ماحامبەت وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات قالمەنوۆ 10 تامىزدان بەرى كونە قالا ورنىندا ءوز ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر ەكەن. قۋانىشتى حاباردى عالىم وسى جەردە ەستىگەن.
– جايىق (تەكە) قالاسىنىڭ ورنى 2001 جىلى كەزدەيسوق انىقتالعان. ءاۋ باستا بۇل جەردە الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى, كەيىن باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى ماماندارى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇل اۋماقتان قىش كۇيدىرەتىن بىرنەشە پەش, ورتاعاسىرلىق مونشا, تۇرعىن ۇيلەر, بىرنەشە كەسەنە ورىندارى تابىلىپ زەرتتەلدى. وتكەن جىلى ءبىزدىڭ بقمۋ دا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرەتىن ليتسەنزياعا يە بولعان ەدى. مىنە, بيىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح ماماندىعىنا وقيتىن 12 ستۋدەنتىمەن بىرگە شاعىن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. اۋماعى كىشكەنە جەردىڭ وزىنەن تابىلعان جادىگەرلەر ەرەكشە قۇندى, كوپ مالىمەت بەرىپ تۇر, – دەيدى مۇرات دابىل ۇلى.
ءبىر اپتا ۋاقىت ىشىندە 5 شارشى مەترلىك ەكى ورىننان كەراميكالىق ىدىستاردىڭ سىنىقتارى, گلازۋرلى قاپتاما, ۇرشىقتاستار, مونشاقتار, تەمىر جانە سۇيەك بۇيىمدار تابىلعان. مۇرات قالمەنوۆ تابىلعان زاتتاردىڭ ارقايسىسىن قىسقاشا سيپاتتاپ شىقتى.
– قىش قۇمىرا, ىدىس سىنىقتارى كوپ شىقتى. ءبارى دە ورتاعاسىرلىق كەزەڭگە جاتادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى كاسىپشىلىك جولمەن, ارنايى ستانوكتا جاسالعانى بايقالادى, دورەكىلەۋ, قولدان جاسالعانى دا كەزدەستى. كەيبىر قىشتىڭ ماتەريالى بۇل جاقتا كەزدەسپەيدى, مىنا ءبىر ءمارمارتاس سىنىعى دا ونىڭ شەتتەن, باسقا جاقتان اكەلىنگەنىن ايعاقتايدى. تابىلعان جادىگەرلەردىڭ ءبارىن ءبىز ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ارحەولوگيا مۋزەيىنە تاپسىرامىز. بۇيىرسا قازبا جۇمىستارىن كەلەر جىلى دا جالعاستىرۋىمىز كەرەك, – دەيدى ارحەولوگ.
– مەنىڭ ويىمشا رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءۇش تۇعىرى بار, ول – ۇلتتىڭ تاريحى, ءتىلى, ءدىنى. ءبىزدىڭ ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى بقمۋ-ءدىڭ جانىنان قۇرىلعان «رۋحاني جاڭعىرۋ بولاشاققا باعدار» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جۇمىسى دا وسى ءۇش باعىتتى نەگىزگە الىپ وتىر. جالپى, ءبىزدىڭ بقمۋ عالىمدارىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ىسىندە ۇلكەن تاجىريبەسى, تولىمدى تاريحى بار. تۋعان جەر تاريحىن زەرتتەۋ ىسىنە ستۋدەنتتەردىڭ تىكەلەي اتسالىسۋى ولاردىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمىن كۇشەيتىپ, ءبىلىمىن ارتتىراتىنى انىق, – دەيدى جوبالىق كەڭسە جەتەكشىسى, بقمۋ دوتسەنتى تۇرار شايحيەۆ.
قازبا جۇمىستارىنا 12 ستۋدەنت قاتىسۋدا. تەوريالىق ءبىلىمىن پراكتيكادا سىناپ كورىپ, عىلىمي جاڭالىقتىڭ ءدال ورتاسىندا ءجۇرۋ ولاردىڭ وزىنە دە وتە قىزىقتى.
– مەن مىنا جەردەگى كرۋگلووزەرنىي كەنتىندە تۇرامىن. تاريح ماماندىعىنىڭ 4 كۋرسىندا وقىپ ءجۇرمىن. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلۋى ءتيىس, تابىلعان جادىگەر قالاي ساقتالادى, ارحەولوگتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دەگەن سەزىمدى ءوز بويىمىزدان وتكىزىپ جاتىرمىز, – دەيدى سۇلتان ساعىنتاەۆ.
P.S. ورتاعاسىرلىق جايىق (تەكە) قالاسىنىڭ ورنىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي جاساۋ يدەياسىن وسىدان بىرەر جىل بۇرىن باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور مۇرات سىدىقوۆ كوتەرگەن بولاتىن. ورال قالاسىن وتكەن عاسىرلاردا قازاقتار «تەكە» دەپ اتاعان. عالىمدار بۇل اتاۋدى «يسلام ورتالىعى», ء«دىن تاراتۋشى مەكەن» ماعىناسىن بىلدىرەتىن «تەككە, تەكيە» دەگەن سوزدەن شىققان دەپ تۇسىندىرەدى. ورتاعاسىرلىق جايىق قالاشىعى ماڭىنداعى جەلتاۋ بيىگىنەن ءپىشىمى مەن قۇرىلىمى بەلگىلى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ۇلگىسىنە كەلەتىن بىرنەشە عيمارات ورنى دا تابىلدى. مۇنىڭ ءبارىن كەشەندى زەرتتەۋ, حالىق يگىلىگىنە اينالدىرۋ – بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە تۇر. ءوڭىر تۇرعىندارى ورتاعاسىرلىق جايىق قالاسىنىڭ «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق 100 كيەلى نىسانى» تىزىمىنە ەنۋىن قۋانا قابىلداپ, تاريحي ەسكەرتكىشتى كوپتىڭ كوزايىمىنا اينالدىراتىن كۇندى اسىعا كۇتەدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال قالاسى
سۋرەت اۆتوردىكى
