بۇدان بۇرىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنە ارنالعان شارالار اياسىندا استانا مەن سەمەي قالالارىندا يادروسىز الەم قۇرۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ەكى كۇندىك حالىقارالىق فورۋم وتەتىنىن ايتقان بولاتىنبىز. كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا «يادروسىز الەم ءۇشىن» اتتى سول فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى. وعان بۇۇ, ماگاتە, ەقىۇ, ياسجتكۇ, شىۇ, اوسشك, يۋنەسكو, ەۋرازەق سياقتى حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدار باسشىلارى مەن وكىلدەرى, اقش, جاپونيا, نورۆەگيا, بەلگيا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, رەسەي فەدەراتسياسى, سلوۆاكيا, شۆەيتساريا, پاكستان, يراك, تۇركيا, كورەيا, موڭعوليا, ۆەتنام جانە ت.ب. ەلدەر پارلامەنتتەرىنىڭ دەپۋتاتتارى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. قازاقستاننان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, دەپۋتاتتار, قوعام قايراتكەرلەرى, ديپلوماتتار, جۋرناليستەر بولدى. الدىمەن جينالعاندارعا «قازاقستان يادروسىز الەمدى قولدايدى» اتتى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. وندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى توڭىرەگىندەگى حالىقتىڭ باستان كەشكەندەرى, ولاردىڭ ءتۇرلى داۋاسىز ناۋقاستارعا شالدىققاندارى جانە ەكىنشى, ءۇشىنشى ۇرپاعىندا دا كەمتار بالالاردىڭ تۋىپ جاتقاندىعى, ءوز ءومىرىن وزدەرى قيۋى جونىندە جانتۇرشىگەرلىك دەرەكتەر كورسەتىلدى. وسى سىناق الاڭىن جابۋ جولىنداعى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كسرو اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنى گەنەرالدارى مەن مەملەكەت باسشىلارىنا قارسى قايراتكەرلىك ارەكەتى, اقىرىندا, 29 تامىزدا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن پوليگوننىڭ جابىلعانى تۋرالى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە, فيلمدە پوليگوندى جابۋدىڭ ماڭىزى جونىندە الەمدىك ساياساتكەرلەردىڭ پىكىرلەرى بەرىلدى. ال 29 تامىز پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا ارنايى قارارمەن 2009 جىلدان باستاپ يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى بولىپ جاريالانعانى مالىمدەلدى. فيلم اياقتالعان سوڭ كورەرمەندەر مەملەكەت باسشىسىنا ۇزاق قوشەمەت كورسەتتى. وسىدان كەيىن ساحناعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان ءبىر توپ ادامدار كوتەرىلدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىن مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول الدىمەن ءوزىنىڭ ءسوزىن استاناعا «يادروسىز الەم ءۇشىن» حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىسۋ ءۇشىن كەلىپ وتىرعان قوناقتارعا سالەم جولداۋدان باستادى. بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگى – ونىڭ يادرولىق سىناقتاردىڭ جانتۇرشىگەرلىك سالدارىن ءوز باسىنان وتكىزگەن قازاقستاندا ءوتىپ وتىرعاندىعى, دەدى ول. فورۋمعا قاتىسۋشىلار ەرتەڭ بۇرىنعى سەمەي سىناق الاڭىندا بولىپ, كوپ جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن يادرولىق جارىلىستاردىڭ سۇمدىعىن ءوز كوزدەرىمەن كورە الادى. ونىڭ كەيبىر فراگمەنتتەرى جاڭا وزدەرىڭىزگە كورسەتىلگەن فيلمدە دە ايتىلدى. ودان ءارى قانات ساۋداباەۆ بۇگىنگى فورۋمعا يادرولىق سىناق پوليگونىن ءوز قولىمەن جاپقان جانە قۋاتتىلىعى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسىپ وتىرعانى ونىڭ ماڭىزىن زورايتا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىت ءومىردىڭ اينىماس ءمانى بولىپ تابىلاتىن ادام رەتىندە ول ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان 20 جىل بويى يادرولىق قاتەردى تاراتپاۋ مەن قىسقارتۋ جونىندەگى الەمدىك ۇدەرىستىڭ باسىندا كەلەدى.
مىنە, سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادروسىز الەمگە جەتۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق بولجامدارى ءبىزدىڭ پىكىرتالاستارىمىزعا زور ماڭىز, شىنايىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك بەرەدى, دەي كەلىپ ءسوزدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەردى. مەن الەمدەگى اسا ءىرى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ماڭىزدى حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستان ەلورداسىنا العاش رەت جينالىپ وتىرعان ءبىزدىڭ بارلىق جوعارى قوناقتاردى قۇتتىقتاسام دەيمىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇگىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى الەمدىك ساياساتتا جەتەكشى ورىنداردىڭ ءبىرىن الادى. وتكەن جىلى وسى جۇزجىلدىقتا العاشقى قول قويىلعان اقش پەن رەسەي ستراتەگيالىق يادرولىق ارسەنالدارىن قىسقارتۋ تۋرالى پاريج شارتى قولدانىسقا ەنگىزىلدى. سوندا ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت وتكەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى وسىدان ءۇش اپتا بۇرىن نيۋ-يوركتە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا اتالعان پروبلەماعا ارنالعان جوعارى دەڭگەيدەگى ءماجىلىس بولعانىن اتاپ ءوتتى. الداعى جىلدىڭ ناۋرىزىنا بەلگىلەنگەن سەۋل سامميتىنە دايىندىق جۇرگىزىلۋدە. ال استاناداعى وسى جولعى فورۋم يادرولىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ بارلىق سپەكترلەرى بويىنشا ساياساتكەرلەر مەن جۇرتشىلىقتىڭ كەڭ كولەمىن قامتىپ, كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدە ماڭىزدى قادام سانالادى. ونىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ كەڭ قۇرامى يادروسىز الەم يدەياسىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمايتىنىنىڭ جارقىن كورسەتكىشى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جيىرما جىل بۇرىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ءبىز ءوز جەرىمىزدەگى يادرولىق پوليگوندى جاپتىق, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت. قىرىق جىلعا سوزىلعان سىناق كەزىندە 450-دەن استام جارىلىس جاسالسا, سونىڭ ىشىندە 120-دان استامى اتموسفەرادا جاسالدى. ولاردىڭ جيىنتىق قۋاتى 2,5 مىڭ حيروسيمانى جويىپ جىبەرۋگە جەتكىلىكتى ەدى. رادياتسيا 300 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتى ءبۇلدىردى. بۇل – شامامەن گەرمانيا سياقتى ەۋروپاداعى ۇلكەن ەلدەردىڭ ءبىرىنىڭ اۋماعىنا تەڭ. يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان 1,5 ميلليوننان استام ادام زارداپ شەكتى. مەنىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعىم ءبىزدىڭ وسى جىلى 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قادام باسۋىمىزدىڭ كەرى قايتپاس نۇكتەسى بولدى. مەملەكەت باسشىسى بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن مۇنىڭ ەگەمەندىكتى سەزىنۋدە تاريحي اكت, قازىرگىمىز بەن بولاشاعىمىزعا كۇش بەرىپ, اقىل قوسقان سەنىم بولعانىن اتاپ كورسەتتى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنا بىرىككەن حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ كورىنىس بەرۋى ناق وسىمەن تۇسىندىرىلەدى. بىراق ءبىز الەمدى «يادرولىق ز ۇلىمدىقتىڭ» اۋقىمدى اپانىنان شەشىمدى تۇردە الاستاپ قانا قويعان جوقپىز. ءبىز جاھاندىق قاتەردەن دە بيىكتەپ, ەلىمىز تاريحى مەن بۇكىل الەمنىڭ يادرودان ارىلۋى پايداسىنا قاعيداتتى تاڭداۋ جاسادىق. قازاقستان سونداي-اق, كەڭەستىك اسكەري ماشينەدەن مۇراعا قالعان يادرولىق ساۋىت-سايمانىن دا شەشتى. بۇل اۋقىمى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنال بولاتىن. وسىلاي دەگەن پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ يادرولىق بومبالار مەن ولاردى جەتكىزۋ قۇرالدارىنا يەلىك ەتكەنىن مالىمدەدى. كەيىنگى بەس جىل بەدەرىندە اقش جانە رەسەيدىڭ قاتىسۋىمەن جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە جەتۋگە قابىلەتتى 1200 وقتۇمسىعى بار 110-نان استام بالليستيكالىق زىمىران بولشەكتەلگەنىن اتاپ كورسەتتى. سول ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى يادرولىق ارسەنال ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قىتاي ۇشەۋىن قوسىپ العانداعى يادرولىق الەۋەتتەن اسىپ تۇسەتىن ەدى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى. بۇگىن مەن مۇنىڭ قازاقستاننىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگىنە اۋقىمدى جانە درامالى قادام بولعانىن تۋرا ايتا الامىن. ەسەسىنە ءبىز الەمنىڭ اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا سياقتى جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆالارىنان ءوزىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزگە بەرىك حالىقارالىق كەپىلدىك تالاپ ەتىپ, ونى 1995 جىلى الدىق. كەيىن بۇل كەپىلدەمەگە فرانتسيا مەن قحر قوسىلدى. 15 جىل بۇرىن قازاقستان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قاتىسۋشى اتاندى. وڭىردەگى كورشىلەرىمىزبەن بىرگە ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. جانە بۇگىندە ەلىمىز جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىستىڭ كوش باسىندا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – بۇلار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يادروسىز بيوگرافياسىنداعى جارقىن بەتتەر بولىپ تابىلادى. بۇل ءبىزدىڭ انتيادرولىق تاجىريبەمىز جانە دە الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىن سوڭىمىزدان ەرۋگە شاقىرامىن, دەدى قازاقستان باسشىسى ءوزىنىڭ سوزىندە. پرەزيدەنت سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىلعان كۇن ۋاقىت وتكەن سايىن الىستاپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى. 20 جىل بۇرىن وسى پوليگوندى جابا وتىرىپ قانداي كۇيدە بولعانىمدى ءار ادام, ءار ساياساتكەر باسىنان وتكەرمەگەنى انىق. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل ز ۇلىمدىقتى جەڭگەن قۋانىش بولاتىن. بىراق, كسرو اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ جانتالاسقان قارسىلىعى مەن باسىندا سول كەزدەگى پرەزيدەنت گورباچەۆ تۇرعان بيلىكتىڭ قاتتى قارسىلىعىن ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدى. بىزگە قىسىم جان-جاقتان جاسالدى. جىلدار, ونجىلدىقتار وتە كەلە بۇل شەشىمنىڭ جاھاندىق وركەنيەتتەگى ماڭىزى ايشىقتالا تۇسەدى ەكەن. قازىرگى ۇرپاق ازىرشە بۇل وقيعانىڭ تاريحي اۋقىمىن جەتكىلىكتى باعالاي الماي وتىر, دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ نە سەبەپتى مۇنداي وي تۇيۋگە بارىپ وتىرعانىنا تۇسىنىك بەردى. وزدەرىڭىز اقىلعا سالىپ كورىڭىزدەرشى. ادامزاتتىڭ اتومدى ىدىراتۋ قۇپياسىن اشقانىنا ءجۇز جىلعا جاقىنداپ قالدى. بۇل وتكەن حح عاسىرداعى عالامات عىلىمي جاڭالىق بولدى. اسكەري اتومنىڭ قۋاتى مەن تاجالدىعى ساياساتكەرلەردى وركەنيەتتىڭ ءوزىن ءوزى جويۋ قاتەرىنە قارسى ءىس-قيمىل تانىتۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەدى. وسىلايشا تاراتپاۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسى پايدا بولدى. ونىڭ اياسىندا يادرولىق ارسەنالداردى قىسقارتۋ تۋرالى جانە قاتەرلى قارۋدى سىناۋعا مۇمكىندىك قاراستىراتىن بىرقاتار حالىقارالىق كەلىسىمدەر جاسالدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى شەكتەۋ شارالارى عانا ەدى, دەدى پرەزيدەنت. قازاقستان باسشىسى سەمەي پوليگونىن جابۋ الەمدە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا تولىقتاي تىيىم سالعان العاشقى جانە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالقى قالىپ وتىرعان وسى باعىتتاعى تابىس ەكەنىن قاداپ ايتتى. قازاقستان ءبىزدىڭ جاڭا مەملەكەتىمىزدىڭ كۇش-قۋاتى يادرولىق بۇلشىق ەتتەرىن كورسەتۋدە ەمەس, كەرىسىنشە, ولاردى قولدانباۋدا جانە تولىقتاي باس تارتۋدا دەپ بىردەن جانە ماڭگىلىككە شەشىم الدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جانە بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ – جالپىۇلتتىق يدەيا رانگىنا شىعارىلعان بۇكىلحالىقتىق اقىل-ويىمىزدىڭ تەمىرقازىعى بولدى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءىس جۇزىندە جاھاندىق يادرو تاريحىندا جاڭا ءداۋىر باستالدى. الەم جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ءوز ەركىمەن, سانالى تۇردە جانە بىرجاقتى نەگىزدە باس تارتقان ەلدى ۇلگى تۇتۋعا مۇمكىندىك الدى. جانە قازاقستان جاساعان بۇل قادامنىڭ ماڭىزى شىن مانىندە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە الدىڭعى كەزەككە شىقتى. سوندىقتان 29 تامىزدىڭ ءبىزدىڭ باستامامىزبەن بۇۇ تاراپىنان يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالانۋىن زاڭدىلىق دەپ قابىلدايمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسىنداي باتىل قادامنىڭ ناتيجەسىندە عاسىرلار توعىسىنداعى 20 جىل بويى جاھاندىق يادرولىق قارسى تۇرۋشىلىق قاۋپى ايتارلىقتاي تومەندەگەنىن اتاپ كورسەتتى. ورتالىق ەۋروپاداعى يادرولىق زىمىراندار مەجەسى جويىلدى. اقش پەن رەسەيدىڭ ارسەنالدارىن ايتارلىقتاي قىسقارتقان سشق-1 جانە سشق-2 شارتتارى جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىز باستاماشىلىق تانىتقان اوسشك ۇدەرىستەرى ەۋرازيانىڭ كەڭ بايتاق كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى دايەكتىلىكپەن جوعارىلاتىپ كەلەدى. يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قازىردىڭ وزىندە 182 مەملەكەت قول قويسا, 154-ءى راتيفيكاتسيالاپ ۇلگەردى. كوپ جاعدايدا قازاقستاننىڭ ارقاسىندا پلانەتامىزداعى بارلىق باسقا پوليگوندار – نەۆادا, لوبنور, جاڭا جەر ءۇنسىز قالدى. «يادرولىق كلۋب» دەرجاۆالارى سىناققا ءموراتوريدى ساقتاپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, 20 جىل ىشىندە يادروسىز الەم جولىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالدى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. دەيتۇرعانمەن, كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر اشىق كۇيىندە قالىپ كەلەدى, دەپ ساباقتادى ءسوزىن پرەزيدەنت. بىرىنشىدەن, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وڭىرلىك ولشەمىنىڭ ماڭىزى ءبىرشاما ارتتى. بۇگىندە وڭتۇستىك ازيا مەن تاياۋ شىعىستاعى يادرولىق قارۋلانۋدى حالىقارالىق باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى جوق. ءبىز جەكەلەگەن يادرولىق دەرجاۆالار مەن وسى قاتەرلى قارۋعا قول جەتكىزۋ تابالدىرىعىندا تۇرعان ەلدەردىڭ قارسى تۇرۋشىلىقتارىن ايقىن اڭداپ وتىرمىز. اتوم تەحنولوگيالارى مەن ماتەريالدارىنىڭ حالىقارالىق لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسۋىنىڭ قاۋپى زور. ەكىنشىدەن, يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت توڭىرەگىندە پاتتىق جاعداي تۋىنداۋدا. ول بىرقاتار يادرولىق جانە «تابالدىرىقتى» ەلدەردىڭ قول قويۋ جانە راتيفيكاتسيالاۋ ۇدەرىستەرىن سوزبالاڭعا سالۋىنىڭ سالدارىنان كۇشىنە ەنە الماي وتىر. ۇشىنشىدەن, يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەرىنە «يادرولىق كلۋبتىڭ» بارلىق دەرجاۆالارى قاتىسپاۋدا. قازىرگى كەزدە يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار, دەدى وسى ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل رەسمي يادرولىق دەرجاۆالار, اتوم قارۋىنا دە-فاكتو يە مەملەكەتتەر جانە «تابالدىرىقتى» دەپ اتالاتىن ەلدەر. يادرولىق دەرجاۆالار يادرولىق قارۋلارى جوق ەلدەرگە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرمەيدى. مۇنىڭ اقىرى يادرولىق قارۋدىڭ الەمنىڭ «جارىلۋ قاۋپى بار» وڭىرلەرىنە تارالۋىنا الىپ كەلۋى ىقتيمال. سوندا نەلىكتەن يادرولىق قارۋعا دە-فاكتو يە مەملەكەتتەر بۇل كلۋبقا ەنبەيدى؟ نەلىكتەن ولاردى الدىڭعىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىپ, يادرولىق قارۋلارى بولعانى ءۇشىن ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەمەسكە؟ بارلىق شارتتار مەن كەلىسىمدەرگە قاراماستان, ەكى مەملەكەت وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا يادرولىق دەرجاۆالار قاتارىن تولىقتىردى. الەمدىك قوعامداستىق ازىرشە بەيبىت اتوم دامىتۋ ۇستىندەگى مەملەكەتتەرگە قاتىستى ادىلەتتى شەشىم تابا العان جوق. يادرولىق تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ اسسيمەتريالىق نورمالارى تەك يادروسىز مەملەكەتتەرگە قاتىستى عانا سانكتسيالاردى قاراستىرادى. وسىنداي جاعدايدا سەنىم تاپشىلىعى ايتارلىقتاي پروبلەماعا اينالىپ وتىر. ال سەنىم بولماعان جەردە قاۋىپسىزدىكتىڭ ەشقانداي جۇيەسى, ونىڭ ۇستىنە يادرولىق جۇيەسى ءتيىمدى بولىپ تابىلمايدى. بەسىنشىدەن, اتومنان تۋىندايتىن قازىرگى زامانعى قاتەر ەلدەردىڭ بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى رەجىمىن ساقتاۋ ماسەلەسىندە تەپە-تەڭدىك ۇستاماۋىنان دا تەرەڭدەي تۇسۋدە. بۇل جەردە اڭگىمە «بەيبىت اتوم» نىساندارىنا ماگاتە تاراپىنان جەتكىلىكتى دەڭگەيدە باقىلاۋ جاسالماۋى نەمەسە اتالعان ماسەلەدە حالىقارالىق قۇقىقتىق بازانىڭ ايقىن ەمەستىگى تۋرالى عانا بولىپ وتىرعان جوق. كەيبىر يادرولىق ەنەرگەتيكالىق تسيكلدى كوممەرتسيالاندىرۋ جاعدايلارىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ەكىنشى, ءتىپتى كەيدە ءۇشىنشى كەزەككە ىسىرىلاتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز, دەدى قازاقستان باسشىسى. ەندى ماسەلەنىڭ باسقا قىرىنان كەلەيىك, دەپ جالعادى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا ارتا ءتۇسىپ وتىرعان قىزىعۋشىلىعى «بەيبىت اتومدى» پايدالانۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردا ءىس جۇزىندە قاپەرگە الىنبايدى. مۇنىڭ بارلىعى, ارينە, شەشۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى پروبلەمالار. سوعان قاراماستان, ادامزات اتومدى ىدىراتۋ تەحنولوگياسىن يەلەنگەن 100 جىل بويى بۇعان دەيىن ەش ۋاقىتتا يادرولىق الەم قۇرۋ ءۇشىن وسىنداي كەڭ مۇمكىندىك بولعان ەمەس. جانە وسى ىڭعايلى ءساتتى پايدالانۋ ءبارىمىزدىڭ ورتاق بورىشىمىز! قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, يادروسىز الەم – ۋتوپيا ەمەس. بۇل – پلانەتانىڭ ايتارلىقتاي بولىگىندە كورىنىس بەرىپ وتىرعانىنداي, ناقتى شىندىق. يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار وڭتۇستىك جانە ورتالىق امەريكادا, اۆستراليا مەن وكەانيادا, افريكادا, وڭتۇستىك-شىعىس جانە ورتالىق ازيادا قۇرىلسا, بۇل – ءىس جۇزىندە جەر شارىنىڭ جارتىسى. بۇگىندە يادروسىز مەملەكەتتەر قاتارىن تولىقتىرىپ وتىرعاندارعا بارلىق يادرولىق مەملەكەتتەر تاراپىنان حالىقارالىق-قۇقىقتىق كەپىلدەمەنىڭ ءتيىمدى تەتىگى قاجەت. يادروسىز الەم يدەياسىنىڭ راديوفوبياعا ەشقانداي قاتىسى جوق. التى ونجىلدىق قاتارىنان «اسكەري اتومنىڭ» قاتەرلى كولەڭكەسى جاھاندىق يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ وراسان پەرسپەكتيۆالارىن لايىقتى باعالاۋعا كەدەرگى جاساپ كەلدى. بىراق فاكت فاكت تۇرىندە قالىپ وتىر. پلانەتانىڭ كومىرسۋتەگى قورلارى ازايىپ بارادى. سوندىقتان ەنەرگيانىڭ قايتالاما كوزدەرىنىڭ بولاشاعى زور. دەگەنمەن, ولار تاياۋ بولاشاقتا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ وسە ءتۇسىپ وتىرعان قارقىنى تالاپ ەتەتىن قۋات كوزدەرى كولەمىن بەرە المايدى. قازىرگى كەزدە ادام بالاسى ءۇشىن اتوم ەنەرگياسىنان اسقان قۋاتتى دا قولجەتىمدى كوز جوق. بۇگىندە شامامەن 40 شاقتى ەل بەيبىت اتوم سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. 15 مەملەكەت اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدا نەمەسە سالۋ نيەتىندە. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. ءبىز ءۇشىن يادرولىق ەنەرگەتيكا – بولاشاق يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەردىڭ ءبىرى. ءبىز بۇكىل الەمدىك ۋران قورىنىڭ تورتتەن بىرىنە يەلىك ەتۋدەمىز. بىزدە ۇلكەن عىلىمي الەۋەت پەن يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ينفراقۇرىلىمى بار. حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, ءبىز «بەيبىت اتومنىڭ» بارلىق نىساندارى قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتتىك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان ماگاتە-ءنىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكى دەپوزيتاريى رولىنە ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنعانى بەلگىلى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءبىز اتالعان ماسەلە وڭ شەشىلەدى دەپ سانايمىز. قازاقستان تاراتپاۋ, قارۋسىزدانۋ جانە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت پايدالانۋ ماسەلەلەرىندە ەڭ سەنىمدى ارىپتەس بولدى, بولىپ كەلەدى جانە بولا بەرەدى. ءبىز يادروسىز الەمدە پلانەتامىز ۇمتىلۋعا ءتيىستى وراسان ماقسات كورەمىز. بۇل – قانداي دا ءبىر يدەولوگيالىق جانە مادەني ايىرماشىلىق كورروزياسىنا ۇشىراماعان جاڭا امبەباپ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىق. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 66-شى سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن مەن يادروسىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن جاساۋ يدەياسىن ۇسىندىم. بۇل – وسىدان 20 جىل بۇرىن يادرولىق قاتەرگە قاسقايىپ قارسى تۇرعان قازاقستاننىڭ سانالى قادامى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز بۇگىندە وسىنداي دەكلاراتسيانى قابىلداۋ وڭايعا سوقپايتىنىن تۇسىنەمىز. مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋلارىنان ارىلعىلارى كەلمەيدى. ولارعا يادروسىز ءومىر جوق سەكىلدى كورىنەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى فورۋم قوناقتارىنا ەرتەڭ بۇرىنعى سەمەي پوليگونىنا باراسىزدار, سىناق جاسالعان ورىندى كورەسىزدەر, دەدى. سونداعى مۇراجايدا سىناق سويقانىنىڭ ءىزى سايراپ تۇر. ءتىپتى ءۇشىنشى ۇرپاقتىڭ ءوزى كەمتار بولىپ تۋدا. ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتەن ەڭ كوپ اۋىرعاندار مەن ولگەندەر ناق وسى وڭىردە. ءبىزدىڭ حالقىمىز يادرولىق قارۋعا قارسى قالاي كوتەرىلسە, ءبىز بۇكىل الەم حالىقتارىن ادامزاتتى يادرولىق قاتەر اپوكاليپسيسىنەن قۇتقارۋ جولىنداعى كۇرەسكە ءدال سولاي كوتەرۋگە ءتيىسپىز. جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدانۋىمەن ءبىز ءححى عاسىردا بۇۇ-نىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا سۇيەنىپ, جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋدى بايلانىستىرامىز. يادروسىز الەمگە جول سالۋ پلانەتانىڭ دۇرىس ويلايتىن بارلىق ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرمەي مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە مەن جوعارىدا ايتىپ كەتكەن بەدەلدى دە قۋاتتى جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىس قۇرۋ ماڭىزدى. وسى فورۋم اياقتالىسىمەن ونى پلانەتانىڭ بارلىق قۇرلىقتارىندا ۇيىمداستىرۋعا كىرىسسەك, ۇتارىمىز انىق. قازاقستان پرەزيدەنتى قوزعالىستىڭ باستى ماقساتى يادرولىق قاتەرلەرمەن كۇرەسۋ عانا ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ادام بالاسىنىڭ ساناسىندا يادرونىڭ قانداي تۇرىنە بولسا دا جيىركەنىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. جانە مەن ءبىزدىڭ ەلوردامىزدا ءوتىپ وتىرعان وسى فورۋمعا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىن. يادرولىق پوليگوندى العاش جاپقان مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە جەكە ءوز باسىم ءۇشىن يادروسىز الەم – بۇل ءابسوليۋتتى ساياسي اكسيوما. كەيدە تاريحي وقيعالار مەن جەكەلەگەن ادام باسىنداعى وقيعالار قايشىلاساتىن ساتتەر بولادى. مەن ءۇشىن جانە مەنىڭ حالقىم ءۇشىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزىپ, يادرولىق پوليگوندى جاپقان 1991 جىل سونداي جىل بولدى. تاريحتىڭ ساباقتارى ولار بولاشاققا باعدارلانعاندا عانا قانداي دا ءبىر مازمۇن يەلەنەدى. سوندىقتان وتكەندى ەسكە الا وتىرىپ ءبىز بولاشاقتاعى ءىس-ارەكەتتەرىمىز تۋرالى, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز ءۇشىن ءححى عاسىرداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جۇزجىلدىقتا ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ يادرولىق ءوزىن ءوزى جويۋ قاتەرىنەن تولىقتاي ارىلاتىنىنا سەنەتىنىن ءبىلدىردى. زالعا جينالعان جانە تورتكۇل دۇنيەدەگى ءوزىنىڭ بارلىق نيەتتەستەرى مەن پىكىرلەستەرىنە وسى باعىتتا جەمىستى جۇمىس تىلەدى.
پرەزيدەنت سوزىنەن كەيىن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان بەينەجولداۋى كورسەتىلدى (ونىڭ ءماتىنى بولەك بەرىلىپ وتىر). ودان ءارى مەملەكەتتىك حاتشى ق.ساۋداباەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا جولداۋىن وقىپ بەرۋ ءۇشىن ءسوزدى اقش ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دەنيەل پونەمانعا بەردى (جولداۋدىڭ ءماتىنى بولەك بەرىلىپ وتىر). ءوزى تاراپىنان اقش ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى 20 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ – بولاشاقتى ويلاعان قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءسىزدىڭ وسى ارەكەتىڭىز بۇكىل الەمدە يادرولىق قارۋدى سىناۋدى تەجەۋگە ىقپال ەتتى, دەدى ول نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قاراپ. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ءبارىمىز الەمدەگى يادرولىق قارۋدى شەكتەۋ ۇدەرىسىندەگى ليدەرلىگىڭىز ءۇشىن سىزگە راحمەت ايتۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى قاۋىپسىز ەلگە اينالىپ وتىر. اقش قازاقستانمەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قىسقارتۋ باعىتىندا ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ال يادرولىق كلۋبتاعى باسقا ارىپتەستەرىمىزگە ونى قىسقارتۋ جونىندەگى باستامالار كوتەرۋدەمىز, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
وسىدان ءارى ءسوز كەزەگى ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى يۋكيا اموناعا بەرىلدى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن يادروسىز الەم قۇرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان وسىنداي كونفەرەنتسيانىڭ استانادا ءوتىپ وتىرعانى وتە ورىندى ەكەنىن اتاپ وتۋدەن باستادى. ويتكەنى, قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ مەن قىسقارتۋ جولىنداعى الەمدىك ۇدەرىسكە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان ەل, دەي كەلىپ, قازاقستاننىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋى مەن كسرو-دان مۇراعا قالعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋىنا جوعارى باعا بەردى. ودان ءارى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا جانە ماگاتە-ءنىڭ قوسىمشا حاتتاماسىنا قول قويعانىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. قازاقستان 2009 جىلى ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كورشىلەرىمەن بىرگە قول قويدى. بۇل – وتە ماڭىزدى ۇلگى, ونى الەمنىڭ باسقا ايماقتارىنا دا تاراتۋ قاجەتتىلىگى وزىنەن ءوزى تۋىندايدى. ماگاتە ءوزى تاراپىنان تاياۋ شىعىس ەلدەرىن دە وسىنداي كەلىسىمگە قول قويۋعا شاقىرۋدا. ۇيىمنىڭ جاقىندا ۆەنا قالاسىندا بولاتىن جيىنىندا وسى ماسەلە دە كوتەرىلەتىن بولادى, دەدى ول. ودان ءارى ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى يادرولىق قۋاتتىڭ تەك قانا بەيبىت ماقساتقا پايدالانىلۋى جولىندا ۇيىمنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا توقتالىپ ءوتتى. ماگاتە ۇسىنعان قوسىمشا حاتتاماعا قول قويعان ەلدەردە ءبىز يادرولىق قۋاتتىڭ قولدانىلۋىنا باقىلاۋ جاسايمىز. ءبىزدىڭ ينسپەكتورلارىمىز الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە وسى ماقساتپەن ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سونىمەن بىرگە ول ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستاننىڭ ءوز اۋماعىندا يادرولىق وتىننىڭ بانكىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايتىنىن جانە سول ءۇشىن قازاقستان باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءسوز كەزەگى وزىنە كەلگەندە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ (ياسجتشۇ) اتقارۋشى حاتشىسى تيبور توت بۇل كۇنى ءبىز يادرولىق قاتەردىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمگە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىن ەسكە الۋىمىز كەرەك, دەدى. سوندىقتان ءبىز وسىناۋ قاتەردى جويۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرۋىمىز كەرەك. قازىر الەمدە 20 مىڭعا جۋىق يادرولىق وقتۇمسىقتار شوعىرلانعان. ءبىزدىڭ مىندەت – تەز ارادا الەمدى ولاردان ارىلتۋ. وسى مىندەتتى ورىنداۋدا ءبىز قازاقستاننىڭ ۇلگىسىن باسشىلىققا الساق بولدى ەمەس پە, دەي كەلىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ وزىنە «مۇراعا» قالعان قۋاتى الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن 1400 وقتۇمسىقتان ەش وكىنىشسىز قۇتىلعانىن ەسكە الدى. وسىنىڭ ءوزى يادرولىق قارۋدان ارىلۋ يلليۋزيا ەمەس ەكەنىن كورسەتپەي مە؟ ول ءۇشىن تەك مەملەكەتتەر كوشباسشىلارىنىڭ ساياسي قارىمى, ەرىك-جىگەرى عانا قاجەت. قازاقستان وزىنە دە, وزگەگە دە زيان كەلتىرمەي, وسىناۋ قارۋدان باس تارتتى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇگىن قاتتى دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاندى كورىپ وتىرمىز, دەي كەلىپ, ول قازاقستان باسشىلىعىن ەكونوميكالىق تابىستارىمەن قۇتتىقتادى. ودان ءارى ول ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە شارتقا ءۇندىستان, پاكستان جانە كحدر سياقتى يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ ءالى كۇنگە قول قويماي وتىرعانىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ اسا قاجەتتى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
كەلەسى ءسوز اقش كونگرەسىنىڭ مۇشەسى ەني فالەوماۆاەگاعا بەرىلدى. ءوزىنىڭ سوزىندە اقش كونگرەسسمەنى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىندا بولىپ, جارىلىس زارداپتارىن كوزىمەن كورگەنىن جەتكىزدى. ونداعى جاعدايدى ەسكە الۋدىڭ ءوزى اۋىر ەكەنىن ايتا كەلىپ, ول وسى پوليگوندى جاپقان ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل شەشىم بۇكىل الەمدەگى يادرولىق سىناققا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتتى, دەدى ول. ودان ءارى قازاقستاننىڭ 1991 جىلى يادرولىق دەرجاۆاعا اينالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپاعانىن جوعارى باعالاپ, قاتتى قۇرمەتتەيتىنىن ايتا كەلىپ, سوندىقتان دا مەن جارتى الەمدى ارتقا تاستاپ, ۇزاق جول ءجۇرىپ, وسى فورۋمعا قاتىسىپ وتىرمىن, دەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول شەشىمى ناعىز باتىرلىق ەكەنىن اۋىزعا الا وتىرىپ, ول بۇل ەڭبەكتىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنا تاتيتىنىن ەسكەرتتى. ودان ءارى كونگرەسسمەن اقش پەن فرانتسيانىڭ يادرولىق سىناقتار جۇرگىزگەن ايماقتارىنداعى زارداپتاردى دا تىلگە تيەك ەتتى.
گەرمانيانىڭ ەكس-كانتسلەرى گ.-د.گەنشەر دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى بۇل فورۋمعا قاتىسا المايتىندىعىنا وكىنىش بىلدىرە وتىرىپ, ەلباسىنا جانە فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جولداعان ەكەن. «وسى كونفەرەنتسيانى وتكىزۋ ارقىلى قازاقستان تاعى دا بۇكىلالەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتىپ وتىر, دەلىنگەن جەدەلحاتتا. قازاقستان ءوز پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ماقساتىنا جەتۋ جولىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتۋدە. ەلدەرىڭىز كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاننان كەيىن ەل اۋماعىندا ورنالاسقان يادرولىق قارۋلار مەن نىسانداردى تولىق جويدى. بۇل – قارۋسىزدانۋدى ناقتى تۇردە ىسكە اسىرعاندىقتىڭ ايعاعى. بۇگىنگى كۇنگى ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز, بارلىق يادرولىق قارۋلاردى جويۋ, بولاشاق ۇرپاقتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزى دەگەن تۇسىنىكتى ءسىڭدىرىپ, وسى ماقساتقا ساي قيمىلداۋ. مەن گەرمانيادا وتىرىپ, استاناداعى حالىقارالىق جيىننىڭ ءوتۋ بارىسىن ۇلكەن نازارمەن باقىلايمىن جانە ونىڭ تابىستى وتۋىنە بارىنشا تىلەكتەسپىن». وسىدان كەيىن مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسى اياقتالعانىن ايتىپ, ءۇزىلىس جاريالادى. وسىدان كەيىن كونفەرەنتسيا جۇمىسى پانەلدىك سەسسيالاردا جالعاستى. نەگىزگى باياندامالاردان كەيىن يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن حالىقارالىق قاتىسۋشىلارى كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا تالقىلاۋلاردى پانەلدىك سەسسيالاردا جالعاستىردى. يادرولىق قارۋدان ادا – بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ تاقىرىبىنداعى سەسسيادا وسى ماسەلە جان-جاقتى قاۋزالدى.
تمد اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆلاديمير گاركۋن الدىمەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا وزىنە ءسوز سويلەۋگە مۇرسات بەرىلگەنى ءۇشىن ۇلكەن ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كونفەرەنتسيا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ارنالعاندىقتان دا ءمانى زور. سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 20 جىل تولۋىن ەسكە الۋدى ۇسىنعان شەشەن, اتالعان شارانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان 20 جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقانىن جان-جاقتى كورسەتىپ وتىر. تمد ەلدەرىنىڭ بىرلەستىگىندەگى ساياساتتا وسى ۇستانىم باسشىلىققا الىنىپ كەلەدى, دەدى ول. وتكەن ۋاقىتتا بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى. تمد ەلدەرىندە حالىقارالىق شارتتارعا قاتىستى ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, ول يادرولىق قارۋعا, اسىرەسە, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىنە, ەۋروپاداعى ءجاي قارۋ-جاراقتار بويىنشا دا كەلىسىمدەرگە قاتىستى. مۇنداي قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دا ناقتى قارۋدان باس تارتۋعا باعىتتالعان. وسى رەتتە بۇل ماسەلەلەر تمد ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەندىگىن العا تارتقان شەشەن قازاقستاننىڭ شەشىمى وزگە ەلدەر تاراپىنان وڭ قولداۋعا يە بولىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى. ولاي بولسا بۇگىنگى تاڭدا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇعان دەيىن جۇزەگە اسقان بارلىق كەلىسىمدەردى ورىنداۋ كەرەك.
فۋكۋسيمانىڭ اكەلگەن زاردابى يادرولىق ەنەرگيانى پايدالانۋعا تىيىم سالۋعا نەگىز بولماۋى كەرەكتىگىن ۇلىبريتانيا پارلامەنتى لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى لورد دجون دەسموند اندەرسون ۋەيۆەرلي ءوز كەزەگىندە ەرەكشە ايتىپ كەتتى. ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزىن اتاي كەلىپ, مارتەبەلى مەيمان 20 جىل ىشىندە جۇزەگە اسقان باستامالاردا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى ۇلكەن ەكەندىگىن, ياعني جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن الەمدىك بەيبىتشىلىككە قوسقان ۇلەسىنىڭ زور ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى. يادرولىق قارۋ-جاراقتى تاراتپاۋ, جاھاندىق اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردە قارسى ءىس-قيمىلداردى ۇيىمداستىرا بىلگەن ورىندى. يادرولىق الەۋەتتى تەك بەيبىت ماقساتتا دامىتۋ – ۋاقىت تالابى. سوندا عانا ءبىز يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە الامىز, دەدى شەشەن. الەم يادرولىق قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىراۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى بولاشاقتى دامىتۋ جولىنداعى ءبىر شارت رەتىندە قاراستىرعان ءجون. سونداي-اق, ءوز ەركىمەن بەيبىت اتوم تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا بەت بۇرعان ەلدەردىڭ الەۋەتىن تولىقتاي قولداۋىمىز, قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىعى مەن تاجىريبەسىن قولعا العانىمىز دۇرىس. بۇل جەردە ۆەنا كونفەرەنتسياسىندا دا قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ ورىندى بولماق. لورد دج. ۋەيۆەرلي ءوز ءسوزىن حالىقارالىق پروبلەمالارعا بىرلەسە توتەپ بەرە الامىز دەگەن ويمەن قورىتىندىلادى.
سەسسيانى جۇرگىزۋشى قازاقستان تاراپىنان ۇسىنىلعان يادرولىق وتىن بانكينگىن قۇرۋ تۋرالى باستاماعا قاتىستى ءالى شەشىم قابىلدانا قويماعاندىعىن ەسكەرتە كەتىپ, ءسوزدى رەسەي ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ورلوۆقا بەردى. رەسەيلىك عالىم ءوزىنىڭ اتالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋى ۇلكەن مارتەبە ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ءوزى باسشىلىق جاسايتىن ورتالىقتىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم نوميناتسياسىندا لاۋرەات بولعاندىعىن ەرەكشە ماقتانىشپەن جەتكىزدى. وسى جەردە قازاقستاننىڭ يادرولىق جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردان باس تارتۋى باستاماسى ايتارلىقتاي قولداۋعا يە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى شەشىمدى قابىلدار كەزدە قيىندىقتاردى باسىنان وتكەردى جانە دە قازاقستان يادرولىق قارۋ-جاراقتى قايتارۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمدەرگە قوسىلدى. وسىلايشا يادرولىق قارۋسىز ەلدەر ساناتىنان تابىلىپ, يادرولىق قارۋسىز الەمگە دەگەن ءبىر ناقتى قادام جاسالدى. بۇل باعىتتاعى قوزعالىستا ءبىز ناقتى قادامداردى نەگىزدەۋىمىز كەرەك, دەگەن پايىمىمەن بولىسكەن ورتالىق باسشىسى ونىڭ ناقتى بەس قاداممەن بايلانىستىلىعىن سانامالاپ بەردى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جانە يادرولىق قارۋسىز الەم ءبىر-بىرىمەن قابىسىپ جاتىر, سوندىقتان دا بۇل ماسەلە مەرزىم بەلگىلەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ولاي بولسا, ءىس-قيمىل جوسپارىن كونفەرەنتسيادا قابىلدانعان قۇجاتتارعا نەگىزدەپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ قادامدارىن ناقتى جازۋ كەرەك.
جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى دجوناتان گرانوفف (اقش) قازاقستان ەۆوليۋتسيالىق شەشىمنىڭ كوشباسشىسى ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ, كەلىسىمدەر مەن شارتتاردىڭ ورىندالۋى مىندەتتى بولۋى كەرەك دەگەندى باسا ايتتى. مۇنداي شەشىم يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ وپەراتسيالارىنىڭ نەگىزى بولدى. وسى سالانى دامىتۋ ءۇشىن وسىنداي نەگىزدەردى قالىپتاستىردىق, دەي كەلىپ, د.گرانوفف كەشەندى زەردەلەۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعانىن, الايدا ناقتى ماقسات بولماسا وعان قول جەتكىزۋ دە مۇمكىن ەمەستىگىن زەردەلەدىك دەگەندى كولدەنەڭ تارتتى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شارتىنا قول قويعان تاراپتار يادرولىق يندۋستريانى ارى قاراي دا دامىتىپ جاتىر. سوندىقتان دا شەشىمدەردىڭ انىق بولعانى ءجون. يادرولىق قارۋسىز الەمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالاردى قولعا الۋ ورىندى, بىراق تا ونداي الەمدى قۇرۋ ءۇشىن بىرنەشە العىشارتتار قاجەت. بۇل ماسەلەدە ورتاق كوزقاراس جوق, تيىسىنشە, پىكىر الۋاندىعى بار. ولاي بولسا, ارتقا كەتۋگە جول بەرمەيتىن نورمالاردى قابىلداۋ كەرەك. سوندا عانا يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرا الامىز. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كونۆەنتسياسىن جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋ باستى تالاپ. مۇنداي ءىس-قيمىلداردىڭ ناقتى باعىتتارىنسىز جۇمىس ىستەي الماق ەمەسپىز, دەدى شەشەن.
قازاقستاننىڭ 20 جىل ىشىندەگى ناتيجەلى جۇمىستارى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى جەتكىزۋ مەنىڭ مىندەتىم, دەپ اعىنان جارىلعان اقش-تاعى كانزاس شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى سەم براۋنبەك ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمدى ناسيحاتتاپ وتىرعاندىعىنا ەرەكشە توقتالدى. گۋبەرناتور قازاقستاننىڭ كوتەرگەن باستامالارى الەمدە قولداۋ تاۋىپ كەلە جاتقاندىعىن العا تارتا وتىرىپ, كەيبىر ماسەلەلەردە ءالى كۇنگە اۋىزبىرشىلىك جوق ەكەندىگىنە وكىنىش ءبىلدىردى. العا جىلجۋ بارىسىندا بارلىق كۇش-جىگەرىمىز شىنايى تۇردە يادرولىق قارۋسىز ەلدى قۇرۋعا اكەلسە دەپ ويلايمىز, دەگەن گۋبەرناتور ەلارالىق سەنىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, ماقساتتار مەن مىندەتتەر ناقتىلانىپ, سونىڭ اياسىندا كوبىرەك جۇمىس جاساۋ قاجەتتىگى تۇرعىسىنداعى ويىن ءوربىتتى. ءوزىنىڭ وسى يدەيانى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ادامداردىڭ قاتارىنان ەكەندىگىن جانە وسى يدەيانى ىسكە اسىرۋعا ءومىرىن, دەنساۋلىعىن, جىگەرىن بەرەتىن ادامداردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتقان ول الدا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ كەرەك دەدى. س.براۋنبەكتىڭ بۇل جالىندى ءسوزىن سەسسياعا قاتىسۋشىلار ەرەكشە ىقىلاسپەن قول شاپالاقتاي قۋاتتادى. سەسسيا سوڭىنان وعان قاتىسۋشىلار كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, بىرقاتار سۇراقتارىن دا قويىپ جاتتى. تۇستەن كەيىن «يادروسىز الەم ءۇشىن» حالىقارالىق فورۋمىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى پانەلدى سەسسيالارىنىڭ جۇمىسى ءارى قاراي جالعاستى. ەكىنشى سەسسياعا قاتىسۋشىلار «يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى جەدەلدەتىپ, كۇشىنە ەنگىزۋدەگى ۇكىمەتتەر مەن قوعامداستىقتىڭ ءرولى» دەگەن تاقىرىپقا بايلانىستى وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەردى تالقىلادى.
سەسسياعا ياقتجش-نىڭ اتقارۋشى حاتشىسى تيبور توت مودەراتورلىق ەتتى. ول وتىرىستا تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, ءسوز الۋشى سپيكەرلەرگە بەلسەندىلىك تانىتۋدى ءوتىندى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى روۋز گوتتەمەللەر ءسوزىن قازاقستانعا وسىمەن ەكىنشى مارتە كەلىپ وتىرعانىنان باستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, سول العاشقى ساپار ەسىنەن ماڭگى كەتپەيدى. اسىرەسە, الماتىنىڭ بال تاتىعان الماسىنا ەرەكشە قىزىققان ەكەن. وسى ويىن اشىق بىلدىرگەن ول قازاقستاننىڭ يادروسىز الەم قۇرۋ يدەياسىن قولدايتىندىعىن, بۇل اقش پرەزيدەنتىنىڭ بۇگىنگى ۇندەۋىندە دە ايتىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق شەشەن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلعانىنا, ەندى ونى مەملەكەتتەر راتيفيكاتسيالاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارتتى. «شارتتىڭ كۇشىنە ەنۋىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى, دەدى ول وسى جايىندا. قازىرگى كەزدە قازاقستان يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەرگە بەت بۇردى. اقپاراتتار الماسۋ جاقسارا ءتۇستى. سوندىقتان دا قازاقستاندىقتار ۇسىنعان يادرولىق قاۋىپتى زاتتاردىڭ تارالۋى جونىندەگى اقپاراتتى سول مەزەتتە حاباردار ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن بارشامىز قاپەردەن شىعارماۋىمىز كەرەك».
نورۆەگيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى مورتەن حوگلۋندتىڭ اتاپ وتۋىنشە, سەسسيانىڭ بۇل وتىرىسىندا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانىپ وتىر. ويتكەنى, بۇگىندە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەندەر, ونىڭ اۋىرتپالىعىن تارتقاندار قاتارى ازايعان جوق. بۇعان مىسال رەتىندە دەپۋتات ءوزىنىڭ سەمەي پوليگونىندا بولعانىن, ونداعى جاعدايلاردان جاقسى تانىس ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلعانىمەن, قۇجات ءالى كۇشىنە ەنگەن جوق, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن دەپۋتات. بىراق يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدىڭ نەگىزى قالاندى. بۇگىنگە دەيىن شارتقا 150-دەن استام مەملەكەت قول قويدى. ەلدەردىڭ كوپشىلىگى ونى ءالى راتيفيكاتسيالاعان جوق. سوندىقتان مەن ەلدەردى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋعا شاقىرامىن». دەپۋتات يادرولىق قاۋىپ-قاتەردىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەندىگىنەن دە حاباردار ەتتى. وعان فۋكۋسيما اەس-تەگى اپاتتى جاعداي ناقتى دالەل بولادى. مۇنداي مىسالدار وتكەن تاريحتان بەلگىلى. سول تاريح تارازىسىنان ساباق العان ءجون. شەشەن بۇل جەردە پارلامەنتارالىق بايلانىستاردىڭ ورنى بولەك ەكەنىن دە اتادى.
جاپونيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى حيروسي كاۆاۋتي قازاقستاننىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءوتىپ وتىرعان بۇل جيىن يادرولىق قارۋدى جويۋعا جاسالعان ناقتى قادام ەكەندىگىنە توقتالا كەلىپ, فۋكۋسيما اەس-ىندە بولعان اپاتتان جانە تسۋناميدەن قازا تاپقاندارعا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوڭىل ايتقاندىعىن جانە كومەك كورسەتكەندىگىنە توقتالدى. «جاپونيا مەن قازاقستان اراسىنداعى يادروسىز ايماق قۇرۋ ماسەلەسى بويىنشا پارلامەنتارالىق بايلانىستار جاقسى, دەدى سپيكەر ءارى قاراي. جاپونيا حالقى يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋدى قالايدى جانە شارت جەدەل كۇشىنە ەنەدى دەپ سانايدى». سونىمەن قاتار, ول ءبىراز ەلدەردىڭ يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلماعانىن, بۇل يادرولىق قاتەرلەردىڭ ءالى دە ساقتالىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەتىندىگىن العا تارتتى.
جاپونيا پارلامەنتىنىڭ تاعى ءبىر دەپۋتاتى ناوكادزۋ تاكەموتونىڭ حاباردار ەتكەنىندەي, جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ يادرولىق سىناقتارعا بايلانىستى تاجىريبەلەرى بار. ونى حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىنا تاستالعان اتوم بومبالارىنىڭ, سەمەي پوليگونىندا 40 جىل بويى جاسالعان يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىنان كورۋگە بولادى. بۇدان بۇرىندارى كەيبىر ەلدەردە جاسالعان سىناقتارعا كەزىندە الەمدىك قوعامداستىق تا الاڭداۋشىلىقتارىن بىلدىرگەن. سوندىقتان دا وسىنداي حالىقارالىق ءىس-شارالار ءجيى وتكىزىلۋى
