انتيادرولىق قوزعالىس ءھام ازاماتتىق قوعام

بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت قازاقستاندىقتاردىڭ بەيبىتشىلىك باستاماسىنا باي سىندارلى ساياساتىن جاھان جۇرتىنا تاعى پاش ەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە ادامزات قوعامى ىقتيمال سىن-قاتەرلەر الدىندا تۇرعانىن, بۇل قاۋىپتەن اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ارقىلى جول تابۋعا بولاتىنىن ناقتى دايەكتەمەلەرمەن ءسوز ەتتى. ءبىز وسى ورايدا ەلىمىزدەگى اجال ارانى بولعان اتومعا قارسى كۇرەس پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ قاتار دۇنيەگە كەلگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. جالپى, انتيادرولىق قوزعالىس – قازاقستانداعى ازاماتتىق سەكتوردى قۇرۋداعى العاشقى قادام. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى قارا­پايىم ەڭبەكشىلەر مەن مەم­لەكەت­تىڭ ءبىرىنشى تۇلعالارىن بىرىك­تىرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ تا­ريحى­ن­داعى تۇڭعىش ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم رەتىندە تىركەلدى. ءناتي­جە: قازىر مەملەكەتىمىزدە اتوم قۋاتى بەيبىت ماقساتتا پايدالا­نىلۋى ءتيىس دەگەندى بەرىك ۇستان­عان جاڭا بۋىن قالىپتاستى. ياعني, ۇلتتىق قاسىرەت پەن سەنىم كەلە­شەكتە ميلليونداعان قا­زاق­­ستان­دىقتاردىڭ جۇرەگىن بىرىكتىردى. سەمەي پوليگونىنان تۋعان قايعى-كەساپات سول كەزدەگى كەڭە­ستىك قازاقستاننىڭ وزىندە ازا­ماتتىق سەكتوردىڭ قۇرىلۋىنا جانە تۇڭعىش ازاماتتىق باستا­ما­لاردىڭ پايدا بولۋىنا سەر­پىن بەردى. «نەۆادا-سەمەي» انتي­يادرولىق قوزعالىسى ۇرا­نىمەن جارىلىستاردان زارداپ شەككەن تۇرعىندار يادرولىق قارۋدىڭ گەنەتيكالىق مۋتاتسياعا الىپ كەلەتىنىن ايتىپ, حالىقتىڭ كوزىن اشۋعا جانە پوليگوندى جاۋىپ, زارداپ شەككەن حالىققا كومەك كورسەتۋ تۋرالى زاڭ قا­بىل­داۋعا جەتۋدى الدارىنا ايقىن ماقسات ەتىپ قويعان ەدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن وعان 1991 جىلى 29 تامىزدا قول جەتكىزدىك. ءدال وسى كۇن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى بولىپ جاريالاندى. وسىلايشا, قازاق حالقى ازاماتتىق سىلكىنىس جاساپ ماقساتىنا جەتتى جانە جاھاندىق شەشىم قابىلداۋ ارقىلى ەركىن قوعامعا العاشقى قادامىن جاسادى. ايتا كەتەلىك, پوليگوننان زارداپ شەككەن اۋماق الاڭى 304 مىڭ شارشى شاقىرىمعا تەڭ. ونىڭ سىناق جىلدارىندا قالدىرعان گەنەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق زاردابىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ پوليگون جارىلىستارى كەزىندە جەرۇستى جارىلىستارى مەن گازدى فراكتسيالارى ارقىلى اۋەگە 55 راديواكتيۆتى بۇلت جانە 169 جەراستى سىناقتارى ءجۇر­گىزىلدى. وسى 224 جارىلىس قازاق­ستاننىڭ شىعىس بولىگىندەگى اۋماعىن تۇگەلىمەن رادياتسيالىق ۋلى قالدىقتارمەن لاستادى. الەمدەگى يادرولىق ەيفوريانى اشكەرەلەگەن ەڭ قاۋىپتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپات بولدى. مەن اپاتتى جويۋعا قاتى­سۋشى رەتىندە سول كەزدە سانامدا ۇلكەن بەتبۇرىس بولعانىن سەزدىم. بۇل جاعداي باسقا ادامدار سياقتى مەنى دە وزگەرتتى. چەرنوبىل قاسىرەتى دە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا تۇرتكى بولدى. وسى كەزەڭدە ءوز ءومىرىمىز بەن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءومىرى الدىنداعى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك سەزى­مىن تۇسىندىك. سوندىقتان, سول ۋاقىت­تا ازاماتتىق پارىز اياسىندا ەكو­لو­گيالىق قوزعالىستار مەن قوعامدىق ۇيىمدار اشىلا باستادى. شىعىس قازاقستاندا دا ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ۇشقىن­دارى پايدا بولدى. بۇكىل ەل بويىنشا ازاماتتىق بەلسەندىلەر ەكولو­گيا­لىق قاۋىپسىزدىككە, حالىق دەنساۋلىعىنا جانە قورشاعان ورتا قاۋىپسىزدىگىنە, ازاماتتار قۇقىن قورعاۋعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. قازاقستاننىڭ باستان وتكەر­گەن تاريحى انتيادرولىق سترا­تەگيانىڭ كوشباسشىسى بولۋ قۇقىن سىيلادى. بۇگىندە مەم­لەكەت باسشىسى مەن ەلىمىزدىڭ ساياساتى ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىز­­دىككە, بەيبىت اتومعا جانە ءاس­­كەري ماقساتتاعى يادرولىق جو­بالاردى پايدالانۋدان باس تارتۋعا باعىتتالعان. ەلباسىمىز ۇسىنعان انتيادرولىق باستامالار كوپتەگەن ەلدەردى قام­تى­دى. ال قازاقستان الەمدىك قو­عام­داستىققا ءوزىن سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە تانىتتى. قازىر لاڭكەستىك شابۋىلداردان قۇتى قاشقان الەمدىك قوعامداستىق قازاقستاننىڭ, ەلباسىنىڭ بۇل ماسە­لەدەگى جوسپارلارىنىڭ سۇڭ­عى­لالىعىن ايقىن سەزىنىپ, قۇر­مەتپەن قارايتىن بولدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ مانيفەسىندە يادرولىق جويقىن قارۋلاردىڭ جەكەلەگەن توپتاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى قاۋپى تاعى دا سارالاندى. سوندىقتان, اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدىڭ وزەكتىلىگى وسە ءتۇستى. ءححى عاسىردىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى يادرولىق تەرروريزم, سونداي-اق, يادرولىق جانە راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمى بولۋى مۇمكىن. «سوعىستى جويۋ – ادامزاتتىڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى. بىراق ونىڭ بالاماسى جوق», – دەپ مالىمدەگەن بولاتىن قانقۇيلى يادرولىق سالدارلارسىز الەمگە تاعى دا تاباندىلىقپەن ۇمتىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستانعا دەگەن جوعارى دەڭگەيدەگى سەنىم ماگاتە جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا دا بايقالدى. اشىق بايقاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان ءوز اۋماعىندا بانكتى ورنالاستىرۋعا ۇمىتكەر بىردەن-ءبىر ەل اتاندى. 2012 جىلى مامىر ايىندا ماگاتە دەلەگاتسياسى استانا مەن وسكەمەن قالالارىنا كەلدى. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ۋران بانكىن ورنالاستىرۋعا ارناپ ۇسىنىلعان الاڭدارمەن تانىس­قاننان كەيىن ءۇلبى مەتاللۋر­گيالىق زاۋىتىن تاڭدادى. ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى تۇجىرىمداماسى ەرەكشە جاع­دايلاردا عانا پايدالانۋعا بولا­تىن قوسىمشا قور قۇرۋعا نەگىز­دەلگەن. ياعني, ماگاتە مۇشەسى – بەلگىلى ءبىر مەملەكەت سايا­سي سەبەپ-سالدارلارمەن ءداستۇرلى تاسى­مال­داۋشىدان وتىن الۋعا قول جەتكىزە الماعان جاعدايدا اتالعان قور ىسكە قوسىلادى. كەز كەلگەن جاڭا باستامالار سياقتى, بۇل يدەيا دا بىرقاتار سىبىس پەن جورامالعا ارقاۋ بولدى. اتالعان ماسەلەنى بەل­سەندى تۇردە تالقىلاۋعا ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىمدار دا اتسالىس­تى. وسى باعىتتا جۇرگىزىلگەن جەكە زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە, ازاماتتىق سەكتوردىڭ بۇل جوبانى قوعامنىڭ قابىلداۋىن ساۋاتتى نەگىزدە قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسقانىن ايتقىم كەلەدى. ولەگ چەرنىشوۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ازاماتتىق اليانستىڭ توراعاسى وسكەمەن