اقتوعايعا اگروقالاشىق كەرەك پە؟

ارقاداعى اقتوعاي توقىراۋىن وزەنىنىڭ ەكى قاباعىنا ەگىن سالىپ, دالاسىن مالعا تولتىرىپ, كوشتەن قالا قويماعان اۋدان بولاتىن. تاريح قويناۋىنا كەتكەن اق بيدايدىڭ وتانى دا وسى اقتوعاي. اكادەميك ءا.مارعۇلاننىڭ «قولا ءداۋىرى, ورتالىق قازاقستان, بەگازى-ءداندىباي مادەنيەتى» دەپ جازعان كىتابىنا ارقاۋ بولعان بەگازى تاۋى دا وسىندا. بۇل جەردەگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ەنشىسى. توقىراۋىن بويىنداعى توعانداردىڭ ءىزى كەشەگى اق بيداي وسىرگەن اۋليە قارتتاردىڭ اجىمىندەي بۇگىنگى بىزگە جەتتى. بوستاندىقتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءالىپبيىن حاتقا ءتۇسىرىپ, جولىنا جانىن قۇربان ەتكەن, الاش پارتياسىنىڭ كوسەمى, ەكونوميست-عالىم ءا.بوكەيحانوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان جەر وسى – اقتوعاي. بيىل تۋعانىنا 145 جىل. پەتەربوردا ابايدىڭ كىتابىن تۇڭعىش شىعارعان, ولگەندە جانازا جازعان وسى ءا.بوكەيحانوۆ ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. مەن جوباسىن جازىپ جۇرگەن الاش اگروقالاشىعى وسى الەكەڭە باعا جەتپەس ەسكەرتكىش بولار ەدى. اقتوعايدىڭ تاسى ورگە دومالاپ, ازاماتى دا, اتى دا, ءانى دە بايگەدەن كەلىپ, ءسانى مەن سالتاناتى قاتار قونعان كەزدەرى بولعان. قوش, ءسوز ەتپەگىمىز بۇگىنگى اقتوعاي. جەكەشەلەندىرۋدەن كەيىنگى جاعدايى – 700-گە جۋىق مايدا شارۋا قوجالىقتارى. دەنى زەينەت جاسىنداعىلار, قورا-قوپسى باياعى, قىستاقتاردا ەلەكتر جوق, تراكتور توزعان, قوڭىر تىرشىلىك. شاماسى كەلگەندەر قالاعا قونىس اۋدارۋدا. كەشەگى سوۆحوز ورتالىقتارىنىڭ باسى تۋلاق سۇيرەتكەندەي, جەر دە توزعان. مەن كوپتەن وسىندا اگروقالاشىق ۇيىمداستىرىلسا دەگەن جوبامەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىن. بيلىك باسىنداعىلار بەلارۋس مودەلىن كولدەنەڭ تارتادى. بىردەن ايتۋ كەرەك, بىزگە بۇل جارامسىز, بىزگە كەرەگى قازاقستاندىق مودەل. اۋىلدى ساقتاپ, جاڭا تەحنولوگيالار ورتالىعى بولا الاتىن, مال تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, بورداقىلاپ, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن, اسىرەسە, ەت ءوندىرۋدى يندۋستريالاندىرۋ رەلسىنە قوياتىن الاڭ وسى اگروقالاشىق بولماق. ەلباسىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن يندۋستريالاندىرۋ, “ەڭبەكپەن قامتۋ- 2020”, “نۇرلى كوش” باعدارلامالارى شەڭبەرىندە, اقتوعاي جاعدايىن وبلىس قولعا السا ماسەلە ورنىنان قوزعالادى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا مەنىڭ مۇرىندىق بولۋىممەن الماتىداعى اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى كەلدى, اباي سەلولىق وكرۋگىندە بولدى. وكىنىشكە وراي, اڭگىمەگە نە اۋدان اكىمى, نە اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان ەشكىم قاتىسپادى. وسىنىڭ ءوزى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. اۋىلدى تىعىرىقتان شىعاراتىن جول اگروقالاشىق, وعان بارلىق سەلولىق وكرۋگتەردىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى بۇرىنعى اباي سوۆحوزى قولايلى. وندىرىستىك عيماراتتار ساقتالعان. ونىڭ ۇستىنە بوس تۇرعان 25 ەكى پاتەرلى ءۇي اعىمداعى جوندەۋگە كونەدى. الدىمەن, سوت ارقىلى يەسىز ەكەنىن زاڭداستىرىپ, بۇل ۇيلەردى كوممۋنالدىق مەنشىككە السا بولادى. ديپلوممەن اۋىلعا كەلگەندەرگە بەرە مە, جوق, كەلەشەگى جوق اۋىلداردان قونىس اۋدارعاندارعا بەرە مە, تاريحي وتانىنا كوشىپ كەلگەن ورالماندارعا بەرە مە – ول جەرگىلىكتى اكىمنىڭ قۇزىرىنداعى شارۋا. اگروقالاشىقتا شاعىن ءسۇت زاۋىتىن, مال سويۋ پۋنكتىن توڭازىتقىشىمەن, لابوراتورياسىمەن سالۋعا بولار ەدى. شيكىزات جەتكىلىكتى, بۇل بەرى سالعاندا 23 جۇمىس ورنى. ءدال وسى ەكى وبەكتىگە ينۆەستيتسيانى ءونىمدى نەگىزگى تۇتىنۋشىلار رەتىندە بالقاشتان دا تارتۋعا بولار. شارۋا قوجالىقتارىنا ەڭ جاقىن شەنەۋنىك اۋىل اكىمى. اگروجارشىسى دا سول, يننوۆاتسيا حاقىندا اقپارات ايتۋشى, اقىل كەڭەس بەرۋشى دە سول. سول اكىم اگروماركەتينگتەن, يننوۆاتسيادان حابارسىز بولسا, شارۋاشىلىقتاردى بانكپەن جالعاي بىلمەسە, مىنە, سور وسى. دەمەك, اۋىلدا, اۋداندا الدىمەن اكىمدەردىڭ پسيحولوگياسىن وزگەرتۋ كەرەك. جەكەشەلەندىرۋ اياقتالعالى جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, فەرمەر ايدالادا وزىمەن-ءوزى, وركەنيەتتەن بەيحابار, ىرىلەندىرۋ, اسىلداندىرۋ, يننوۆاتسيا, يندۋستريالاندىرۋ, قارجىلاندىرۋ, سىباعا دەگەن سوزدەردى ەستيدى, بىراق نە نارسە ەكەنىن بولجاي المايدى. دەمەك, وسى ۇعىمدارعا اۋىل اكىمىنىڭ رەيتينگىن تاۋەلدى جاساۋ كەرەك. ال اۋدان اكىمى, اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمى قىزمەتتەرىنىڭ باستى باعىتىن فەرمەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋگە بۇرۋ كەرەك. ايتپەسە, باياعى جارتاس سول جارتاس بولىپ قالا بەرەدى. اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ءار اۋىلعا (وكرۋگكە) تولىق اۋديت جۇرگىزىپ, رەسۋرستارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, كارتاسىن جاساسا ارتىق ەمەس. اسىرەسە, جەردى پايدالانۋ جاعىن نازاردا ۇستاسا بولادى. اۋدانداردى مامانداندىرۋ, مالدى اسىلداندىرۋ, مال ازىعى بالانسى, ەلەكترلەندىرۋ, سۋلاندىرۋ, كەلەشەگى بار, كەلەشەگى جوق اۋىل-سەلولاردى انىقتاپ ستراتەگياسىن قاعازعا تۇسىرسە وڭ بولار ەدى. مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن اقتوعاي اۋدانىندا اگروقالاشىق اشۋعا اباي سەلولىق وكرۋگى قولايلى دەپ ماماندار ايتىپ تا, ءباسپاسوز بەتىندە كوتەرىپ تە ءجۇر. وكىنىشكە وراي, اقتوعايلىق اكىمدەر بۇعان قىزىعۋشىلىق تانىتپاي وتىر. قالاي دەگەنمەن دە, اگروقالاشىق اقتوعايدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك. اۋىلدى ءارى قاراي جۇدەتە بەرۋ, ۋربانيزاتسيانى توقتاتپاۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋدى كەيىنگە قالدىرا بەرۋ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر. اتا كاسىبىمىزدى تۇرلەندىرەتىن, ۇكىمەت بەرىپ جاتقان قارجىلاردى اۋىلعا جەتەلەيتىن, الۋ جولىن ۇيرەتەتىن ۋاقىت تۋدى. قازاقستان حالقىنىڭ 47 پايىزى اۋىلدا تۇرادى, ءىرى قارانىڭ 82 پايىزى جەكە شارۋالاردىڭ قولىندا, دەمەك, 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتىنا قاتىسۋعا اۋىل قۇقىلى ءھام مۇددەلى. اۋدانداردا “قازاگروماركەتينگ” اق-تىڭ جالعىز مامانى ەشتەڭە تىندىرا المايدى. ونى ىرىلەندىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىمەن تولىقتىرسا دا ارتىق ەمەس. تاياۋدا “قازاگروماركەتينگ” اق مال شارۋاشىلىعى ورتالىعى “50 باسقا ارنالعان ەتتىك باعىتتاعى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتىڭ تيپتىك مودەلىن” ۇسىندى. جاپ-جاقسى ۇسىنىس. ورىسشاسى ولقى قىر قازاقتارىنا كەرەگى قازاقشاسى. فەرمەرگە كەرەك اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن, م ۇلىكتەرىن تولىق جازىپ, باعالارىن كورسەتسە بيزنەس-جوسپار جاساردا قولدانار ەدى. مال وسىرگەن قازاق الدىمەن مالدىڭ جاعدايىن, جەم-ءشوبىن ويلاستىرعان. اتالمىش ۇسىنىستا شولگە, دالالىق ايماققا بەيىمدەلگەن, قۇرعاقشىلىققا شىدامدى ەكپە شوپتەردىڭ اگروتەحنيكاسىن كورسەتە كەتسە فەرمەردىڭ ساۋاتى كوبەيەر ەدى. قالاي بولعاندا دا, الىستاعى فەرمەر اقپاراتقا ءزارۋ, يننوۆاتسيادان قاشىق, ۇسىنىستار ولارعا جەتە بەرمەيدى. شارۋا قوجالىقتارىنا بۇگىنگى تالاپ – مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. الاتىن, اكەلەتىن, جەرسىنەتىن تۇقىم قازاقتىڭ اقباس سيىرلارى مەن بۇقالارى. نەشە جىلدان بەرى ازىپ, ۇساقتالىپ كەتكەن سيىرلاردى سىڭىرە بۋدانداستىرۋ. ءتورتىنشى ۇرپاعى تۇقىمنىڭ قاسيەتتەرىن يەمدەنەدى. تاعى ءبىر جولى – قولدان ۇرىقتاندىرۋ. بۇقالاردى جەكە باعىپ, زاۋىتتىق كونديتسيادا ۇستاپ, جالعا بەرۋدى دە ماماندار جوققا شىعارمايدى. فەرمەرلەردى اگروبيزنەسكە وقىتۋ جۇزەگە اسسا دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن “قازاگرويننوۆاتسيا” اق-تىڭ بالقاشتاعى اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعىن اباي سەلولىق وكرۋگىنە اكەلسە, بۇدان ەكى جاق تا ۇتادى. راس, بۇل ورتالىقتى قۇرۋعا كەزىندە قاتىسقانمىن. ازىرشە بۇل ورتالىق بالىقتىڭ, كولدىڭ پروبلەماسىنان ءارى بارماي قالدى. دۇرىسى بالىقتى, كولدى بالقاشتاعى بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىنا قالدىرعان ابزال. ال اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بالقاش ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعىن “قازاگرويننوۆاتسيا” اق-تىڭ, اگروقالاشىققا يننوۆاتسيا اپاراتىن عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبە الاڭىنا اينالدىرعان ۇتىمدى بولار ەدى. عىلىم وندىرىسكە تاقاسا اۋىلدىڭ اۋعان جۇگى تەز تۇزەلەدى. اگروقالاشىقتاعى جۇمىس تەحنيكاعا, مال ازىعى وندىرىسىندە جاڭا تەحنولوگياعا سۇيەنبەسە ءىس تاعى دا وڭعا باسپايدى. العاشقىدا فەرمەرلەر تەحنيكالارىن بىرىكتىرىپ, مال ازىعىن دايىنداۋعا تراكتورلارىمەن وزدەرى قاتىسقانى دۇرىس. شابىندىقتىڭ جەتىلۋ, شابۋ كارتاسىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەر كووپەراتيۆى باسشىسى فەرمەرلەرمەن كەلىسە وتىرىپ جاسايدى. ءارى قاراي فەرمەرلەر جەر جىرتۋ, ءشوپ ەگۋ, ورۋ, تاسۋ, قامباعا قۇيۋ جۇمىستارىن بىرلەسىپ اتقارادى. بۇل شەتەلدىك, وتاندىق تاجىريبەدە بار نارسە, كەلەشەكتە وسىلاي بولماق. ءبىر اي كودە شاۋىپ, سودان سوڭ تراكتوردى قاڭتارىپ قويۋ ءتيىمدى ەمەس ەكەنىن فەرمەرلەر بىلەدى. ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر جاعى, ول – تراكتورلار جەكەشەلەنگەلى 15-20 جىل, ەسكىردى. ايتپاعىمىز, كەشەگى ماشينا-تراكتور ستانسالارىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن جاڭاشالاپ, نارىققا لايىقتاپ ۇيىمداستىرساق. بازالىق شارۋاشىلىق اباي سەلولىق وكرۋگىندە وسىعان لايىق عيماراتتار ساقتالعانىن جوعارىدا ايتتىق. سەمەيدەن “قازاگروفينانس” اق-تىڭ قارجىسى ارقىلى ليزينگكە 10 تراكتور الۋعا جول اشىلسا. اگروقالاشىقتىڭ قازاقستاندىق مودەلىن قاناتقاقتى جوبا رەتىندە جۇزەگە اسىرىپ, ۇكىمەت وعان جەڭىلدىك ويلاستىرسا دەگەن دە ۇسىنىس بار. ءىستى سەلولىق وكرۋگتەردە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ كووپەراتيۆتەرىن ۇيىمداستىرىپ, ىرىلەندىرۋدەن باستاعان دۇرىس. كووپەراتيۆ زاڭدى تۇلعا بولادى, سوندىقتان ونىمەن بانك تە, مۇناي ساتاتىن وپەراتورلار دا, «قازاگرونىڭ» قارجى ينستيتۋتتارى دا, قۇرىلىس سالاتىن, ەلەكتر تارتاتىن مەكەمەلەر, اسىل تۇقىمدى زاۋىتتار دا كەلىسىمگە جىلدام كەلەدى. شارۋا قوجالىقتارىنا كووپەراتيۆ پايدالى, سالىقتان جەڭىلدىكتەر قارالعان. شتاتى باس-اياعى 2-3 ادام عانا, ونىڭ ءوزىن, جالاقىسىن وزدەرى, جالپى, جينالىسىندا داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشىپ الادى. جۇمىستى 2-3 شارۋا قوجالىعىنان قۇرىلعان ىنتالى توپ باستاپ, جارعىسىن جاساپ, ادىلەت باسقارماسىندا دا تىركەلەدى. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قاۋپى بىرەۋ-اق, ول – ەرتەڭ مالىم, ءۇيىم, قورام, تراكتورىم نە بولادى دەگەن وي. تۇك تە بولمايدى, ءبارى وزىندە قالادى, مەنشىك قۇقىڭ, ەسەپ-شوتىڭ ساقتالادى. كووپەراتيۆكە جارناسىن تولەيسىڭ, جينالىسىنا قاتىسۋ ارقىلى رەۆيزوردىڭ ەسەبىن ۇنەمى تىڭداپ, باسقارۋعا ءوزىڭ دە قاتىسىپ وتىراسىڭ. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ ارنايى زاڭدارى فەرمەرلەردىڭ قۇقىن قورعايدى. اۋىل مەكتەپتەرىندە 70-كە تولار-تولماس بالا قالدى. تاراۋعا جاتاتىن اۋىلداردان اگروقالاشىققا مۇعالىمدەر اۋىسىپ, مەكتەپ 12 جىلدىققا اينالۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن «100 مەكتەپ» باعدارلاماسىنا سۇيەنۋ كەرەك بولار. اگروقالاشىق ءۇشىن كادر ماسەلەسى وزەكتى. اۋىلدا وسكەن, دالانى, مالدى كورگەن, اتقا مىنە الاتىن قىر بالاسىن 7-9 سىنىپتاردان باستاپ كاسىپكەرلىككە وقىتۋ كەرەك. ول ءۇشىن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىمەن بىرلەسە وتىرىپ 7-9 سىنىپتاردا اگروبيزنەس وقۋىن ەنگىزۋى قاجەت. ەگەر مەملەكەتتىك ستاندارت كەلەدى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جاساپ شىعارادى دەپ وتىرا بەرسەك, بۇل پروتسەسس ۇزاققا كەتەدى. مەكتەپتىڭ جەرى, تاجىريبە الاڭى, ءبىراز اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى, شەبەرحانالارى, ستانوكتارى, مالى, قوراسى بولعانى تەرىس ەمەس. اقش-تا ءبىر فەرمەر 17-18 ءتۇرلى ماماندىق يەسى. اگروبيزنەس مەكتەبىنىڭ 9-سىنىبىن ءبىتىرۋشى تۇلەك ەڭ بولماسا وسىنىڭ جارتىسىن مەڭگەرىپ شىقسا بولار ەدى. ءدال وسى اگروقالاشىقتا قارقارالى اۋىلشارۋاشىلىق كوللەدجىنىڭ فيليالىن اشۋ ءوزى-اق سۇرانىپ تۇر. مال باسى وسەدى, اسىلداندىرۋ جۇرەدى, بورداقىلاۋ الاڭدارى, قاساپحانالار, شاعىن ءسۇت تسەحتارى ىستەيدى, مال ازىعىن دايىنداۋ تەحنولوگياسى وزگەرەدى. زووتەحنيكالىق, مالدارىگەرلىك, اگرونوم, ينجەنەر, گيدروتەحنيك, ەلەكتريك ت.ب. ماماندىقتارعا سۇرانىس پايدا بولادى. ءونىم رىنوكقا, كەلەشەكتە ەكسپورتقا شىعاتىن ۋاقىت تۋادى, اۋىلشارۋاشىلىق مامان-تەحنولوگتارىنىڭ كۇنى الىس ەمەس. تاياۋدا ەلباسى قول قويعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ تۋرالى” تۋرالى جارلىق تا وسى اگروقالاشىققا باراتىن جولدى ايقىنداي تۇسەتىن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە ومىرشەڭ يدەيانى, جاڭالىقتى, وزگەرىستى قوعام سۇراپ وتىر. جار سالىپ, بايگە تىگىپ سىرت قالما, بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايىق, يدەياڭ بولسا ۇسىن دەپ وتىر. سول يدەيا وسى – اگروقالاشىق. ىسكە اسسا الاشتىڭ ءاليحانى دا ريزا, اقتوعايدىڭ حالقى دا ريزا. ەڭ باستىسى, اۋىلدى ساقتاپ, الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇزەپ, ەت ءوندىرۋ ىسىنە تارتار ەدىك. امانتاي قالىمبەرگەنوۆ, اگرونوم-ەكونوميست. بالقاش.