سۋرەتشى ء پىل
سەرگەي ميحالكوۆ
سۋرەتشى ءپىل سۋرەت سالدى
تابيعاتتى بەينەلەپ.
كورگەننەن سوڭ «كەرەمەت قوي!»
دەي مە دەپ,
شاقىردى كىل دوستارىن
سۋرەت قويعان بولمەگە,
ءبىلىپ الىپ باعاسىن,
ۇسىنباقشى كورمەگە.
كەلدى ءبارى,
كەمشىلىگىن سۋرەتتىڭ
قولتىراۋىن ءا دەمەي-اق اڭدادى:
«سۋرەتىڭدەنىل وزەنى جوق, – دەدى, –
نەگە ونى سالمادىڭ؟».
«ماڭىزدى ەمەس ول وزەننىڭ
جوقتىعى, –
دەدى يتبالىق,
– مۇزدىق قايدا, قار قايدا؟!
ولارسىز بۇل سۋرەتىڭنەن نە پايدا؟»
ودان كەيىن قاتال ءارى قىراعى
كورتىشقان دا سۋرەتشىنى سىنادى:
«مۇزدىق تۇگە ەسكەرىلمەي ءاۋ باستا,
قالىپتى تىس
نازاردان –باۋ-باقشا».
وسى ساتتە قورسىلدادى ءداۋ شوشقا,
كورىنىپ تۇر كەزەك كۇتىپ قالعانى:
«سۋرەت جاقسى! – دەدى, –
ورنى ءبىر بولەك,
ۇمىت قاپتى, اتتەڭ,
ەمەن جاڭعاعى».
سۋرەتشى ءپىل بار پىكىردى تىڭدادى,
تىڭدادى دا كوپ ويلانىپ تۇرمادى.
باقشا, ەمەن,
وزەن, قار, مۇز, بالدى دا
(ايۋ كەلىپ, بالدى جوقتاپ جۇرەر دەپ)
قوسا سالدى سۋرەتىنە,
قىلقالامىن بوياۋىنا مالدى دا...
كەلدى تاعى اڭ-دوستارى
بىتكەن ءىستى كورۋگە,
جانە وعان ءادىل باعا بەرۋگە...
قاراپ ولار
«تابيعاتتىڭ» سۋرەتىنە وسىناۋ,
«سۋرەت ەمەس, – دەستى پىلگە, –
قويىرتپاق قوي, دوسىم-اۋ!».
***
سۋرەتشى دوس,
مىنا پىلگە ۇقساما!
ءتۇيىن ءسوزىم قىسقا ءارى نۇسقا دا:
ءوز تالعامىڭ,ۇستانىمىڭ بولماسا,
بار ونەرىڭ – دالباسا!
اۋدارعان
اباتباي كىرقاباقوۆ
الماتى
اتاقتى «ماسكۇنەممەن» سۇقبات
− اسا قۇرمەتتى كۇندەماس باسجازار ۇلى, ءسىزدىڭ اتاقتى ماسكۇنەم ەكەنىڭىزدى بۇكىل قالا جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى. ايتىڭىزشى, نە ءۇشىن ىشە بەرەسىز؟
− وتە ورىندى سۇراق. بىراق نەگە ىشە بەرەتىنىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن.
− كەيبىر ماسكۇنەمدەردەن نەگە ىشە بەرەسىڭ دەپ سۇراساڭ, ء«ىش, ءىش» دەپ شايتان ءتۇرتىپ تۇرادى, − دەيدى. ءسىزدى شايتان تۇرتپەي مە؟
− شايتان دەگەنمەن شارۋام جوق.
− شايتان تۇرتپەيتىن بولسا, نەگە ىشە بەرەسىز؟
− وي, ءسىز تۇسىنبەيسىز عوي. مەن تەكتەن-تەككە ىشپەيمىن.
− سوندا ەندى نە ءۇشىن ىشەسىز؟
− مەن ەلدىڭ, جەردىڭ, قوعامنىڭ جاعدايىن ويلاعاندىقتان ىشەم عوي. قايبىر جەتىسكەننەن ىشەدى دەيسىز؟
− انىعىراق ايتساڭىز.
− مەن ەندى ءبارىن تىزە بەرمەي, قاتتى ءىشىپ كەتكەن كەزدەرىمدى ايتايىن. سوناۋ ءبىر جىلى بانككە سالعان اقشامنىڭ 500 مىڭ تەڭگەسى كۇيىپ كەتتى. ءولىپ-ءتىرىلىپ جيناعان اقشام عوي. سوسىن مەن دە كۇيىپ كەتتىم. ءايدا, سىلتەدىم كەپ. ەستەن تانعانشا ءىشتىم.
− ەندى ءسىز سىلتەدى ەكەن دەپ, بانك اقشاڭىزدى قايتارىپ بەرمەيدى عوي.
− ماسەلە بانكتە ەمەس, ماسەلە ۇكىمەتتە بولىپ تۇر عوي. ءبىزدىڭ ۇكىمەت كوك تيىن دا قايتارىپ بەرگەن جوق. سوسىن سىلتەدىم. ءوشىمدى «اقاڭنان» الدىم. ايتپەسە, سىلتەپ جىنىم بار ما؟
− ءيا, سودان كەيىن.
− ءبىز ءوزى قالانىڭ شەتىندە تۇرامىز, مال ۇستايمىز. بىردە قوراداعى بۇزاۋلى سيىرىمدى, ق ۇلىندى بيەمدى ءبىر تۇندە ۇرلاپ كەتتى. سوتقا ارىزدانىپ ەدىم, سوت: ء«سىزدىڭ بار مالىڭىزدى ەلىمىزدە ابدەن بايىپ, انگلياعا بىلتىر قاشىپ كەتكەن اتاقتى جەمقور جايىنباي قارىنباەۆ ۇرلاپتى. سونى سىرتىنان سوتتاپ, 15 جىلعا ۇكىم شىعاردىق», − دەيدى.
− اۋ, اينالايىن, سوت-اۋ, مەنىڭ مالىم بىلتىر ەمەس, ءبىر اي بۇرىن عانا ۇرلانعان دەسەم, «جوق, بىلتىر ۇرلانعان, ءبىز اتاقتى باقسىعا بال اشتىردىق, انگلياداعى قارىنباەۆ ۇشاقپەن كەلىپ الىپ كەتكەن» دەپ بەت باقتىرمايدى. ال ەندى وسىنداي سوتقا قالاي كۇيىپ كەتپەيسىڭ, قالاي ىشپەيسىڭ؟
− ءسىز ىشكەندە سوت باسقا ۇكىم شىعارار دەيسىز بە؟
− سوت باسقا ۇكىم شىعارمايتىنىن بىلگەن سوڭ ىشكەن جوقپىن با؟ ايتپەسە, ءىشىپ جىنىم بار ما؟
− ءيا, سودان كەيىن.
− وسى مەنىڭ ماسكۇنەم بولۋىما تەلەديدار دەگەن «پالە» كىنالى. سودان نەبىر «قىزىقتى» كورەمىن دە, ىشەمىن كەپ.
− قانداي قىزىقتى ايتىپ وتىرسىز؟
− وي, قىزىق كوپ قوي. ماسەلەن, جوعارىداعى اتاساقالى اۋزىنا بىتكەن قازاقتاردىڭ قازاقشا سويلەمەيتىنى, سويلەي المايتىنى قانداي قىزىق.
− ەندى ولار قازاقشانى باسقا ۇلت وكىلدەرى تۇسىنبەيدى دەپ ۇيالادى عوي.
− ءيا, سول ۇيالعانىنىڭ ءوزى قانداي قىزىق دەسەڭشى. ءبىزدىڭ بيلىكتەگىلەر وتە ۇيالشاق. ۇكىمەتتىڭ ءماجىلىسىن قاراڭىزشى. بىرىڭعاي قازاقتار وتىرىپ, بىرىڭعاي ورىسشا سويلەيدى...
− كۇندەماس باسجازار ۇلى, سوندا ءسىز قازاقشا سويلەمەيتىن ۇكىمەت ءۇشىن ىشپەيسىز بە؟
− نەگە ىشپەيمىن, ىشەمىن. ماعان سىلتاۋ كەرەك. مەن قازاقشاعا اۋزى قيسايمايتىن ۇيالشاق مينيسترلەر مەن اكىمدەر ءۇشىن دە, جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر ءۇشىن دە, تەلەديداردان قازاقشا قويعان سۇراققا ورىسشا جاۋاپ بەرەتىن ۇيالشاق كەمپىر-شالدار ءۇشىن دە ۇيالىڭقىراپ وتىرىپ, ىشە بەرەمىن. وسىلار مەنى ابدەن ماسكۇنەم ەتىپ بولدى.
− سوندا ءسىز بۇلارعا كۇيىنگەننەن ىشەسىز بە, جوق الدە سۇيىنگەننەن ىشەسىز بە؟
− بىردە كۇيىنگەننەن, ەندى بىردە سۇيىنگەننەن ىشە بەرەمىن.
− كۇيىنىشىڭىز كوپ پە؟
− كوپ قوي, كوپ. قازاق كوشى نەگە توقتاپ قالدى دەپ كۇيىنەمىن, جەتىم قازاق بالالارىن جىلاتىپ, نەگە شەتەلگە ساتتىق دەپ كۇيىنەمىن, قولجەتىمدى باسپاناعا نەگە قول جەتپەيدى دەپ كۇيىنەمىن, مىڭداعان قازاق قىزدارى نەگە بايعا شىعا الماي ءجۇر دەپ كۇيىنەمىن, ومىرىمىزگە ءنار بەرەتىن, ءسان بەرەتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور نىسانداردى نەگە كارىس, قىتاي ءۇندىس سياقتى جاتجۇرتتىقتارعا بەرىپ قويدىق دەپ كۇيىنەمىن, قۇداي جاراتقان جەرىمىزدى, كولىمىزدى, تاۋىمىزدى, ورمان-توعايىمىزدى نەگە جەكەگە ساتتىق دەپ كۇيىنەمىن. وي, مەن كۇيىنەتىن نارسەلەر كوپ قوي, كوپ.
− سوندا وسىلاردىڭ ءبارى ءۇشىن كۇيىنىشتەن ىشە بەرەسىز بە؟ جانىپ كەتۋىڭىز مۇمكىن عوي.
− ارينە, وڭاي ەمەس, دەنساۋلىق تا دال-دال بولدى. سوندا دا, ىشپەسەم − مۇرنىم قىشيدى, تابانىم ىسيدى, شەكەم تىرىسادى, ارقام قۇرىسادى, قولىم قالتىرايدى, بۋىنىم سىرقىرايدى, تىزەم دىرىلدەيدى, كوزىم ىرىڭدەيدى, تاماعىم قۇرعايدى, باسىم قالتىلداپ, ءبىر «ورنىندا» تۇرمايدى.
− استاپىراللا, استاپىراللا! نە دەپ كەتتىڭىز؟ نەگە دوقتىرعا كورىنبەيسىز؟
− اۋ, اينالايىن, ونىڭ ەمى «اناۋ» عوي, «اقاڭ» عوي. قىرلى ستاقانمەن بىرەۋىن قىلعىتىپ جىبەرسەم, «ماناعىنىڭ» ءبارى قويا قويادى, جىم بولادى.
− دەنساۋلىعىڭىز دال-دال بولسا, قويمايسىز با؟
− جو...جوق, قويمايمىن, قويا المايمىن. مەن شەنەۋنىكتەر تازا قازاقشا سويلەگەنشە, بويداق قازاق قىزدارى تۇگەل بايعا شىققانشا, انگلياعا ۇرلاپ اكەتكەن مالدارىمدى قايتارىپ بەرگەنشە, ىشە بەرەمىن, ىشە بەرەمىن, ىشە بەرەمىن...
دامير ابىشەۆ
قوستاناي
«جاسىڭىز ۇلكەن عوي»
«ايقىن» گازەتىنىڭ ءبىر توپ جۋرناليستەرى تۇسكى اسقا بارماق بوپ كافەگە قاراي بەتتەيدى. اسحانا جەلتوقسان كوشەسىنىڭ ارعى بەتىندە ورنالاسقان. ءبارى جولدى جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتەتىن جەرمەن قيىپ وتپەك بولادى. ول جەردە باعدارشام بولماعاندىقتان, اعىلىپ جاتقان كولىكتەردىڭ الدىن كەسىپ ءوتۋ – وتە قاۋىپتى. سوندا قاشاندا ءازىلى ءازىر جۇرەتىن ەرماحان زامانداس اعاسى جولداسبەك دۋانابايعا قاراپ:
– جوكە, جاسىڭىز ۇلكەن عوي, ءوزىڭىز باستاڭىز, – دەگەن ەكەن جولدى نۇسقاپ.
«اققۋ ۇشىرىپ, قاز قوندىرامىن»
«ايقىن» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى اسقار التاي ۇلى قالاماقى قويىلعان قاعازدارعا قول قويدىرۋ ءۇشىن ەرماحان شايحى ۇلىنا كەلەدى. ول قولىن شيىرىپ تۇرىپ قويىپ بەرەدى.
– ءسىزدىڭ قولتاڭباڭىز مينيسترلەردىكىندەي عوي, – دەپ تامسانادى اسقار التاي ۇلى. سوندا ەرماحان:
– ە, مەن قولتاڭبا ارقىلى اققۋ ۇشىرىپ, قاز قوندىرامىن, – دەگەن ەكەن.
قاجىنىڭ قالجىڭى
جاراتقان يەم جار بولىپ, ەرماحان شايحى ۇلى ۇلكەن قاجىلىق پارىزىن وتەپ قايتادى. ازىلدەمەسە جۇرە المايتىن ادەتىنە باسىپ, قاسيەتتى جەرگە اياعى تيە سالىسىمەن ەرەكەڭ ۋاتساپ ارقىلى ۇيىنە: «قاجىنى مازالاماڭدار. دۇنيە ىستەرىنە ارالاسپايمىن» دەپ سالەمدەمە جازادى دا حابارلاسپاي قويادى. ارادا اپتا وتەدى. ءبىر كۇنى زايىبى كۇلايشا حابارلاسىپ, قالدىگۇل اپكەسىنىڭ كۇمىس تاسبيح الىپ كەلۋىن ءوتىنىپ جاتقانىن ايتادى. ەرەكەڭ قۋانا كەلىسەدى. ەرتەسىنە نازىك قىزىنا كيمەشەك پەن كويلەك الا كەلۋىن تاپسىرادى. ەرەكەڭ ونى دا قۇپ الادى. كۇلايشا اپاي تاعى بىردە حابارلاسىپ, مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ ءوز قولىمەن ەككەن «عادجۋا» اتتى قۇرما الا كەلۋىن سۇرايدى. ەرەكەڭ ول قۇرمانى الىپ قويعانىن ايتادى. سويتەدى دە جانىنداعى ساكەن سىبانباي مەن ەسەي جەڭىس ۇلىنا قۋلانا ك ۇلىپ:
– كۇلايشا اپاي ايشا انامىزدىڭ مەنيۋىن تاۋىپ الماي تۇرعاندا بۇل جەردەن كەتىپ قالۋ كەرەك ەدى,– دەگەن ەكەن ازىلدەپ.
ادەبي قاجىلىق
ەرماحان شايحى ۇلى قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە اسىل اعالارى ابدىعاپپار سىبانباي مەن امانحان ءالىم ۇلى جانە العىر ىنىلەرى ساكەن سىبانباي, ەسەي جەڭىس ۇلى, ماقسات مىحىباەۆپەن بىرگە بارادى. ۇلى ساپارداعى يگى دە ىزگى امالداردى ىلعي دا بىرگە ءجۇرىپ اتقارادى. ءسال قولدارى بوساي قالسا وتكەن-كەتكەندى ايتىپ ازىلدەسەدى. «دانىشپان جەڭەشەمنىڭ اقىلى تاۋسىلىپ قالىپ, امانحان اعاما قيىن بولىپ ءجۇر-اۋ» دەپ امانحان اعامىزدى قاجاپ قالجىڭداسادى. امانحان اعامىزدىڭ قوجا ەكەندىگىن استارلاپ, وعان «مەستنىي جىگىت» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان دا – ەرەكەڭ. سونداي قول بوساي قالعان كەزدىڭ كوبىسىندە امانحان اعامىز تەك ادەبيەت توڭىرەگىندە ۇزاق سونار اڭگىمە ايتا بەرسە كەرەك. سونى مەڭزەگەن ەرەكەڭ جىگىتتەرگە كوزىن قىسىپ قويىپ:
– وسى ابەكەڭ ادەبي قاجىلىققا كەلگەن-اۋ شاماسى,– دەگەن ەكەن.
ەرماحان شايحى ۇلى اتىنداعى گرانت
ەرماحان شايحى ۇلىنىڭ ماعاۋيا اتتى ۇلى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنا وقۋعا تۇسەدى. وسى جاعىمدى جاڭالىقتى ەستىگەن ارىپتەس ءىنىسى ەسەي جەڭىس ۇلى ەرەكەڭدى قىزۋ قۇتتىقتاپ, ىزگى تىلەك-نيەتىن بىلدىرەدى. ەرەكەڭ دە وعان العىسىن جاۋدىرىپ, جۇعىستى بولسىن ايتادى.
– ايتپاقشى, ىنىشەك گرانتقا تۇسكەن شىعار,– دەيدى ەساعاڭ ساۋالىن ناقتىلاي ءتۇسىپ.
سوندا ەرماحان جانىنداعى اسقار التاي ۇلىنا كوزىن قىسىپ قويىپ, ەش ساسپاستان:
– ءيا, ول ەرماحان شايحى ۇلى اتىنداعى گرانتقا ءتۇستى عوي,– دەگەن ەكەن قارجىسىن ءوزى تولەيتىنىن مەڭزەپ.
بانۋ شالوۆا
الماتى
تۇكپىردەگى «تۇششى» تىركەس
تۇكپىردە تىرشىلىك ەتىپ جاتقان پەندە ءبىر كۇندەرى ماسكەۋگە بارىپ كەلىپتى دە ەل-جۇرت ورتاسىندا وتىرىپ: «ە, ماسكەۋگە بارىپ, ساناما سانا قوسىلدى. ماسەلەن, كارل ماركس, فريدريح ەنگەلس دەگەندەرىڭ ءبىز ويلاعانداي تورتەۋ ەمەس, ال «جاساسىن كپسس» دەگەن تىپتەن ادام ەمەس ەكەن» دەپتى.
* * *
تۇكپىر تۇرعىنى عۇمىرىندا بەرىدەگى ورىس اۋىلىنا كەلىپ, ارالاپ ءجۇرىپ قۇدىق باسىندا تۇرىپ:
– جەر استىنداعى سۋدىڭ ءدامى قانداي بولادى؟ – دەپ سۇرايدى.
– عاجاپ! بۇل قۇدىقتان مەنىڭ ارعى اتام دا سۋ ىشكەن.
– ويپىر-اي-ءا, اتالارىڭنىڭ موينى سونشالىقتى ۇزىن بولعان بولدى عوي...
اقىل ايتايىن با؟
- پايدالى كەڭەستەر:
- ايەلدەردى باسقارۋدىڭ ەكى ءادىسى بار, بىراق ونى ەشكىم بىلمەيدى.
- جاقسى اڭگىمە جۇمىس كۇنىن قىسقارتادى.
- كەشكە كەزدەسكەن قىزدان: «تاڭەرتەڭگىلىك شايدى بىرگە ىشۋگە قالاي قارايسىز؟» دەپ سۇرا.
- قىسقارتۋعا ۇشىراۋى مۇمكىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە پسيحولوگيالىق كەڭەس: «قىسقارتۋعا بويىڭىزدى ۇيرەتۋ ءۇشىن الدىمەن شاشىڭىزدى, سوسىن شىلىم شەگىپ, اراق ءىشۋدى, ۇيگە نە بولسا سونى الۋدى, باستىعىڭىزعا عايبات ءسوز ايتۋدى جانە كۇنى-ءتۇنى قىدىرۋدى, قوناققا بارۋدى ءارى ولاردى شاقىرۋدى قىسقارتىڭىز».
- كورشى جىگىتتەردىڭ اڭگىمەسىنەن:
– اۋىلدان اتام كەلىپ ەدى, «كينوعا نەمەسە ءبىر سپەكتاكلگە اپار» دەيدى. بىراق, ءوزىنىڭ قۇلاعى ەستىمەيدى. نە ىستەرىمدى بىلمەي تۇرمىن.
– قينالاتىن نەسى بار, ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «كەلىن» اتتى فيلمىنە ەرتىپ بار.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر
