قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن وتانداستارىمىز دا, شەتەلدىك تانىمال تۇلعالار دا, الەمدىك قوعامداستىق تا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىرادى. ويتكەنى, ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالادى. وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كوشباسشىسى اتاندى. پرەزيدەنت رەتىندە ەلىن الەمگە تانىتتى, ال الەم ونى ءىرى ساياسي تۇلعا رەتىندە تانىدى. ءبۇگىندە كوپتەگەن ەلدەردىڭ ساياسي قايراتكەرلەرى مەن الەمگە تانىمال ساراپشىلارى, سونداي-اق, عىلىمي-تالداۋ ورتالىقتارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ىرگەسى بەرىك تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋداعى جانە جەر شارىندا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى تەورياسى مەن تاجىريبەسىنە زەرتتەۋ جۇرگىزۋدە.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وزىنە ايتىلعان ماقتاۋ مەن ماداقتاۋدى سالقىن قابىلدايتىنى راس. دەگەنمەن, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا جالپى- حالىقتىق سايلاۋ بويىنشا سايلانعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى وركەندەۋىنە قوسقان ۇلى ەڭبەگى جونىندە جانە الەمدە بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ولشەۋسىز قىزمەتى جايلى ايتساق, ارتىق بولمايدى دەگەن ويدامىز.
وسىدان 25 جىل بۇرىن – 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتار ەڭسەنى باسىپ, ابدەن تۇرالاتقان كەزدە قازاقستاندىقتار سول اۋىرتپالىقتان الىپ شىعاتىن بىردەن-ءبىر تۇلعا رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پرەزيدەنت ەتىپ سايلاپ, ەلدىڭ جانە وزدەرىنىڭ تاعدىرىن سەنىپ تاپسىردى. حالىقتىڭ وسى تاريحي ءارى پاراساتتى تاڭداۋى ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن بولاشاقتا تابىستى دامۋىنىڭ ايقىنداۋشى فاكتورىنا اينالدى. سونىمەن قاتار, ول قازاقستاننىڭ كەلەشەكتە جان-جاقتى وركەندەۋىنىڭ سەنىمدى جانە بەرىك ىرگەتاسىن قالاپ بەردى.
كانتسلەر وتتو فون بيسماركتىڭ «جازباۋ ماڭىزدى ەمەس, ال تاريحتى جاساۋ ماڭىزدى» دەپ ايتقانى بار. شىندىعىندا, ۇلى تاريحتى ۇلى ادامدار عانا جاسايدى. ونداي تۇلعالار كەز كەلگەن جاعدايدى ستراتەگيالىق تۇرعىدان كورە ءبىلۋ, ونى دامىتۋدىڭ قولايلى جولدارىن قاراستىرۋ, ەرەكشە اقىلدىلىقپەن تالداۋ جانە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ عاجايىپتىلىعى, جۇمىس ىستەۋ بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارىلىعى, سونداي-اق ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتىنا جەتۋدەگى تاباندىلىعى سياقتى ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە بولادى. ولارعا قولعا العان ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەۋ جات ارەكەت سانالادى.
شىن مانىندە, وسىنداي ءجانە باسقا دا يگى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بويىنان تابىلادى. سوندىقتان دا وعان وسىناۋ تەكتونيكالىق زامان الماسقان عاسىرلار ارالىعىندا ءوز حالقى تاريحي تاعدىرىن الۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جانە الەمدىك ۇدەرىستەرگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋدى جازدى. قازاقستاننىڭ ءوز ءتاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋى قارساڭىندا ونىڭ ەگەمەندى ەل رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە بايلانىستى ءارتۇرلى پەسسيميستىك كوزقاراستاعى بولجامدار ايتىلعانى بەلگىلى. سەبەبى, ەلىمىزدە وندىرىلگەن شيكىزاتتارعا نەگىزىنەن ورتالىق يەلىك ەتتى, ال ەكونوميكانىڭ ءوزگە بولىگى كسرو-نىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنى ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. ناقتى ايتقاندا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 93 پايىزى وداقتىق باعىنىستا, تەك 7 پايىزى عانا ءوزىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىمىزگە جاراتىلدى.
سول جىلدارى ەكى ەكولوگيالىق قاۋىپتى ايماق – ارال تەڭىزى مەن سەمەي پوليگونىنىڭ اۋىر زارداپتارى جونىندە ءجيى ايتىلا باستادى. بۇلاردان بولەك, كەشەگى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرقاتارىندا سوڭى قانتوگىسكە سوقتىرعان ەتنوسارالىق جانجالدار ورىن الىپ, كوپشىلىكتى ۇرەيلەندىرگەن وقيعالار بولىپ جاتتى. بۇدان كوپ ۇلتتى جانە كوپ كونفەسسيالى قازاقستان دا «قاشىپ قۇتىلمايدى» دەپ, ساۋەگەيلىك تانىتقاندار دا بولدى. بەلگىلى ساياساتكەر زبيگنەۆ بزەجينسكيدىڭ قازاقستاندا مۇسىلماندىق جانە حريستياندىق نانىم-سەنىمدى ۇستاناتىندار اراسىندا كيكىلجىڭ تۋىپ, ونىڭ سوڭى يۋگوسلاۆيالىق ستسەناريگە ۇلاسۋى مۇمكىن دەگەنى سوعان ناقتى دالەل.
قازىرگى كەزدە پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا قۇرىلعان ەتنوسارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ويداعىداي جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسىلايشا, ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاپ بەردى. ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمگە جانە وتانداستارىنىڭ جوعارى سەنىمىنە سۇيەنگەن مەملەكەت باسشىسى ەندىگى كەزەكتە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەدەلدەتە جۇزەگە اسىرۋعا باتىل كىرىستى.
بۇل قازاقستاننىڭ بىرقاتار پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا, جوسپارلى باسقارۋدان نارىقتىق ەكونوميكاعا اۋىسۋ كەزەڭىنەن ەداۋىر بۇرىن جانە ويداعىداي وتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن سول جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىتۋدىڭ «جول كارتاسى» سانالعان «قازاقستان – 2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسى ءازىرلەنىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى ۇسىنىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاقستاندىقتاردىڭ باستى قۇقىعى – لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدى دايەكتى تۇردە قامتاماسىز ەتتى. ونىڭ تيىمدىلىگى ەلىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىندا ەرەكشە كورىندى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اۋىرتپاشىلىعى سالدارىنان دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى الەۋمەتتىك شىعىستارىن قىسقارتىپ, كاسىپورىندارى جابىلىپ جاتقانى, جۇمىسسىزدىق وسە تۇسكەنى بەلگىلى. ال قازاقستاندا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلىپ, شاكىرتاقى, زەينەتاقى, جاردەماقى جانە ەڭبەكاقى وسىرىلۋدە.
مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىندە-اق, ەلىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىن جانداندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارعان ەدى. ەلباسىمىز سول جىلدارداعى بەلگىلى ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتارعا قاراماستان, حالقىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن دامىتىپ, قايتا جانداندىرۋعا سەرپىن بەرگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلدادى. ءبىزدىڭ ۇرپاققا ۇلى دالانىڭ باعا جەتپەس بايلىعىن, رۋحاني جانە ماتەريالدىق ەسكەرتكىشتەرىن قايتاردى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى وتاندىق مادەنيەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى استانادا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا دا كەڭىدى جانە ساپالىق جاعىنان نىعايدى.
قۇلاعان يمپەريانىڭ سىنىقتارىنان جاڭا مەملەكەت قۇرۋ – قاي جاعىنان الساق تا, ەڭ قيىن ءىس. بۇل قازاقستانعا دا تىكەلەي قاتىستى. ءويتكەنى, شەكاراسى زاڭدىق نەگىزدە راسىمدەلمەگەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى جانە تاۋەلسىزدىگى جونىندە ايتۋ مۇمكىن ەمەس تە ەدى. سان عاسىرلار بويى نەبىر الاساپىراندى باستارىنان كەشىرگەن قازاق حالقىنىڭ الدىندا مەملەكەتتىك شەكارانى زاڭدىق تۇرعىدان حالىقارالىق دەڭگەيدە راسىمدەۋ ماسەلەسى تۇردى. شەكاراعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ەلباسى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى باسىمدىق بولدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان شەكاراسىنىڭ ۇلكەن بولىگى ءىرى دەرجاۆالار – رەسەي جانە قىتايمەن شەكتەسەدى. وسى مەملەكەتتەرمەن اراداعى شەكارانى رەتتەۋ پاتشالىق رەسەي كەزىندە دە, كەڭەستىك كەزەڭدە دە مۇمكىن بولماعان ەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك شەكارانى مەجەلەۋ اسا قيىن جاعدايدا وتەدى دەپ كۇتىلگەن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىمەن شەكتەسەتىن ەلدەرمەن شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋدا اسا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, 2006 جىلى قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. بۇدان بۇرىن, 2002 جىلى استانا مەن بەيجىڭ اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە راسىمدەۋ اياقتالعان ەدى. وسىلايشا, قازاقتىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى ۇرپاقتارى عاسىرلار بويى كۇتكەن ارماندارى ورىندالدى. ولاردىڭ قاسيەتتى جەرىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن بۇكىل الەم مويىندادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز شەكاراسىنىڭ بارلىق پەريمەترى بويىنشا سەنىم مەن تاتۋ كورشىلىك بەلدەۋى قۇرىلعان. سونىمەن بىرگە, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى, يادرولىق دەرجاۆا رەتىندە تانىلعان بەس مەملەكەت – اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, قىتاي جانە فرانتسيادان ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك الدى. ءسويتىپ, جاس مەملەكەت ءوزىنىڭ سىرتقى جاعدايدا قولايلى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن ەدى. بۇل قازاقستاننىڭ ءوز ەكونوميكاسىنا شەتەلدەردەن ءىرى ينۆەستيتسيالار تارتا وتىرىپ, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تۇبەگەيلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسىنداي تاريحي ناتيجەلەرگە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز جوعارى ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى مەن ساياسي جىگەرلىگىنىڭ, ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ جانە سيرەك كەزدەسەتىن ادامي حاريزماسىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى.
قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءىرگەسىن نىعايتۋداعى اۋقىمدى جۇمىستىڭ تاعى ءبىرى – جاڭا استانانىڭ سالىنۋى بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ استاناعا بايلانىستى باتىل قادام جاساۋىنا بۇگىنگى كۇنى بەلگىلى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق سيپاتتاعى جاعدايلار عانا ەمەس, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءجانە ءوز حالقىنىڭ بولاشاقتاعى جاسامپازدىق ءمۇمكىندىگىنە شەكسىز سەنگەندىگى دە سەبەپ بولدى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە ەلباسىنىڭ سول ويى ناقتى ومىردە تولىقتاي, ءتىپتى, كۇتىلگەندەگىدەن كوپ بۇرىن ورىندالعانىن كورىپ وتىرمىز. ەسىلدىڭ وڭ جاعىندا باستالعان قالانى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى كوپ كەشىكپەي وزەننىڭ سول جاعىنا اۋىستى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ەسىلدىڭ سول جاعىنداعى جازىق دالادا ەڭسەلى جاڭا قالا بوي كوتەردى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين: «وداق قۇلاعاننان كەيىن بۇرىن ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ كەلگەن رەسپۋبليكالار اقىلداسۋعا نيەتتەنىپ جاتقاندا, نازارباەۆ قارجىلىق قيىندىقتارعا قاراماستان, ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە قازىرگى زامانعى مەگاپوليس تۇرعىزدى. بۇل – جەڭىس, ناعىز جەڭىس», دەپ وتە ورىندى اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە ەۋرازيانىڭ ءدال جۇرەگىندە قاناتىن كەڭگە جايعان استانا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاسامپازدىق سيمۆولىنا عانا ەمەس, الەمدەگى ەڭ بەدەلدى استانالاردىڭ بىرىنە سەنىمدى تۇردە اينالىپ كەلەدى.
مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە ەلشى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ, پرەزيدەنتتىڭ شەتەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىمەن, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن جۇرگىزگەن كوپتەگەن كەلىسسوزدەرىنە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولدىم. ەلباسىمىز ءوزىنىڭ العاشقى كەزدەسۋلەرىندە-اق اڭگىمەلەسۋشىلەرىنىڭ قۇرمەتى مەن سەنىمىنە يە بولدى. كەلىسسوزدەردە تالقىلانعان ماسەلەلەردى تەرەڭ بىلەتىنىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇردى.
وتكەن شيرەك عاسىر ارالىعىندا ن.نازارباەۆقا الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتورت بۋىنىمەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. ونىڭ سول تۇلعالاردىڭ بارلىعىمەن تەڭ قۇقىلى, ءوزارا سەنىمدى قارىم-قاتىناسى قالىپتاستى. پرەزيدەنتتىڭ سول تۇلعالارمەن دوستىق قاتىناسى ولاردىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرىنەن بوساعاننان كەيىن دە جالعاسقانىنا تاريح كۋا. ولاردىڭ ىشىندە ب.ەلتسين, س.دەميرەل, تسزيان تسزەمين, ۇلكەن دج.بۋش, ب.كلينتون, م.موحاماد جانە باسقالار بار.
قازىرگى كەزدە الەمدىك كوشباسشىلار ن.نازارباەۆتىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان جەكە ۇلەسىن جوعارى باعالاپ كەلەدى, كوپتەگەن داعدارىستى جاعدايلاردا ولار ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ باسشىسىنان كومەك تە سۇراپ جاتادى. مىسالى, 2010 جىلدىڭ ساۋىرىندە قىرعىزستانداعى اسا قيىن ساياسي داعدارىس كەزىندە اقش پەن رەسەيدىڭ پرەزيدەنتتەرى ونداعى جاعدايدى رەتتەۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءوتىنىش جاساعان ەدى. ەلباسىمىزدىڭ ارالاسىپ, ۇلكەن كۇش جۇمساۋىنىڭ ناتيجەسىندە كورشى ەل ءتونىپ تۇرعان ازاماتتىق سوعىستان امان قالدى.
حالىقارالىق قوعامداستىق, سونداي-اق قازاقستان باسشىسىنىڭ يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى پروبلەمالارىن بەيبىت جولمەن شەشۋدەگى ۇيلەستىرۋشىلىك ءرولىن تانىدى جانە جوعارى باعالادى. الەم جۇرتشىلىعىنا بەلگىلى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىزگە ءبىرشاما جاقىن حالىقتار تۇراتىن رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەۋگە دە ۋاقىتى مەن كۇشىن از جۇمساعان جوق. سونىمەن قاتار, ەلباسىمىز كەزىندە بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى رەسەي-تۇركيا قاتىناستارىنداعى ۋشىققان داعدارىستى تۇراقتاندىرۋعا دا زور ۇلەس قوستى. سول ءۇشىن قازاقستان باسشىسىنا پرەزيدەنتتەر ۆ.پۋتين مەن ت.ەردوعاننىڭ ريزاشىلىق ءبىلدىرگەنىنەن الەمدىك قوعامداستىق حاباردار. ەلباسىمىزدىڭ وسى جانە باسقا دا حالىقارالىق ءتۇيىندى پروبلەمالاردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدەگى بەدەلى مەن بىتىمگەرشىلىگىن ءوزىنىڭ وتانداستارىنىڭ دا ماقتان ەتۋگە قۇقىعى بار.
جاڭا بۋىن جەتەكشىلەرىنىڭ پايىمداۋىنشا, ن.نازارباەۆ بارىنشا تانىلعان جانە الەمدىك ساياساتتىڭ اسا بەدەلدى پاتريارحى سانالادى. سوندىقتان دا ونىڭ ۆ.پۋتينمەن, سي تسزينپينمەن, ب.وبامامەن جانە شىعىس پەن باتىستىڭ جاڭا فورماتسياداعى وزگە دە كوشباسشىلارمەن ىزگى ءارىپتەستىك قاتىناستارى قالىپتاستى.
پرەزيدەنتتىڭ ۇزاق جىلعى دايەكتى جاسامپازدىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان دامىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى نىعايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە, سونداي-اق جەكە وزىنە دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ ناقتى بەلگىسى رەتىندە ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەتتىڭ بارلىعى قازاقستانعا ءبىر اۋىزدان داۋىس بەردى. ەلىمىز 2010 جىلى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىقتى ويداعىداي اتقاردى.
مەملەكەت باسشىسى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ تۋرالى تاريحي شەشىم جونىندە: «بۇل تاريحي شەشىم – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا بەرىلگەن ءادىل باعا. بۇگىندە قازاقستان جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە بەلسەندى قاتىسۋشىعا, بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ قاينار كوزىنە اينالدى. ءوزىنىڭ ادىلدىگىمەن بەلگىلى قازاق حالقى ازيا جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىندا العاشقى بولىپ بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن قابىلدايدى. قازاقستان مۇنداي تانىلۋعا ەشقاشان قول جەتكىزگەن ەمەس», دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.
كۇش-قۋاتى ەرەكشە, ويشىلدىعى تەرەڭ, ساياسي ەرىك-جىگەرگە بەرىك جانە ديپلوماتياعا ۇستا ن.نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا قازاقستان ون ءبىر جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن ەقىۇ ءسامميتىن وتە تابىستى وتكىزدى جانە قاتىسۋشى 56 مەملەكەتتىڭ كەلىسىمى بويىنشا ەقىۇ-نىڭ تاريحي استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ءتۇن ورتاسىندا, 2010 جىلعى جەلتوقساننىڭ 2-سىنەن 3-ىنە قاراعان ءتۇنى ن.نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانعانىن حابارلاعان كەزدە تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ كەڭ زالى قول سوعۋدان جارىلىپ كەتكەندەي بولدى.
ۇيىمعا قاتىسۋشى 56 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قازاقستان مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جەتىستىگىنە تاعى ءبىر ءتانتى بولىپ, العىستارىن ءۇستى-ۇستىنە ءبىلدىرىپ جاتقاندارى كەشەگى كۇنگىدەي كوز الدىمىزدا. شىندىعىندا دا, بۇل – قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى ءساتى بولدى جانە بۇل – ن.نازارباەۆتىڭ جەكە ءوزىنىڭ زور جەڭىسى! سونداي-اق, ول – قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرلىك پەن بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىنىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى.
ەلباسىمىز – تاريحي شەشىمدەر قابىلداۋ ارقىلى دا ءوز وتانداستارىمەن قاتار, الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىلعان كورنەكتى ساياسي تۇلعا. مىسالى, پرەزيدەنت جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى, ەلىمىز يادرولىق قارۋ-جاراقتان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرىلدى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى شاقىرىلدى, جىل سايىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوتىپ كەلەدى. ەندى الدىمىزدا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن ءوتكىزۋ مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىن اتقارۋ مىندەتى تۇر.
پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ كوپ جىلدار بويىنا جالعاسىپ كەلە جاتقان بىتىمگەرلىك تۇلعاسى جاقىندا جاپونياعا ساپارى بارىسىندا دا ايقىن كورىندى. ەلباسىنا الەم مادەنيەتى ارنايى سىيلىعىنىڭ بەرىلۋى, ونىڭ يادرولىق قاۋىپتى جويۋعا جانە باسەڭدەتۋگە, جەر شارىندا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسقان زور ۇلەسىنە بەرىلگەن جوعارى باعا. حالىقارالىق انتييادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە تانىلعان ن.نازارباەۆتىڭ اتوم بومباسىنىڭ العاشقى سوققىسى تيگەن ەپيتسەنتردەن الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنا يادرولىق قارۋدىڭ داموكل سەمسەرىن تۇپكىلىكتى بوساتۋعا شاقىرعان ۇندەۋى وتە ورىندى بولدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتۋى, وتكەن كەزەڭدەردەگىدەي, قازاقستان حالقى وزدەرىنىڭ بولاشاعىن نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىراتىنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. ال ەندى قازاقستاندىقتاردىڭ الدىندا ەلىمىزدى ەرتەڭىنە جەتەلەيتىن تۇڭعىش پرەزيدەنت, الەم تانىعان تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۇر.
قانات ساۋداباەۆ
قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن وتانداستارىمىز دا, شەتەلدىك تانىمال تۇلعالار دا, الەمدىك قوعامداستىق تا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىرادى. ويتكەنى, ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالادى. وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كوشباسشىسى اتاندى. پرەزيدەنت رەتىندە ەلىن الەمگە تانىتتى, ال الەم ونى ءىرى ساياسي تۇلعا رەتىندە تانىدى. ءبۇگىندە كوپتەگەن ەلدەردىڭ ساياسي قايراتكەرلەرى مەن الەمگە تانىمال ساراپشىلارى, سونداي-اق, عىلىمي-تالداۋ ورتالىقتارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ىرگەسى بەرىك تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋداعى جانە جەر شارىندا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى تەورياسى مەن تاجىريبەسىنە زەرتتەۋ جۇرگىزۋدە.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وزىنە ايتىلعان ماقتاۋ مەن ماداقتاۋدى سالقىن قابىلدايتىنى راس. دەگەنمەن, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا جالپى- حالىقتىق سايلاۋ بويىنشا سايلانعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى وركەندەۋىنە قوسقان ۇلى ەڭبەگى جونىندە جانە الەمدە بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ولشەۋسىز قىزمەتى جايلى ايتساق, ارتىق بولمايدى دەگەن ويدامىز.
وسىدان 25 جىل بۇرىن – 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتار ەڭسەنى باسىپ, ابدەن تۇرالاتقان كەزدە قازاقستاندىقتار سول اۋىرتپالىقتان الىپ شىعاتىن بىردەن-ءبىر تۇلعا رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پرەزيدەنت ەتىپ سايلاپ, ەلدىڭ جانە وزدەرىنىڭ تاعدىرىن سەنىپ تاپسىردى. حالىقتىڭ وسى تاريحي ءارى پاراساتتى تاڭداۋى ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن بولاشاقتا تابىستى دامۋىنىڭ ايقىنداۋشى فاكتورىنا اينالدى. سونىمەن قاتار, ول قازاقستاننىڭ كەلەشەكتە جان-جاقتى وركەندەۋىنىڭ سەنىمدى جانە بەرىك ىرگەتاسىن قالاپ بەردى.
كانتسلەر وتتو فون بيسماركتىڭ «جازباۋ ماڭىزدى ەمەس, ال تاريحتى جاساۋ ماڭىزدى» دەپ ايتقانى بار. شىندىعىندا, ۇلى تاريحتى ۇلى ادامدار عانا جاسايدى. ونداي تۇلعالار كەز كەلگەن جاعدايدى ستراتەگيالىق تۇرعىدان كورە ءبىلۋ, ونى دامىتۋدىڭ قولايلى جولدارىن قاراستىرۋ, ەرەكشە اقىلدىلىقپەن تالداۋ جانە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ عاجايىپتىلىعى, جۇمىس ىستەۋ بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارىلىعى, سونداي-اق ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتىنا جەتۋدەگى تاباندىلىعى سياقتى ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە بولادى. ولارعا قولعا العان ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەۋ جات ارەكەت سانالادى.
شىن مانىندە, وسىنداي ءجانە باسقا دا يگى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بويىنان تابىلادى. سوندىقتان دا وعان وسىناۋ تەكتونيكالىق زامان الماسقان عاسىرلار ارالىعىندا ءوز حالقى تاريحي تاعدىرىن الۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جانە الەمدىك ۇدەرىستەرگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋدى جازدى. قازاقستاننىڭ ءوز ءتاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋى قارساڭىندا ونىڭ ەگەمەندى ەل رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە بايلانىستى ءارتۇرلى پەسسيميستىك كوزقاراستاعى بولجامدار ايتىلعانى بەلگىلى. سەبەبى, ەلىمىزدە وندىرىلگەن شيكىزاتتارعا نەگىزىنەن ورتالىق يەلىك ەتتى, ال ەكونوميكانىڭ ءوزگە بولىگى كسرو-نىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنى ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. ناقتى ايتقاندا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 93 پايىزى وداقتىق باعىنىستا, تەك 7 پايىزى عانا ءوزىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىمىزگە جاراتىلدى.
سول جىلدارى ەكى ەكولوگيالىق قاۋىپتى ايماق – ارال تەڭىزى مەن سەمەي پوليگونىنىڭ اۋىر زارداپتارى جونىندە ءجيى ايتىلا باستادى. بۇلاردان بولەك, كەشەگى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرقاتارىندا سوڭى قانتوگىسكە سوقتىرعان ەتنوسارالىق جانجالدار ورىن الىپ, كوپشىلىكتى ۇرەيلەندىرگەن وقيعالار بولىپ جاتتى. بۇدان كوپ ۇلتتى جانە كوپ كونفەسسيالى قازاقستان دا «قاشىپ قۇتىلمايدى» دەپ, ساۋەگەيلىك تانىتقاندار دا بولدى. بەلگىلى ساياساتكەر زبيگنەۆ بزەجينسكيدىڭ قازاقستاندا مۇسىلماندىق جانە حريستياندىق نانىم-سەنىمدى ۇستاناتىندار اراسىندا كيكىلجىڭ تۋىپ, ونىڭ سوڭى يۋگوسلاۆيالىق ستسەناريگە ۇلاسۋى مۇمكىن دەگەنى سوعان ناقتى دالەل.
قازىرگى كەزدە پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا قۇرىلعان ەتنوسارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ويداعىداي جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسىلايشا, ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاپ بەردى. ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمگە جانە وتانداستارىنىڭ جوعارى سەنىمىنە سۇيەنگەن مەملەكەت باسشىسى ەندىگى كەزەكتە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەدەلدەتە جۇزەگە اسىرۋعا باتىل كىرىستى.
بۇل قازاقستاننىڭ بىرقاتار پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا, جوسپارلى باسقارۋدان نارىقتىق ەكونوميكاعا اۋىسۋ كەزەڭىنەن ەداۋىر بۇرىن جانە ويداعىداي وتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن سول جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستاندى دامىتۋدىڭ «جول كارتاسى» سانالعان «قازاقستان – 2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسى ءازىرلەنىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى ۇسىنىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاقستاندىقتاردىڭ باستى قۇقىعى – لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدى دايەكتى تۇردە قامتاماسىز ەتتى. ونىڭ تيىمدىلىگى ەلىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىندا ەرەكشە كورىندى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اۋىرتپاشىلىعى سالدارىنان دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى الەۋمەتتىك شىعىستارىن قىسقارتىپ, كاسىپورىندارى جابىلىپ جاتقانى, جۇمىسسىزدىق وسە تۇسكەنى بەلگىلى. ال قازاقستاندا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلىپ, شاكىرتاقى, زەينەتاقى, جاردەماقى جانە ەڭبەكاقى وسىرىلۋدە.
مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىندە-اق, ەلىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىن جانداندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارعان ەدى. ەلباسىمىز سول جىلدارداعى بەلگىلى ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتارعا قاراماستان, حالقىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن دامىتىپ, قايتا جانداندىرۋعا سەرپىن بەرگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلدادى. ءبىزدىڭ ۇرپاققا ۇلى دالانىڭ باعا جەتپەس بايلىعىن, رۋحاني جانە ماتەريالدىق ەسكەرتكىشتەرىن قايتاردى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى وتاندىق مادەنيەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى استانادا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا دا كەڭىدى جانە ساپالىق جاعىنان نىعايدى.
قۇلاعان يمپەريانىڭ سىنىقتارىنان جاڭا مەملەكەت قۇرۋ – قاي جاعىنان الساق تا, ەڭ قيىن ءىس. بۇل قازاقستانعا دا تىكەلەي قاتىستى. ءويتكەنى, شەكاراسى زاڭدىق نەگىزدە راسىمدەلمەگەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى جانە تاۋەلسىزدىگى جونىندە ايتۋ مۇمكىن ەمەس تە ەدى. سان عاسىرلار بويى نەبىر الاساپىراندى باستارىنان كەشىرگەن قازاق حالقىنىڭ الدىندا مەملەكەتتىك شەكارانى زاڭدىق تۇرعىدان حالىقارالىق دەڭگەيدە راسىمدەۋ ماسەلەسى تۇردى. شەكاراعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ەلباسى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى باسىمدىق بولدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان شەكاراسىنىڭ ۇلكەن بولىگى ءىرى دەرجاۆالار – رەسەي جانە قىتايمەن شەكتەسەدى. وسى مەملەكەتتەرمەن اراداعى شەكارانى رەتتەۋ پاتشالىق رەسەي كەزىندە دە, كەڭەستىك كەزەڭدە دە مۇمكىن بولماعان ەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك شەكارانى مەجەلەۋ اسا قيىن جاعدايدا وتەدى دەپ كۇتىلگەن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىمەن شەكتەسەتىن ەلدەرمەن شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋدا اسا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, 2006 جىلى قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. بۇدان بۇرىن, 2002 جىلى استانا مەن بەيجىڭ اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە راسىمدەۋ اياقتالعان ەدى. وسىلايشا, قازاقتىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى ۇرپاقتارى عاسىرلار بويى كۇتكەن ارماندارى ورىندالدى. ولاردىڭ قاسيەتتى جەرىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن بۇكىل الەم مويىندادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز شەكاراسىنىڭ بارلىق پەريمەترى بويىنشا سەنىم مەن تاتۋ كورشىلىك بەلدەۋى قۇرىلعان. سونىمەن بىرگە, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى, يادرولىق دەرجاۆا رەتىندە تانىلعان بەس مەملەكەت – اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, قىتاي جانە فرانتسيادان ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك الدى. ءسويتىپ, جاس مەملەكەت ءوزىنىڭ سىرتقى جاعدايدا قولايلى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن ەدى. بۇل قازاقستاننىڭ ءوز ەكونوميكاسىنا شەتەلدەردەن ءىرى ينۆەستيتسيالار تارتا وتىرىپ, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تۇبەگەيلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسىنداي تاريحي ناتيجەلەرگە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز جوعارى ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى مەن ساياسي جىگەرلىگىنىڭ, ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ جانە سيرەك كەزدەسەتىن ادامي حاريزماسىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى.
قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءىرگەسىن نىعايتۋداعى اۋقىمدى جۇمىستىڭ تاعى ءبىرى – جاڭا استانانىڭ سالىنۋى بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ استاناعا بايلانىستى باتىل قادام جاساۋىنا بۇگىنگى كۇنى بەلگىلى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق سيپاتتاعى جاعدايلار عانا ەمەس, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءجانە ءوز حالقىنىڭ بولاشاقتاعى جاسامپازدىق ءمۇمكىندىگىنە شەكسىز سەنگەندىگى دە سەبەپ بولدى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە ەلباسىنىڭ سول ويى ناقتى ومىردە تولىقتاي, ءتىپتى, كۇتىلگەندەگىدەن كوپ بۇرىن ورىندالعانىن كورىپ وتىرمىز. ەسىلدىڭ وڭ جاعىندا باستالعان قالانى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى كوپ كەشىكپەي وزەننىڭ سول جاعىنا اۋىستى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ەسىلدىڭ سول جاعىنداعى جازىق دالادا ەڭسەلى جاڭا قالا بوي كوتەردى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين: «وداق قۇلاعاننان كەيىن بۇرىن ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ كەلگەن رەسپۋبليكالار اقىلداسۋعا نيەتتەنىپ جاتقاندا, نازارباەۆ قارجىلىق قيىندىقتارعا قاراماستان, ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە قازىرگى زامانعى مەگاپوليس تۇرعىزدى. بۇل – جەڭىس, ناعىز جەڭىس», دەپ وتە ورىندى اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە ەۋرازيانىڭ ءدال جۇرەگىندە قاناتىن كەڭگە جايعان استانا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاسامپازدىق سيمۆولىنا عانا ەمەس, الەمدەگى ەڭ بەدەلدى استانالاردىڭ بىرىنە سەنىمدى تۇردە اينالىپ كەلەدى.
مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە ەلشى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ, پرەزيدەنتتىڭ شەتەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىمەن, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن جۇرگىزگەن كوپتەگەن كەلىسسوزدەرىنە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولدىم. ەلباسىمىز ءوزىنىڭ العاشقى كەزدەسۋلەرىندە-اق اڭگىمەلەسۋشىلەرىنىڭ قۇرمەتى مەن سەنىمىنە يە بولدى. كەلىسسوزدەردە تالقىلانعان ماسەلەلەردى تەرەڭ بىلەتىنىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇردى.
وتكەن شيرەك عاسىر ارالىعىندا ن.نازارباەۆقا الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتورت بۋىنىمەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. ونىڭ سول تۇلعالاردىڭ بارلىعىمەن تەڭ قۇقىلى, ءوزارا سەنىمدى قارىم-قاتىناسى قالىپتاستى. پرەزيدەنتتىڭ سول تۇلعالارمەن دوستىق قاتىناسى ولاردىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرىنەن بوساعاننان كەيىن دە جالعاسقانىنا تاريح كۋا. ولاردىڭ ىشىندە ب.ەلتسين, س.دەميرەل, تسزيان تسزەمين, ۇلكەن دج.بۋش, ب.كلينتون, م.موحاماد جانە باسقالار بار.
قازىرگى كەزدە الەمدىك كوشباسشىلار ن.نازارباەۆتىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان جەكە ۇلەسىن جوعارى باعالاپ كەلەدى, كوپتەگەن داعدارىستى جاعدايلاردا ولار ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ باسشىسىنان كومەك تە سۇراپ جاتادى. مىسالى, 2010 جىلدىڭ ساۋىرىندە قىرعىزستانداعى اسا قيىن ساياسي داعدارىس كەزىندە اقش پەن رەسەيدىڭ پرەزيدەنتتەرى ونداعى جاعدايدى رەتتەۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءوتىنىش جاساعان ەدى. ەلباسىمىزدىڭ ارالاسىپ, ۇلكەن كۇش جۇمساۋىنىڭ ناتيجەسىندە كورشى ەل ءتونىپ تۇرعان ازاماتتىق سوعىستان امان قالدى.
حالىقارالىق قوعامداستىق, سونداي-اق قازاقستان باسشىسىنىڭ يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى پروبلەمالارىن بەيبىت جولمەن شەشۋدەگى ۇيلەستىرۋشىلىك ءرولىن تانىدى جانە جوعارى باعالادى. الەم جۇرتشىلىعىنا بەلگىلى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىزگە ءبىرشاما جاقىن حالىقتار تۇراتىن رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەۋگە دە ۋاقىتى مەن كۇشىن از جۇمساعان جوق. سونىمەن قاتار, ەلباسىمىز كەزىندە بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى رەسەي-تۇركيا قاتىناستارىنداعى ۋشىققان داعدارىستى تۇراقتاندىرۋعا دا زور ۇلەس قوستى. سول ءۇشىن قازاقستان باسشىسىنا پرەزيدەنتتەر ۆ.پۋتين مەن ت.ەردوعاننىڭ ريزاشىلىق ءبىلدىرگەنىنەن الەمدىك قوعامداستىق حاباردار. ەلباسىمىزدىڭ وسى جانە باسقا دا حالىقارالىق ءتۇيىندى پروبلەمالاردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدەگى بەدەلى مەن بىتىمگەرشىلىگىن ءوزىنىڭ وتانداستارىنىڭ دا ماقتان ەتۋگە قۇقىعى بار.
جاڭا بۋىن جەتەكشىلەرىنىڭ پايىمداۋىنشا, ن.نازارباەۆ بارىنشا تانىلعان جانە الەمدىك ساياساتتىڭ اسا بەدەلدى پاتريارحى سانالادى. سوندىقتان دا ونىڭ ۆ.پۋتينمەن, سي تسزينپينمەن, ب.وبامامەن جانە شىعىس پەن باتىستىڭ جاڭا فورماتسياداعى وزگە دە كوشباسشىلارمەن ىزگى ءارىپتەستىك قاتىناستارى قالىپتاستى.
پرەزيدەنتتىڭ ۇزاق جىلعى دايەكتى جاسامپازدىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان دامىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى نىعايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە, سونداي-اق جەكە وزىنە دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ ناقتى بەلگىسى رەتىندە ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەتتىڭ بارلىعى قازاقستانعا ءبىر اۋىزدان داۋىس بەردى. ەلىمىز 2010 جىلى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىقتى ويداعىداي اتقاردى.
مەملەكەت باسشىسى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ تۋرالى تاريحي شەشىم جونىندە: «بۇل تاريحي شەشىم – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا بەرىلگەن ءادىل باعا. بۇگىندە قازاقستان جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە بەلسەندى قاتىسۋشىعا, بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ قاينار كوزىنە اينالدى. ءوزىنىڭ ادىلدىگىمەن بەلگىلى قازاق حالقى ازيا جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىندا العاشقى بولىپ بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن قابىلدايدى. قازاقستان مۇنداي تانىلۋعا ەشقاشان قول جەتكىزگەن ەمەس», دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.
كۇش-قۋاتى ەرەكشە, ويشىلدىعى تەرەڭ, ساياسي ەرىك-جىگەرگە بەرىك جانە ديپلوماتياعا ۇستا ن.نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا قازاقستان ون ءبىر جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن ەقىۇ ءسامميتىن وتە تابىستى وتكىزدى جانە قاتىسۋشى 56 مەملەكەتتىڭ كەلىسىمى بويىنشا ەقىۇ-نىڭ تاريحي استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ءتۇن ورتاسىندا, 2010 جىلعى جەلتوقساننىڭ 2-سىنەن 3-ىنە قاراعان ءتۇنى ن.نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانعانىن حابارلاعان كەزدە تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ كەڭ زالى قول سوعۋدان جارىلىپ كەتكەندەي بولدى.
ۇيىمعا قاتىسۋشى 56 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قازاقستان مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جەتىستىگىنە تاعى ءبىر ءتانتى بولىپ, العىستارىن ءۇستى-ۇستىنە ءبىلدىرىپ جاتقاندارى كەشەگى كۇنگىدەي كوز الدىمىزدا. شىندىعىندا دا, بۇل – قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى ءساتى بولدى جانە بۇل – ن.نازارباەۆتىڭ جەكە ءوزىنىڭ زور جەڭىسى! سونداي-اق, ول – قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرلىك پەن بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىنىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى.
ەلباسىمىز – تاريحي شەشىمدەر قابىلداۋ ارقىلى دا ءوز وتانداستارىمەن قاتار, الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىلعان كورنەكتى ساياسي تۇلعا. مىسالى, پرەزيدەنت جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى, ەلىمىز يادرولىق قارۋ-جاراقتان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرىلدى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى شاقىرىلدى, جىل سايىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوتىپ كەلەدى. ەندى الدىمىزدا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن ءوتكىزۋ مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىن اتقارۋ مىندەتى تۇر.
پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ كوپ جىلدار بويىنا جالعاسىپ كەلە جاتقان بىتىمگەرلىك تۇلعاسى جاقىندا جاپونياعا ساپارى بارىسىندا دا ايقىن كورىندى. ەلباسىنا الەم مادەنيەتى ارنايى سىيلىعىنىڭ بەرىلۋى, ونىڭ يادرولىق قاۋىپتى جويۋعا جانە باسەڭدەتۋگە, جەر شارىندا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قوسقان زور ۇلەسىنە بەرىلگەن جوعارى باعا. حالىقارالىق انتييادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە تانىلعان ن.نازارباەۆتىڭ اتوم بومباسىنىڭ العاشقى سوققىسى تيگەن ەپيتسەنتردەن الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنا يادرولىق قارۋدىڭ داموكل سەمسەرىن تۇپكىلىكتى بوساتۋعا شاقىرعان ۇندەۋى وتە ورىندى بولدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتۋى, وتكەن كەزەڭدەردەگىدەي, قازاقستان حالقى وزدەرىنىڭ بولاشاعىن نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىراتىنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. ال ەندى قازاقستاندىقتاردىڭ الدىندا ەلىمىزدى ەرتەڭىنە جەتەلەيتىن تۇڭعىش پرەزيدەنت, الەم تانىعان تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۇر.
قانات ساۋداباەۆ
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
