونىنەن دە شارالار جۇزەگە اسا باستادى. ەگەر وسى نيەت, وسى قولداۋ جالعاسىن تابا بەرسە, ەرتەڭ-اق الاقانداي اۋىلدىڭ اجارى اشىلا تۇسەتىندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيمىز. تاعى ءبىر ەسكەرتەتىن ءجايت, حالىقارالىق ماڭىزداعى “الماتى – ەكاتەرينبۋرگ” اۆتو­موبيل تاس جولى وسى اۋىلدىڭ تۋرا ورتاسىن كەسىپ وتەدى. قازىرگىدەي شالعايداعى ەڭسەسى تۇسكەن ەلدى مەكەندەردەن قونىس اۋدارۋشىلار قاجىمۇقان اۋىلىنا ۋىق شانشىپ جاتسا, ءورىستىڭ كەڭەيگەنى ەمەس پە؟ ءسويتىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى ارتىپ, وسىنداعى شاعىن مەكتەپ ۇلكەن ورتا ءبىلىم وشاعىنا اينالارى ءسوزسىز. سوسىن وسى مەكتەپتە كۇرەس سەكتسياسىن اشۋ مىندەتى وزىنەن-ءوزى تۋىندايدى. قاجىمۇقان اۋىلىنان سايىسقا تۇسكەن بالۋان وسال بولماۋعا ءتيىس. ياعني, كۇرەس سەك­تسيا­سى ناعىز شەبەرلەر ۇستاحاناسىنا ۇلا­سار ەدى. بايقايسىز با, وسى شا­رۋالاردىڭ ءوزى جۇزەگە اسىپ جاتسا, ەلدىڭ ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمى, اۋىل جاس­تا­رىنىڭ بولاشاققا دەگەن ۇش­قىنداعان سەزىمى جالىنعا اينالار ەدى عوي. باتىر بابانىڭ رۋ­حى دا العا ۇمتىلعان ۇرپاعىن جەبەمەي قويمايدى. اۋىل, اۋدان, وبلىس باسشىلارىنان قولداۋ بولىپ جاتسا, بۇل الىنبايتىن قامال ەمەس. تەك نيەت كەرەك. مەملەكەتىمىزدىڭ ەلورداسىنا اينالعان استانادان تاياق تاستام جەردە بولعان سوڭ قاجىمۇقان اۋىلىن كورۋگە نيەت بىلدىرۋشىلەر بولماي قويمايدى. بۇگىندە استانا­دا ءتۇرلى سپورت كەشەندەرى, ستا­ديوندار سالىنىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا باس قالامىزدا حالىقارا­لىق جارىستاردىڭ دا ءجيى وتەتىنى بەلگىلى. قاجەكەڭدى تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق بالۋان حالىق دەپ ماقتانعان­دا, سوندايمىز, ال سول استاناعا جارىسقا كەلگەن سپورت­شىلار: “ ۇلى قاجىمۇقان بابا­لارىڭ تۋعان اۋىل­عا بارىپ كەلەيىك, كۇش اتاسىنىڭ تۋعان جەرىنەن ءبىر قۋات الىپ قايتايىق...” دەسە, قالاي جاۋاپ بەرمەكپىز؟ قاجىمۇقاندى ۇلى بالۋان دەپ تانىعان شەتەل­دىكتەرگە اۋىلداعى مالدىڭ تۇياعى, ەگىستىكتىڭ ءبىتىمى دۇنيە ەمەس. ولار كەلسە, كۇش اتاسىنىڭ ەڭ­سەلى ەسكەرتكىشىن, ماۋەلى مۇرا­جا­يىن تاماشالاۋعا كەلەدى. ال بىزدە ول جوق. وقۋ بولمەلەرى, كىتاپ­حا­ناسى, مۇراجايى, وت جاعاتىن ورنى بار توبەنىڭ استىنداعى مەكتەپ قانا بار. ايتەۋىر, ونىڭ اۋلا­سىنداعى “وسى اۋىلدا قاجىمۇقان مۇڭايت­پاس ۇلى تۋعان” دەگەن بەل­گىتاس تۇر. كوڭىلگە مەدەت بولار ءدۇ­نيە ازىرگە وسى عانا. وسىدان كەيىن رۋحىڭ تۇسپەي كورسىن. باباڭنىڭ ۇلى كۇ­رەس­كەر بولعانىن ورەڭ جەتكەنشە ەزەۋرەپ, سوزبەن دالەل­دەۋگە تۋرا كەلەدى. مىنە, ەندىگى اڭگىمەنىڭ جەلىسى وسى ۇلتتىق رۋح حاقىندا بولماق. ەگەر ءبىز قاجىمۇقاندى قازاقتىڭ تۇڭعىش الەم چەمپيونى, “دالا باتىرى” دەپ تانىساق, دارا تۇل­عا­نىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىلدى قازاق سپورتىنىڭ ويماقتاي ۇياسىنا اينالدىرۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن وسى اۋىلدا سپورت كەشەنىن ىسكە قوسۋدى قولعا الاتىن كەز جەتكەن سياقتى. بۇل شارانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن اۋىل ورتاسىنان ءما­دەني-سپورت كەشەنىن تۇر­ع­ى­زۋ كە­رەك. ون­دا جارىس جانە جا­ت­تىعۋ ءوت­كىزىلەتىن زال,  مۇراجاي, تاعى باسقا دا قاجەتتى بولمەلەر بولسا جەت­كىلىكتى. كەشەننىڭ اي­نا­لاسى كەڭ بو­لىپ, اشەكەيلەنىپ قور­شالسا, اۋ­لا­سىندا اعاشتار وتىرعىزىلىپ, گۇل­زار­لار بۇرشىك جارسا. ءما­سە­لەن, اس­تا­نا­داعى “ەۋ­رازيا”, “اس­تانا”, “كاسپي” سپورت كەشەندەرىنىڭ ۇلگىسىندە شاپ-شاعىن ەتىپ سالسا دا جاراي­دى. سودان كەيىن ەسكەرتكىش سومدالسا. ەگەر وسىنداي كەشەن پايدالانۋعا بەرىلسە, ونىڭ جۇ­مى­سىن اتقارۋعا وسى اۋىلدان “وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعۋعا” دايىن ازاماتتار تابىلارى ءسوزسىز. ەگەر ءبىزدىڭ ويىمىزداعىداي وسى اۋىلدا سپورت كەشەنى اشىلىپ جاتسا, وندا مۇنداعى جارىسقا قاتىسۋشىلار اۋىلعا تۇنەمەي-اق, ىرگەدەگى استاناعا كەلىپ-اق قوناقتاپ جۇرە بەرەر ەدى عوي. بۇل زاماندا 20 شاقىرىم دەگەن الىس جول ەمەس قوي.   ارينە, مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي سياقتى بولىپ كورىنۋى ءمۇم­كىن. ايتسە دە, رەسپۋبليكالىق, وبلىس­تىق, اۋدان­دىق سپورت جانە تۋريزم جونىندەگى ورگانداردىڭ جەتەكشى­لەرى ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارا قيمىل كورسەتسە الىن­بايتىن قامال ەمەس. حالقىمىزدىڭ باعىنا بىتكەن كۇش اتاسى قاجىمۇقاننىڭ ونە­رىنە ءتانتى بولعان الەم جۇرت­شىلىعى وعان “مۇسىلمانداردىڭ ەڭ ۇلكەن بالۋانى” دەگەن اتاق بەرگەن. بىلە بىلسەك, قاجەكەڭ تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەلدەي ارالاپ, قا­زاق ۇلتىنىڭ كۇشتى ەكەنىن, قاي­راتتى ەكەنىن سان مارتە ءدا­لەل­دەگەن. وسىنداي ءبىرتۋار تۇلعانىڭ تۋعان جەرىندە قادىرى نەگە تومەن دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرەتىن ادام تابىلار ما ەكەن؟ بولماسا, جۇرتى نەگە نامىستان جارىلماي ءجۇر؟ “قاجىمۇقان ءبىزدىڭ بابامىز”, “قاجىمۇقان قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى” دەپ كەۋدەڭدى سوققىڭ-اق كەلەدى. ىشتەگى تۇنشىققان قۇرمەتتە شەك جوق-اۋ. اتتەڭ, كوزگە كورىنەر, تۇعىرعا بايلانعان قۇرمەتكە نە جەتسىن. دوستىڭ رۋحىن تاسىتاتىن, دۇشپاننىڭ مىسىن باساتىن ايبار بولماعان سوڭ ۇلىقتىڭ ءوزى كىشىككە اينالا بەرەدى ەكەن عوي. قاجىمۇقان بابانىڭ رۋحى تۋرالى ويلاي بەرسەم, قولىمداعى قالام سۋ جورعالاپ توقتار ەمەس. كەزىندە حالقىنىڭ ابىرويىن اس­قاقتاتقان ءبىرتۋار تۇلعانىڭ باعىن قازاقتان باسقا كىم اشادى دەيمىن وزىمە ءوزىم. عالىم قوجابەكوۆ, جۋرناليست, س.بەردىقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. باق مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەنتاۋ قالاسىندا تۋعانىممەن, بۇكىل با­لا­لىق شاعىم تۇركىستان اۋدانىنداعى با­بايقورعان اۋىلىندا ءوتتى. اكەم  كوكەننەن بەس جاسىمدا جەتىم قال­دىم. شەشەم حاتيرا 37 جاسىندا جەسىر­لىك­تىڭ قامىتىن كيدى. ءوزىم وتباسىندا ون ءبىر پەرزەنتتەن ءتىرى قالعان ءتورت بالانىڭ ءبىرىمىن. جەتى باۋىرىم قىزىلشا دەگەن كەساپات كە­سەل­دىڭ كەسىرىنەن الدى بەس جاسقا, ارتى ءبىر جاسقا تولار-تولماس شاقتارىندا شەتىنەي بەرگەنگە ۇقسايدى. ەسىمىمدى ەلەۋسىز دەپ قويعان سەبەبى دە وسىدان. ال, انام زەينەتكەرلىككە شىققانشا كەڭشاردىڭ بالاباقشاسىندا وت جاعۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ءتورت جەتىمدى جەتىلدىرۋ وڭاي ما؟ قول­دارىنىڭ ءتى­لىم-ءتىلىمى شىعىپ ايىندا ءبىر الاتىن 60 سومىن قاي­ت­سەم جەتكىزەمىن دەپ سارى­ۋايىم­نىڭ جەتەگىندە ءجۇ­رەتىن شەشەمنىڭ كورگەن كۇنىن ەشكىمگە بەرمەسىن. ءبىز جوقشىلىقتىڭ قىس­­پاعىنا اياۋسىز ءتۇسىپ, ءسىڭىرى شىققان كەدەيشىلىكتى با­سى­مىزدان وتكەردىك. تۇر­مىسى دۇرىس وتبا­سى­لاردىڭ بالا­لا­رى كيىپ تاستاعان ەسكى-قۇسقى شۇبەرەكتەر مەن اۋداندىق وقۋ بولىمىنەن جەتىمدەر ءۇشىن ارنايى بولىنگەن كيىم-كەشەكتەردى كيىپ وستىك. بۇعان قوسا جىل بويى ءۇستى لايمەن جابىلىپ, ءشوپ شىعىپ كەتكەن, اعاشتان توسەلگەن ەدەنى جوق, جاۋىن جاۋسا بولدى توبەسىنەن سۋ سورعالاپ, سىزدىڭ ءيىسى شىعىپ كەتكەن ءۇش بولمەلى ەسكى ءۇيىمىزدى ءبارىمىز جابىلىپ جوندەپ, قارا بال­شىق­پەن تەسىكتەرىن جاماپ وتەتىنبىز. جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق, مەن مەكتەپتە وتە ناشار وقىدىم. سىنىپتاعى تەنتەك وقۋ­شى­لاردىڭ ءبىرى بولدىم. ون ءتورت جاسىمدا شىلىم شەكتىم. مەنسىز توبەلەس وتپەيتىن. مەكتەپتىڭ “قاقپان” اتتى قابىرعا گازەتىندە كەلەمەج­دەن­گەن سۋرەتىم باسىلىپ, كىلەڭ ەكىلىك باعالاردى ار­قالاپ بارا جاتقان وقۋشىلاردىڭ اراسىندا اتى-ءجونىم ءجيى اتالاتىن. زوولوگيا ءپانىنىڭ مۇ­عالىمى بىردە ماعان مەكتەپتى بىتىرە سالىسىمەن-اق كوپ ۇزاماي تۇرمەگە تۇسەتىنىمدى ايتقان. ول ازداي, سىنىپتىڭ جەتەكشىسى مىنەز-قۇلقىم تۋرالى ۇنەمى ۇيگە كەلىپ اناما جاماندايتىن. شەشەم كەيدە كۇيىپ كەتكەن كەزدە مەنى تۋ­عانىنا وكىنەتىنىن ايتىپ: “سەنەن گورى تاس تۋعانىم جاقسى ەدى”, دەپ وكسىپ-وكسىپ جىلاپ تا جىبەرەتىن. وسىلايشا, كوپتىڭ سوڭىندا سۇيرەتىلىپ ءجۇرىپ, ايتەۋىر مەكتەپتى ءبىتىردىم-اۋ. اتتەس­تاتىمدا ءبىر-ەكى عانا تورتتىك بولعانمەن, ءىشى تولعان كىلەڭ ءۇش. اسكەرگە كەتىپ, ەكى جىلدان سوڭ ەلگە ورالدىم. كەلگەن بويدا كەڭشارعا قۇرىلىسشى بولىپ ورنالاستىم. مىنە قىزىق! تاعدىر دەپ وسىنى ايتىڭىز! تەنتەكتىگىمدى قويىپ, تەمەكىنى تاستاپ, ءىش­ىم­دىكتى ۇرتتاپ المايتىن بولدىم. جالاقىم سونشالىقتى كوپ بولماسا دا جىلىنا 25-30 سومعا اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردەن باسقا “سوتسياليستىك قازاقستان”, “لەنينشىل جاس”, “قازاق ادەبيەتى” گازەتتەرى مەن “مادەنيەت جانە تۇرمىس” جۋرنالىن جازدىرتىپ الا­تىن بولدىم. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قىزىعۋشىلىعىم ارتىپ, قولىما قالام ۇستاپ ولەڭ مەن ماقالالار جازا باستادىم. مىنە, سودان تىرناقالدى دۇنيەلەرىم تۇركىستان اۋداندىق “كوممۋنيستىك ەڭبەك” گازەتىندە “كۋيبىشەۆ اتىنداعى سوۆحوزدىڭ قۇرىلىس­شىسى ەلەۋسىز پارداباەۆ” دەگەن اتپەن ءجيى-ءجيى جاريالانا باستادى. كەيىپكەرلەرىم – كەڭشاردىڭ وزات شوپاندارى مەن ساۋىن­شى­لارى, مەحانيزاتورلارى مەن ديقاندارى, ۇستازدارى مەن دارىگەرلەرى. ارا-اراسىندا اۋىل ىشىندە بوي كورسەتىپ قالاتىن كەيبىر كەم­شىلىكتەردى دە كوزدەن تاسا قالدىرماي تەك اۋ­دان­­دىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە دە سىناپ جازعان ماقالالارىم جارىق كورەتىن. “پراۆدا” گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى شىققان 5 مامىر كۇنى مەرەكەسىندە شتاتتان تىس بەلسەندى جۇمىسشى-ءتىلشى رەتىندە اۋداندىق گازەتتە مەنىڭ سۋرەتىم جىل سايىن باسىلاتىن. بۇل كەزدە مەن ءوزىمدى ومىردەگى ەڭ باقىتتى جانە ەڭ دارىندى ادام سياقتى سەزىنەتىنمىن. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, جۇرت گازەت بەتىندەگى ماقالالارىمدى ءجيى-ءجيى وقىپ, قانىعا باستاعان سوڭ مەنى مويىنداعانداي سىڭاي تانىتىپ, ساناساتىن جاعدايعا دا جەتتى. بۇرىندارى قو­قاڭداپ مۇرنىن شۇيىرەتىندەر, ەندى بۇدان كە­يىن اياعىن تارتىپ, بايقاپ سويلەسەتىن بولدى. ءتىپتى, كەلە-كەلە كەيبىرەۋلەر مەنەن اقىل سۇراپ, كوكەيلەرىن مازالاعان ماسەلەلەرىن شەشىپ بە­رۋگە كومەكتەسۋىمدى وتىنەتىن. مەن دە ءوز تا­را­پىمنان ولاردىڭ سوزدەرىن جەرگە تاستاماي, شا­­مام كەلگەنشە قولۇشىن بەرۋگە تىرى­ساتىن­مىن. مىسال رەتىندە ايتار بولسام, ءبىزدىڭ كۋي­بىشەۆ اتىنداعى كەڭشاردىڭ ورتالىعى – با­بايقورعان اۋىلى مەن ۇلگىلى بولىمشەسىنىڭ قاق ورتاسىنان وزەن اعادى. اتالمىش وزەننىڭ ۇستىمەن وتەتىن اعاش كوپىر كوكتەم ايىنداعى جاۋىن-شاشىننان كەيىن قاراتاۋ شاتقالىنان اعاتىن تاسقىن سۋعا توتەپ بەرە الماي جىل سا­يىن تاس-تالقانى شىعادى. بۇل اۋىل تۇر­عىن­دا­رىنىڭ, اسىرەسە, بولىمشەدەن كەڭشار ورتا­لىعىنداعى ورتا مەكتەپكە قاتىناپ وقي­تىن وقۋشىلاردى ابىگەرگە ءتۇسىرىپ, ءجۇي­كە­لەرىنە تيەتىن. ءبىر كۇنى ءبىر توپ اۋىلداستارىم وسى ماسەلەنى گازەت بەتىندە كوتەرۋىمدى ءوتىنىپ كەلدى. كوپ ۇزاماي اۋداندىق گازەتتىڭ كەزەكتى سانىندا مەنىڭ وسى كوپىرگە قاتىستى “وزەننىڭ ارعى جاعى مەن بەرگى جاعى...” اتتى سىن ماقالام جارىق كوردى. ارادا ءبىر ايداي ۋاقىت وتكەندە تۇركىستان اۋداندىق اتقارۋ كومي­تەتىنەن وسى سا­لاعا جاۋاپ بەرەتىن بىرنەشە شەنەۋنىك كەلىپ, كوپىر سالىپ بە­رۋگە ۋادە بە­رىپ, جۇرتتى قۋان­تىپ كەتىپتى. سودان باس-اياعى ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە قاراپايىم حا­لىقتىڭ ءۇش ۇيىق­­تاسا تۇسىنە دە كىرىپ كور­مە­گەن ۇزىندىعى 200 مەتردەي بو­لاتىن كوپىر سا­لىنىپ ءبىتتى. مىنە, 25 جىلدان بەرى سول كوپىر سىر بەرمەي, ءبىر جەرىنە اقاۋ تۇسپەي اڭقىلداعان اۋىل ادام­دارىنىڭ يگىلىگىنە جاراپ كەلە جاتىر. كە­ڭ­شاردىڭ بۇرىنعى باس پرورابى بولىپ ىستەگەن سەيىتقاسىم وپانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا جۇرت ونى “ە­لەۋ­سىز سالدىرعان كو­پىر” دەيتىن كورىنەدى. ءبىر قىزىعى, وسىدان كەيىن اۋىل­داس­­تا­رىم­نىڭ ماعان دەگەن كوزقاراستارى كۇرت وزگەردى. ءتىپتى, كەڭشاردىڭ ديرەكتورى مەن اۋىلدىق كەڭەستىڭ ءتو­را­يى­مى, پارتيا كومي­تەتى مەن كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىلارى دا كوشەدە مەنى كورىپ قالسا توقتاپ امانداسىپ, حال-جاعدايىمدى سۇراپ, وزدەرىنە جاقىن تارتىپ سويلەسەتىن. ءبىر قۋانارلىعى سول, جۇرت ماعان دەگەن ءدال وسىنداي دۇرىس كوزقاراسىن اناما دا كورسەتىپ جاتتى. كەيدە كەڭشاردىڭ باسشىلارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى اۋدان­دىق گازەتكە ماقالا ەتىپ جازۋىمدى ءوتىنىپ, مەنى وزدەرىمەن بىرگە قىزمەتتىك كولىكتەرىمەن تاۋدا قونىس­تانعان مالشىلار مەن ساۋىنشىلارعا الىپ باراتىن. اۋىلعا اۋداننان وكىلدەر كەلىپ جي­نالىس وتكىزسە, وعان مەنى مىندەتتى تۇردە قاتىس­تىرىپ, ءسوز بەرەتىن. بۇل مەن سياقتى جوعارى ءبىلىمى جوق, قاراپايىم قۇرىلىسشى ءۇشىن اۋىلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارىمەن بىرگە ءجۇرۋ, ولارمەن اڭگىمەلەسۋ, ءبىر داستارقاننان ءدام تاتۋ ۇلكەن مارتەبە ەدى. بۇعان انام جاس بالاشا ءماز بولىپ, ماقتانىش تۇتاتىن. ماعان قاتىستى ەل ىشىندە ەستىگەن جاعىمدى اڭگى­مە­لەردى مەدەۋ تۇتىپ, مەرەيى تاسيتىن. گازەتكە ماقالالارىم شىققان سايىن ءجۇزى نۇرلانىپ, مەندەي ۇل تۋعانىنا شاتتاناتىن بولدى. 1985 جىلى 23 جاسىمدا كەڭەس وداعى كوم­مۋنيستىك پارتياسىنا مۇشەلىككە قابىلدانىپ, ءدال وسى جىلى بابايقورعان اۋىلدىق كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندىم. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا س.م.كيروۆ اتىنداعى قا­زاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىن­داعى كۇندىزگى دايىندىق بولىمىنە جۋرناليستيكا ما­مان­­دىعى بويىنشا تىڭداۋشى بولىپ قا­بىل­داندىم. تۇسكەن بويدا توپ جەتەكشىسى, قازمۋ قالاشىعىنداعى توعىز قاباتتى ءتورت جا­تاقحانانىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جاساعىنىڭ كومانديرى بولىپ ساي­لاندىم. كەلە-كەلە قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارمەن بەلسەنە اينالىستىم. 1988 جىلى جۋرنا­ليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇجىمى ماعان “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ توراعاسى بولۋعا سەنىم ارتتى. سودان ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋ ماق­سا­تىندا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى, ەلدى-مەكەندەر مەن كوشەلەرگە, تاريحي جەرلەردى ءوز ۇلتىمىزدىڭ جاسامپاز ۇل-قىزدارىنىڭ ات­تا­رىمەن اتاۋدى, قازمۋ ءال-فارابي بابا­مىز­دىڭ ەسى­­­مىنە لايىق ەكەنىن ايتىپ جوعارى ينس­تان­تسيالارعا حاتتار ۇيىمداس­تىردىم. 1989 جىلى الماتى قالالىق “قازاق ءتىلى” قوعا­مىنىڭ باسقارما مۇشەسى, 1990 جىلى الماتى قالاسى كالينين (قازىرگى بوس­تاندىق اۋدانى) اۋداندىق پارتيا ك­وميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, 1990 جىلى التى ۇمىتكەر قاتىسىپ باعىن سىناعان بالامالى تۇردە وتكەن سايلاۋدا ءوزىمدى-ءوزىم ۇسىنىپ قازمۋ قالاشىعىنداعى اسپيرانتتار مەن ستۋدەنتتەردىڭ باسىن قۇرايتىن 250 مۇشەسى بار پارتيا ۇيىمىنىڭ تۇڭعىش رەت دەموكراتيالىق جولمەن جەڭىسكە جەتكەن حات­شىسى بولىپ سايلاندىم. 1990 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى – قازاقكسر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازار­باەۆپەن وتكەن كەزدەسۋدە قازمۋ-ءدىڭ اتىنان ءسوز سويلەدىم. 1998 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قاراعاندى جوعارى مەكتەبىن سىرتتاي ءبىتىردىم. تۇڭعىش رەت “قازاق ءتىلى تۋرالى انت” جازىپ, ول رەسپۋب­ليكالىق “انا ءتىلى”, “نۇر-استانا”, “ازات” جانە حا­لىق­ارالىق “قازاق ەلى” گازەتتەرىندە جاريالانىپ جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىك امىرعازيننىڭ تاربيە مەن وتانسۇيگىشتىك تاقى­رىبىن ارقاۋ ەتكەن “جول ىزدەگەن جو­لاۋشى” اتتى مونو­گرا­فياسىندا جارىق كوردى. سول ماقالام 2006 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, بەلگىلى اقىن مۇحتار شاحانوۆ پەن بىلگىر ەتنوگراف اقسەلەۋ سەيدىمبەك (مارقۇم) اعا­لارىمىز قاتىسقان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا 2-ءشى ورىندى جەڭىپ الدى. جالپى, ءوز باسىم ەلىمىزدەگى قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەت-جۋرنالدارعا ولە-ولگەنشە قارىزدارمىن. ولارعا باسىمدى ءيىپ, تاعزىم ەتەمىن. نە ءۇشىن؟ جەكە باسىما قاتىستىرىپ ايتار بولسام بىلاي: تۇساۋىمدى كەسىپ, اق باتالارىن بەرگەندەرى ءۇشىن, باعىمدى اشىپ, تاعدىرىمدى تۇبىرىمەن وزگەرتىپ جىبەرگەندەرى ءۇشىن, ساۋاتتى ەتىپ, سانامدى سىلكىنتكەندەرى ءۇشىن, كوزىمدى اشىپ, كوكىرەگىمدى وياتقاندارى ءۇشىن, جازۋ مەن سىزۋدى ۇيرەتىپ, شەشەندىك سوزگە باۋلىعاندارى ءۇشىن, وي-ءورىسىمدى كەڭەيتىپ, ويلاۋعا ازىق بەرگەندەرى ءۇشىن, ەلەنبەي جۇرگەن جەتىمدى, ەلىنە ەلەۋلى ەتكەندەرى ءۇشىن, جاق­سىلىققا جەتەلەپ, جامان­دىق­تان جەرىن­دىرگەندەرى ءۇشىن, نامىسىمدى قامشىلاپ, ءبىلىم مايدانىنا اتتاندىرعاندارى ءۇشىن, قازاقتى شەكسىز ءسۇيدىرىپ, وتىنا ونىڭ كۇيدىر­گەن­دەرى ءۇشىن, ءتىلىمنىڭ جولىندا: “ەسىڭدى جىي!” دەپ سىلكىگەندەرى ءۇشىن, قالامىن ۇشتاپ جۇيرىكتەر شاپقان بايگەدە ارقامنان قاعىپ تىلەۋلەس بولىپ وزدىرعاندارى ءۇشىن, ابىروي-اتاققا كەنەلتىپ, حالقىما قالاۋلى ەت­كەن­دەرى ءۇشىن, جانىمدى مەنىڭ ايالاپ, جۇرەگىمە وت سىيلاعاندارى ءۇشىن, بويىما ىلعي دەم بەرىپ, رۋحىمدى اسقاقتات­قاندارى ءۇشىن. ال ەندى, ۇلت مۇددەسىنە قا­تىس­تىرىپ ءسوز قوزعايىن. كورگەن ازابى مەن قايعى-قاسىرەتى جەتىپ ارتىلاتىن, “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” قازاق دەگەن قايىسپاس حالىقتىڭ جوعالىپ بارا جاتقان ءتىلى مەن ءدىنىن, ءدىلى مەن سالت-ءداستۇرىن جوقتاپ, قۋانىشى مەن مۇڭىنا ورتاقتاسىپ, جامانىن جاسىرىپ, جاقسىسىن اسىرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاق­تىڭ ورەسىن ءوسىرىپ, ءورىسىن كەڭەيتىپ, وركەنيەتكە سۇيرەپ, ولارعا ومىرلىك وسيەت ايتۋ مەن رۋحاني ازىق تارتۋدان جالىقپاي, تولە بي, قازىبەك بي مەن ايتەكە بيدەن تاراعان ۇل-قىزدارىنىڭ بويىنا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن دارىتىپ, تاڭداپ العان تۋرا جولىنان اداسپاي, العان بەتىنەن قايتپاي, ايتقان سوزىنەن اينىماي, بەرگەن سەرتىنە بەرىك بولىپ, الپاۋىتتارعا ال­دانباي, جالاقىسى از جۇمىس ىستەگەندەرى ءۇشىن ارلانباي, اقشاسى بارلارعا جالدانباي, ال­دامشى اتاق-داڭققا مالدانباي, ازعىنداردىڭ ارانداتۋى مەن ارباۋىنا تۇسپەي, ۇلتىمدى ءسۇت­تەي ۇيىتىپ, ۇيقىسىن بۇزدىرتپاي, ىرگە تاسىن توزدىرتپاي, شاڭىراعىن شايقالتپاي, ەلىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, دوستىقتى ماڭگى ماقسات قىپ, قىزبالىققا سالىنباي, سارابدالدىق تانىتىپ, ساليقالى مىنەز كورسەتىپ, ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقاندارى ءۇشىن. مەن نەگە مۇنىڭ ءبارىن تىزبەلەپ, جان ءدۇ­نيەم­دى, ىشكى سىرىمدى سىرتقا شىعارىپ وتىر­مىن. ويتكەنى, مەن جەتىمدىك پەن جوقشى­لىقتى, ءومى­ردىڭ اۋىرتپالىعى مەن ادامداردىڭ الا­لاۋىن, كەمسىتۋشىلىك پەن شەتتەتۋدى ءبىرشاما كوردىم. وزىپ شىققان كەزدەرىمدە كەدەرگى كەلتىرگەندەر مەن سۇرىندىرۋگە تىرىسقاندار دا از بولعان جوق. ءبارىبىر جولىمدا كەسە-كولدەنەڭ تۇرعان پەندەشىلىكتىڭ شىرماۋىن بىت-شىتىن شىعارىپ, بۇزىپ شىقتىم. جاسىمادىم, جاسىمدى توكپەدىم. ءۇنجىر­عام­دى تۇسىرمەدىم. “ەلەۋسىزدىڭ بەتى قايتىپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ قا­لىپتى”, دەگەن سوزدەردىڭ ايتىلعانىن قالا­ما­دىم. بۇل مەن ءۇشىن جەڭىلۋمەن پارا-پار ەدى. ەسەسىنە, جىل سايىن جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ تۇسە الماي قالعانىما ۇگىلىپ قالماي, قايرات جيناپ, وجەتتەنە ءتۇسىپ, ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, ماقساتىما جەتۋ ءۇشىن تەك العا ۇمتىلىپ وتىردىم. تۇبىندە ءبىر جولىمنىڭ بولاتى­نىنا, سىرتىمنان مىسقىلداپ كۇلگەندەر مەن كۇندەگەندەردى مويىنداتتىراتىن كۇنىمنىڭ تۋاتىنىنا ىشتەي سەندىم. بۇل رەتتە بىرىنشىدەن اللاعا, ەكىنشىدەن ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى بولىپ سانالاتىن گازەت-جۋرنالدارىنا, ۇشىنشىدەن مۇددەلەرىمىز بەن پىكىرلەرىمىز ورتاق, قىسىلعان ساتتە قولۇشىن ءۇشىن بەرگەن جاندارى جاقسى­لىق جاساۋ ءۇشىن جارالعان جايساڭ ادامدارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. ەگەر وسىلار بولماسا, وسالدىق تانىتىپ, جارتى جولدا ساعىم سىنىپ, ارمانىما جەتەلەيتىن ءۇمىتىمنىڭ ءۇزىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. قۇدايعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر, اداسقان جوقپىن. ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماي, قيانات جاساماي, قارعىسىنا ۇشىراماي, ادال ماڭداي تەرىممەن ءوز نەسىبەمدى تاۋىپ كەلەمىن. كۇندەلىكتى قىزمەتىم دە سونشالىقتى ەش­كىمگە قۇپيا ەمەس. تاڭداپ العان ماماندىعىما ۇقساس, ياعني اۋدارما جانە قازاق ءتىلىن وقىتۋ مەن ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ سا­لا­سىندا جۇمىستار اتقارامىن. بۇل ءوزى دوم­بىرانىڭ قوس ىشەگى سەكىلدى, كوپشىلىكتىڭ الع­ىسىن ارقالاپ, ء“تىل” دەگەن كيەلى ۇعىمنىڭ ساۋابىنا قالاتىن ءىس ەكەن. ماعان ۇلتتىڭ ۇلى بولۋدان ارتىق, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدەن اسقان بايلىقتىڭ دا, باقىتتىڭ دا كەرەگى جوق. تاعدىرىما ريزامىن! تاۋبە! تاعى ءبىر تۇسىنگەنىم, مەكتەپتى ناشار وقىپ تا جوعارى ءبىلىم الۋعا, ەنجارلىق تانىتپاي, ەڭبەكقور بولساڭ اعىپ بارا جاتقان ءومىر-وزەننەن ءوز ورنىڭدى تابۋعا بولاتىنىنا كوزىم تولىق جەتتى. ءوزىم ءجۇرىپ وتكەن كەدىر-بۇدىر, تەگىس تە بۇرالاڭ جولدار وسىعان كۋا. ەلەۋسىز پارداباي, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى, پولكوۆنيك, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. استانا.