2011 جىلعى 8 شىلدە, استانا, ۇكىمەت ءۇيى
كەمەلەرمەن بولعان اۆاريالىق جاعدايلاردى تەرگەۋ قاعيداسىن بەكىتۋ تۋرالى
«ساۋدا ماقساتىندا تەڭىزدە ءجۇزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2002 جىلعى 17 قاڭتارداعى زاڭىنىڭ 4-بابى 2-تارماعىنىڭ 21) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان كەمەلەرمەن بولعان اۆاريالىق جاعدايلاردى تەرگەۋ قاعيداسى بەكىتىلسىن.
2. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك. ءماسىموۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 8 شىلدەدەگى №780 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن
كەمەلەرمەن بولعان اۆاريالىق جاعدايلاردى تەرگەۋ قاعيداسى
1. جالپى ەرەجەلەر
1. وسى تەڭىز كەمەلەرىمەن بولعان اۆاريالىق جاعدايلاردى تەرگەۋ قاعيداسى (بۇدان ءارi – قاعيدا) «Caۋدa ماقساتىندا تەڭiزدە ءجۇزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2002 جىلعى 17 قاڭتارداعى زاڭىنا سايكەس ازiرلەنگەن. 2. وسى قاعيدا ءجۇزۋ كەزiندە نەمەسە تۇراقتا كەمەلەرمەن بولعان اۆاريالىق جاعدايلاردى تەرگەۋ ءتارتiبiن بەلگiلەيدi. 3. وسى قاعيدانىڭ قولدانىسى: 1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن; 2) ولاردىڭ ءجۇزۋى نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتىق جانە ىشكى سۋ جولدارى تۇراعى كەزىندە شەتەل تۋىن كوتەرىپ جۇزەتىن پايدالانۋداعى تەڭiز كەمەلەرiنە تارالادى. 4. وسى قاعيدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري-تەڭiز كۇشتەرiنiڭ جانە شەكارا قىزمەتىنiڭ تەڭiز بولiمدەرiنiڭ تۋىن كوتەرىپ جۇزەتىن كەمەلەرگە قولدانىلمايدى. 5. وسى قاعيدادا مىناداي نەگiزگi ۇعىمدار پايدالانىلادى: 1) اۆاريالىق جاعداي – اپاتقا ۇشىراۋعا جانە تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسىن جوعالتۋعا اكەپ سوقتىرعان كەمەمەن بولعان وقيعا, كەمەمەن باسقا كەمەنى (كەمەلەردى), ناۆيگاتسيالىق جابدىق قۇرالدارىنىڭ, جاعالاۋ قۇرىلىستارىن, سۋ استى كابەلiن, سۋ استى قۇبىر جولدارىن زاقىمداۋ, كەمەنiڭ تىركەپ سۇيرەتكەن وبەكتiسiن جوعالتۋى; 2) كوميتەتتىڭ اۋماقتىق بولىمشەسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق بولىمشەسى; 3) ناۆيگاتسيالىق قاۋiپسiزدiك – ناۆيگاتسيالىق كارتانىڭ جانە جۇزۋگە ارنالعان وقۋ قۇرالىنىڭ جەتكiلiكتiك پەن دالدiگى دارەجەسi, ناۆيگاتسيالىق جابدىق قۇرالدارىنىڭ شتاتتىق ورنىنان اۋىسۋى جانە ولاردىڭ سيپاتتامالارىنىڭ وزگەرۋi تۋرالى ناۆيگاتسيالىق جەدەل اقپاراتتىڭ, ۋاقتىلىعى, ءجۇزۋ اۋدانىن گيدروگرافيالىق قامتاماسىز ەتۋدiڭ تولىقتىعى مەن سەنiمدىلىگi, راديوناۆيگاتسيالىق قۇرالدار سيپاتتاماسىنىڭ تۇراقتىلىعى, اۋا رايى جاعدايىن بولجاۋ ساپاسى ءجۇزۋدiڭ قاۋiپسiز جولدارى تۋرالى ۇسىنىمدار جانە تەڭiزدە ءجۇزۋ قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتەتiن جانە باسقا فاكتورلارى; 4) پايدالانىلۋ شەكتەۋلەرى – اۆاريالىق جاعدايدىڭ ناتيجەسiندە پايدا بولعان تەحنيكالىق جاي-كۇيi دەڭگەيiنiڭ تومەندەۋiن جانە/نەمەسە تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىن, جابدىقتاۋدا كەمشiلiكتەردiڭ پايدا بولۋىن, جابدىقتاۋدىڭ تولىق بولماۋىن ەسكەرە وتىرىپ, كەمەنi پايدالانۋ كەزەڭiندە ۋاكiلەتتi ورگان بەلگiلەگەن تالاپتاردى بەلگiلi بiر قولدانۋدان شىعارۋ; 5) سيۋرۆەيەر – كەمەلەردى جانە جۇكتەردى تەكسەرۋمەن اينالىساتىن جانە ولاردىڭ جاي-كۇيى, اۆاريالىق جاعداي كەزىندە بۇزۋشىلىقتاردىڭ مولشەرى تۋرالى, كەمەنىڭ تەڭىزدە ءجۇزۋى تۋرالى قورىتىندىنى بەرەتىن ساراپشى; 6) تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسى – كەمەنiڭ بەرiكتiلىگىنە, ورنىقتىلىعىنا, جۇزۋشىلىگىنە جانە باتپاۋشىلىعىنا قويىلاتىن تالاپتار جيىنتىعى; 7) ۋاكiلەتتi ورگان – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتى. 6. اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەيتىن ورگان تەڭiز پورتىنىڭ كاپيتانى باسقاراتىن تەڭiز پورتىنىڭ اكiمشiلiگi (بۇدان ءارi - ءتپا) بولىپ تابىلادى. 7. ءار ءتۇرلi كەمە يەلەرىنە تيەسىلى كەمەلەردiڭ سوقتىعىسۋمەن بايلانىستى اۆاريالىق وقيعالاردى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەڭiز پورتىنىڭ اكۆاتورياسىندا بولعان اۆاريالىق وقيعالاردى ءتپا اۆارياعا ۇشىراعان كەمە يەسi وكiلدەرiنiڭ قاتىسۋىمەن تەكسەرەدى. 8. ناۆيگاتسيالىق-گيدروگرافيالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەمشىلىكتەرiنەن بولعان اۆاريالىق وقيعانى ءتپا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى وكiلدەرiنiڭ قاتىسۋىمەن تەرگەيدi. 9. شەت مەملەكەتتەردiڭ مۇددەسiن قوزعايتىن اۆاريالىق جاعدايلارعا, مۇزدى جەرلەردە ءجۇزۋ كەزiندە, اۆاريالىق-قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگiزۋ كەزىندە, ناۆيگاتسيالىق قاۋiپسiزدiك قامتاماسىز ەتىلمەيتiن اۋدانداردا نەمەسە جاعدايلاردا ءجۇزۋ كەزiندە بولعان كەمەنiڭ زاقىمدانۋىن, ءتپا تەرگەيدى. 10. ەگەر حالىقارالىق شارتتاردا وزگەشە كوزدەلمەسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن كوتەرىپ جۇزەتiن كەمەمەن بولعان اۆاريالىق جاعدايدى ءتپا تەرگەيدى. 11. كەمە كاپيتانى بولعان اۆاريالىق جاعداي تۋرالى كەمە يەسiنە دەرەۋ حابارلايدى. ەگەر اۆاريالىق جاعداي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتىق سۋلارىندا نەمەسە قازاقستاندىق پورت اكۆاتورياسىندا بولسا, حابارلاما ءتپا-گە دە جiبەرiلەدi, ول بولعان اۆاريالىق جاعداي تۋرالى كوميتەتتىڭ اۋماقتىق بولىمشەسىنە جانە كولىك پروكۋراتۋراسىنا دەرەۋ حابارلايدى. كوميتەتتىڭ اۋماقتىق بولىمشەسى اۆاريالىق جاعدايدى دەرەۋ ۋاكىلەتتى ورگانعا حابارلايدى. 12. شەتەلدiڭ اۋماقتىق سۋلارىندا ورىن العان اۆاريالىق جاعداي تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن كوتەرىپ جۇزەتىن كەمە كاپيتانى كەمە يەسiنە, ۋاكiلەتتi ورگانعا, ديپلوماتيالىق وكiلدiككە نەمەسە كونسۋلدىق مەكەمەگە حابارلايدى. بولعان اۆاريالىق جاعداي تۋرالى كەمە ساقتاندىرىلعان ساقتاندىرۋ ۇيىمىنىڭ وكiلiنە دە حابارلانادى. 13. كەمە يەسi ناۆيگاتسيالىق جابدىق قۇرالدارىنىڭ بارلىق زاقىمدانۋ جاعدايلارى تۋرالى ءتپا-گە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ءتيىستى قىزمەتىنە نەمەسە زاقىمدالعان جابدىق كىمنىڭ قاراۋىندا بولعانىنا بايلانىستى سۋ قاتىناسى مەملەكەتتiك كاسiپورنىنا دەرەۋ حابارلايدى. 14. بارلىق اۆاريالىق جاعدايلار تۋرالى كەمە يەسى ءتپا-گە حابارلايدى. 15. اۆاريالىق جاعدايلار تۋرالى حابارلاما مىناداي مالiمەتتەردi قامتۋى تيiس: 1) كەمەنiڭ اتاۋى, شاقىرۋ بەلگiلەرi, ءتيپى (سەرياسى), جاسالعان جىلى مەن ورنى. مۇزدان بولعان اۆاريالىق جاعداي كەزiندە كورپۋستىڭ مۇزعا قارسى كۇشەيتiلۋiنiڭ ناقتى ساناتى كورسەتiلسiن; 2) كۇنi, كەمەدەگى ۋاقىت; 3) اۋدان (پورت, ايلاق, بۇعاز, شىعاناق, رەيد, iشكi جانە اۋماقتىق سۋلار, اشىق تەڭiز), كوورديناتتار; 4) كەمەنiڭ سوڭعى شىققان پۋنكتى جانە ونىڭ باراتىن باعىتى; 5) جۇكپەن نەمەسە تەپە-تەڭ, جۇكتiڭ ءتۇرi (eگep كەمە سۇيىق جۇك تاسيتىن بولسا, وندا گازدان تازارتۋ, ينەرتتi گازداردىڭ جۇيەسi تۋرالى مالiمەتتەر); 6) گيدرومەتەورولوگيالىق جاعدايلار (جەلدiڭ باعىتى جانە كۇشi, تەڭiزدiڭ تولقىنداۋى, كiشكەنە تولقىندار, اعىسى, كورۋ مۇمكiندiگi, مۇز جامىلعىسىنىڭ سيپاتى, اۋا رايى بولجامى); 7) بورتتا لوتسماننىڭ بولۋى, تiركەپ سۇيرەۋدi پايدالانۋ; 8) اۆاريالىق جاعدايدىڭ ءمان-جايى: سوقتىعىسۋ كەزiندە: باعىت, جىلدامدىق, ۆاحتانىڭ قۇرامى, كەمەنi كiم باسقاردى, جاعداي (باسىپ وزۋ, قارسى ءجۇزۋ, قيىلىساتىن باعىتپەن ءجۇزۋ); قايراڭدا تۇرعان كەزدە: توپىراقتىڭ سيپاتتاماسى, اۆاريالىق جاعدايعا دەيiن جانە كەيiن شوگۋi (الدىڭعى, ارتقى جاعىمەن), شوگۋدi جوعالتۋ, قيسايۋ, باعىت, تاسۋ مولشەرi, ءبىر سانتيمەتر شوگۋگە كەلەتiن توننانىڭ سانى, تريۋمدار, تانكتەر بويىنشا جۇكتەردi ورنالاستىرۋ, كەمە بەتiندەگi پالۋباداعى جۇك, تiركەمە ارقاننىڭ جانە براگاعا ارنالعان ارقاننىڭ بولۋى جانە ولشەمi; 9) اۆاريالىق جاعدايعا تاپ بولعان كەمەلەردiڭ اتاۋى, ولاردىڭ تۋى, تiركەلگەن پورتى, يەلەرi تۋرالى مالiمەتتەر; 10) كەمەلەردiڭ تەڭiزدە ءجۇزۋ قابiلەتتەرiن جوعالتۋى, ايلاقتىڭ (وبەكتiنiڭ) پايدالانۋدان شىعارىلۋى; 11) تەگi, اتى, اكەسiنiڭ اتى, لاۋازىمى كورسەتiلگەن زارداپ شەككەن ادامداردىڭ سانى; 12) سۋ ورتاسىن لاستاۋ, كەمەدەن تاستالعان مۇناي ونiمدەرiنiڭ جانە باسقا زياندى زاتتاردىڭ كولەمi, ورنى, بولجامدى سەبەبi, ءتۇرi جانە مولشەرi; 13) ادامدارعا كومەك كورسەتۋ جانە قۇتقارۋ, زاقىمدانۋلاردى جانە تەڭiزدi لاستاۋ سالدارىن جويۋ جونiندە قابىلداناتىن شارالار. سۋعا تۇسiرiلگەن قۇتقارۋ قۇرالدارىنىڭ سانى جانە تيپi; 14) ومiرشەڭدiك ءۇشiن كۇرەس جونiندەگi iس-قيمىلداردى ۇيلەستiرۋ, كەمەلەرمەن جانە جاعالاۋلىق ستانتسيالارمەن بايلانىس; 15) كاپيتاننىڭ تەگi, اتى, اكەسiنiڭ اتى, تۋعان جىلى, بiلiمi, كاپيتان لاۋازىمىنداعى جۇمىس ءوتiلi, وسى كەمەدە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتى; 16) اۆاريالىق جاعدايدىڭ ءمان-جايىن جانە ونىڭ زارداپتارىن سيپاتتايتىن قوسىمشا مالiمەتتەر.2. اۆاريالىق جاعدايلاردى تەرگەۋ ءتارتىبى
16. اۆاريالىق جاعدايدى تiركەۋ ءۇشiن اۆاريالىق جاعدايعا ۇشىراعان كەمە كاپيتانى, كەمە نەمەسە ونىڭ ەكيپاجى بiرiنشi قازاقستاندىق پورتقا كەلگەننەن كەيiن بولعان اۆاريالىق جاعداي تۋرالى كەمە يەسىنە حابارلايدى, سونداي-اق جيىرما ءتورت ساعاتتىڭ iشiندە ءتپا-نە تەڭiز پورتى كاپيتانىنىڭ اتىنا اۆاريالىق جاعداي تۋرالى جازباشا ءوتiنiشتى جانە ولار بەكىتكەن تەحنيكالىق اكتىنى ۇسىنادى نەمەسە جولدايدى. 17. اۆاريالىق جاعداي تۋرالى جازباشا ءوتiنiش ەركىن نىساندا جازىلادى, وندا اۆاريالىق جاعدايعا كىم ۇشىرادى, كۇنi, ۋاقىتى, بولعان جەرi كورسەتىلەدى. 18. تەحنيكالىق اكتىدە مىناداي مالىمەتتەر كورسەتىلەدى: 1) كۇنى, ورنى, كەمەنىڭ بورتى; 2) اكتiنi جاساعان تۇلعالاردىڭ لاۋازىمى, تەگi, اتى, اكەسiنiڭ اتى; 3) اۆاريالىق جاعدايدىڭ ءتۇرi, ورنى جانە كۇنi; 4) زاقىمدانۋلاردىڭ تولىق سيپاتتاماسى جانە زالالدى اتاپ كورسەتۋ; 5) زارداپ شەككەن ادامداردىڭ تiزiمi, جوعالعان جۇكتiڭ (مۇلiكتiڭ, كەرەك-جاراقتىڭ, جابدىقتاردىڭ, جابدىقتاۋدىڭ, راديوگراممالار كوشiرمەلەرiنىڭ) تىزبەسى; 6) اكتiنiڭ سوڭىندا اكتىنى جاساعان تۇلعالاردىڭ قولى قويىلادى. 19. اۆاريالىق جاعدايدى ءتپا لاۋازىمدى تۇلعاسى اۆاريالىق جاعداي تۋرالى ءوتiنiشتi جانە تەحنيكالىق اكتiنى العان كەزدە اۆاريالىق جاعدايلاردى تiركەۋ جۋرنالىنا تiركەيدi. ءتپا اۆاريالىق جاعدايلاردى تiركەۋ جۋرنالىنا اۆاريالىق جاعدايلاردى سىنىپتاۋ تۋرالى مالiمەتتەردi ەنگiزەدi. ءتپا كەمە كاپيتانى بەرگەن قۇجاتتاردى قاراعاننان كەيiن اۆاريالىق جاعدايدى سىنىپتايدى. 20. ءتپا كەمە كاپيتانىنان تەرگەۋگە قاجەتتi قۇجاتتاردى ۋاقتىلى بەرۋiن تالاپ ەتەدi. 21. كەمە كاپيتانى اۆاريالىق جاعداي تۋرالى قۇجاتتاردى تەرگەۋ ورگاندارىنا بەرەدi جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا ماقساتىندا تەڭىزدە ءجۇزۋ زاڭناماسىنا سايكەس تەڭiزدiك نارازىلىقتى رەسiمدەيدi. 22. كەمە كاپيتانى كەمە نەمەسە ونىڭ ەكيپاجى بiرiنشi قازاقستاندىق پورتقا كەلگەننەن سوڭ ءۇش تاۋلiك iشiندە ءتپا-گە مىناداي قۇجاتتاردى ۇسىنادى: 1) ەركiن تۇردە جازىلاتىن اۆاريالىق جاعدايدىڭ جاي-كۇيiن, سەبەپتەرiن, سالدارىن وعان قاتىستى تۇلعالاردى كورسەتۋمەن اۆاريالىق جاعداي تۋرالى تولىق حابارلاما; 2) كەمە قۇجاتتارىنان كوشiرمەلەر; 3) اۆاريالىق وقيعاعا قاتىسى بار تۇلعالار مەن كۋاگەرلەردiڭ تۇسiنiكتەمەلەرi; 4) قاجەت بولعان كەزدە – ءوزi جازاتىن لەنتالار, ولاردىڭ ماعىناسىن اشۋ, توسەممەن بىرگە جول كارتاسى; 5) مانەۆرلەۋ سىزباسى, راديولوكاتسيالىق پلانشەتتەر; 6) زاقىمدانۋدىڭ سىزبالارى مەن كەسكىندەرى; 7) ءتپا-ءنىڭ تالابى بويىنشا اۆاريالىق جاعدايعا قاتىستى قۇجاتتار. 23. تەرگەۋ پروتسەسiندە كەمە كاپيتانى ءتپا تالاپ ەتۋiمەن اۆاريالىق وقيعا ناتيجەسiندە بولعان كەمەنiڭ زاقىمدانۋىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مىناداي قوسىمشا قۇجاتتاردى بەرەدi: 1) سۇڭگۋiردi قاراپ تەكسەرۋ بايقاۋ جانە/نەمەسە دوكتىق قاراپ تەكسەرۋ; 2) سىنىپتامالىق قوعام نەمەسە كەمە قاتىناسى تىركەلىمى قىزمەتكەرلەرiنiڭ تەحنيكالىق قاراپ تەكسەرۋ اكتi; 3) زاقىمدانۋلاردىڭ فوتوسۋرەتتەرi; 4) جوندەۋدىڭ الدىن الا كالكۋلياتسياسى; 5) اۆاريالىق زاقىمداردى جويۋدى جۇرگiزگەن مامانداندىرىلعان ۇيىمداردىڭ شوتتارى; 6) كەمەنىڭ زاقىمدانۋىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇجاتتار. 7) اۆاريالىق جاعداي كەزىندە كەمە يەلەنۋشi قول قوياتىن شىعىندار مولشەرi تۋرالى انىقتاما, مىناداي مالىمەتتەردى قامتيدى: كەمەنiڭ اتاۋى, كەمە يەسiنىڭ اتاۋى; اۆاريالىق جاعداي بولعان كۇنi جانە ورنى; اۆاريالىق جاعداي بويىنشا شىعىنداردىڭ جالپى سوماسى (مىڭنىڭ وننان بiرiنە دەيiنگi دالدiكپەن, تەڭگەمەن); كەمەنiڭ تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسىن قالپىنا كەلتiرۋ ءۇشiن اۆاريالىق زاقىمدانۋلاردى جويۋدىڭ قۇنى; قۇتقارۋ وپەراتسيالارىنىڭ جانە/نەمەسە اۆاريالىق كەمەنi تiركەپ سۇيرەۋدiڭ جانە/نەمەسە ونىمەن iلەسiپ ءجۇرۋدiڭ قۇنى; جوعالعان جۇكتiڭ قۇنى جانە/نەمەسە اۆاريالىق جاعدايدىڭ ناتيجەسiندە ونىڭ زاقىمدانۋىنان, قايتا قالاۋدان, ارتىق تيەۋدەن كەلگەن شىعىندار. ءتپا وبەكتيۆتi سەبەپتەرمەن كورسەتىلگەن قۇجاتتى بەرە الماعان جاعدايدا, كەمە كاپيتانى ءوز بەتiنشە بولماسا تاۋەلسiز سيۋرۆەيەردىڭ كومەگiمەن اۆاريالىق جاعداي بويىنشا شامامەن الىنعان شىعىن ەسەبiن جاسايدى جانە ۇسىنادى. 24. اۆاريالىق جاعداي تۋرالى دالەلدەردi iزدەۋ قاجەت بولعان كەزدە اۆاريالىق جاعدايعا تارتىلعان كەمەلەر كەلiپ توقتاعان تەڭiز پورتتارىنىڭ كاپيتاندارى قاجەتتi اقپاراتتى جيناۋعا قاتىسادى. 25. اۆاريالىق وقيعالار: 1) كەمەنiڭ اپاتقا ۇشىراۋى; 2) اۆاريا; 3) اۆاريالىق وقيعا; 4) پايدالانىلۋ زاقىمدارى بولىپ جiكتەلەدi. 26. كەمەنىڭ اپاتقا ۇشىراۋىنا مىناداي: 1) كەمەنiڭ قيراۋى نەمەسە ونىڭ تولىق كونسترۋكتيۆتiك بۇزىلۋى ناتيجەسiندە قالپىنا كەلتiرىپ جوندەۋ ماقساتقا ساي بولماسا; 2) كەمە سۇيرەتiپ كەلە جاتقان وبەكتiنiڭ جوعالۋى ناتيجەسiندە بولعان اۆاريالىق جاعدايلار جاتادى. 27. اۆارياعا مىناداي اۆاريالىق جاعدايلار جاتادى: 1) ادام (ادامدار) ولiمiنە اكەلگەن جاعداي. وقيعا ەگەر ادام ءولiمi اۆاريالىق جاعداي سالدارىنان بولسا اۆاريا بولىپ جiكتەلەدi. 2) جولاۋشىلار كەمەسiندەگى اۆاريالىق جاعداي, كەمەنiڭ زاقىمدانۋى ناتيجەسiندە بولعان كەم دەگەندە تەڭiزدە ءجۇزۋدiڭ بiر ساپاسىن جوعالتاتىن نەمەسە بەلگiلi بiر پايدالانىمدىق شەكتەۋلەردiڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى وندiرiستiك قىزمەتتە كەدەرگiنiڭ پايدا بولۋىنا اكەلەتiن جاعداي. 28. اۆاريالىق وقيعالارعا مىناداي اۆاريالىق جاعدايلار جاتادى: 1) ناتيجەسiندە كەمەنiڭ زاقىمدانۋىنا اكەلگەن, تەڭiزدە ءجۇزۋدiڭ كەم دەگەندە بiر ساپاسىن جانە/نەمەسە بەلگiلi بiر پايدالانىلۋ شەكتەۋلەرىنiڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى وندiرiستiك قىزمەتتە كەدەرگiنiڭ پايدا بولۋىنا اكەلەتiن; 2) ناتيجەسiندە كەمەنiڭ سۋ استى كابەلiنە, سۋ استى قۇبىر وتكiزگiشتەرiنە, ناۆيگاتسيالىق جابدىق قۇرالدارىنا, جاعالاۋ قۇرىلىستارىنا جانە وزگە وبكتىلەرگە زاقىم كەلiپ, ولاردىڭ پايدالانۋدان شىعۋىنا اكەلگەن; 3) ناتيجەسiندە كەمە الىنعان جانە/نەمەسە كەلتىرىلگەن زاقىمدانۋدىڭ ولشەمi مەن سيپاتىنا قاراماستان 24 ساعاتتان ارتىق قايراڭدا تۇرعان; 4) ناتيجەسiندە كەمەدەگi تاسىمالداناتىن جۇك جىلجىپ كەتسە جانە/نەمەسە ەڭ بولماعاندا ءبىر كەمەنىڭ تەڭىزدە ءجۇرۋ ساپاسىن جوعالتۋعا اكەپ سوعاتىن كەمەنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرi وزگەرسە; 5) ناتيجەسiندە كەمەگە باسقا كەمەنiڭ زاقىم كەلتiرۋi, قانداي دا بiر پايدالانىلۋ شەكتەۋلەرىنە بايلانىستى كەمەنiڭ (كەمەلەردiڭ) وندiرiستiك قىزمەتiنە كەدەرگi جاسايتىن جاعدايلار; 6) ارقانداردىڭ جانە/نەمەسە تورلاردىڭ ەسپەلi ۆينتتەرگە جانە/نەمەسە رۋلگە ورالۋى ورىن السا, قانداي دا بiر پايدالانىلۋ شەكتەۋلەرىنە بايلانىستى كەمەنiڭ (كەمەلەردiڭ) وندiرiستiك قىزمەتiنە 48 ساعاتقا جانە وداندا ارتىق ۋاقىتقا كەدەرگi جاسايتىن جاعدايلار. 29. پايدالانىلۋ زاقىمدانۋىنا مىناداي اۆاريالىق جاعدايلار جاتادى: 1) ناتيجەسiندە وسى قاعيدانىڭ 28-تارماعىنىڭ 1), 4), 5), 6) تارماقشالارىندا كورسەتiلگەن بەلگiلەرگە ساي كەلمەيتىن كەمەنiڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرiنiڭ وزگەرۋi جانە/نەمەسە ونىڭ جانە باسقا كەمەنiڭ زاقىمدانۋى نەمەسە تاسىمالداناتىن جۇكتiڭ ورىن اۋىستىرۋى; 2) ءجۇزۋ ساپاسىن جوعالتقانىنا قاراماستان ناتيجەسiندە مۇزدى جەرلەرمەن ءجۇزۋ كەزiندە ەكيپاجدىڭ دۇرىس ارەكەت ەتۋى كەزiندەگi كەمە زاقىمدارى; 3) ناتيجەسiندە تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسىن جوعالتقانىنا قاراماستان, ناۆيگاتسيالىق قاۋiپسiزدiك قامتاماسىز ەتiلمەگەن جاعدايدا اۋدانداردا نەمەسە ءجۇزۋ كەزiندە ەكيپاجدىڭ زاڭدى ارەكەتi كەزiندە كەمەنiڭ زاقىمدانۋى بولعان; 4) ناتيجەسiندە تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسىن جوعالتقانىنا قاراماستان اۆاريالىق-قۇتقارۋ وپەراتسيالارىن جۇرگiزۋ ۋاقىتىندا ەكيپاجدىڭ زاڭدى ارەكەتi كەزiندە كەمەنiڭ زاقىمدانۋى بولعان; 5) ناتيجەسiندە كەمەنi پايدالانۋدان شىعارۋعا اكەلمەگەن ناۆيگاتسيالىق جابدىق قۇرالدارىنا زاقىمىن تيگiزگەن; 6) وسى قاعيدانىڭ 28-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىندا كورسەتiلگەن بەلگiلەرگە جاتپايتىن, ناتيجەسiندە ەكيپاجدىڭ تەڭiزدە ارقانمەن بايلاۋ جانە/نەمەسە جۇك ارتۋ جانە/نەمەسە بۋنكەرلiك وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ ۋاقىتىندا زاڭدى ارەكەتى كەزiندە كەمەنiڭ زاقىمدانۋى; 7) ناتيجەسiندە كەمە جيىرما ءتورت ساعاتتان كەم قايراڭدا تۇرعان بولسا, جانە بۇل رەتتە كەمىندە ءبىر تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسىن جوعالتۋعا اكەلەتiن جانە/نەمەسە قانداي دا بiر پايدالانىمدىق زاقىمدانۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى وندiرiستiك قىزمەتiنە كەدەرگi كەلتiرەتiن زاقىمدانۋ بولماسا; 8) كەمەنiڭ سۋ استى كابەلدەرiن, سۋ استى قۇبىر وتكiزگiشتiكتەرiن, جاعالاۋ قۇرىلىستارىن ولاردى پايدالانۋدان شىعارۋعا اكەلمەگەن باسقا وبەكتىلەردى ەلەۋسiز زاقىمداۋمەن بايلانىستى اۆاريالىق جاعداي. 30. اۆاريالىق جاعدايلار تۇرلەرi, سەبەپتەرi, سالدارى بويىنشا اۆاريالىق جاعدايداردى جىكتەۋ كەستەسىنە سايكەس جىكتەلەدى. 31. اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋ مەرزiمi ونىڭ تiركەلگەن كەزىنەن باستاپ ەسەپتەلەدى, بۇل جونiندە ۋاكiلەتتi ورگانعا جانە اۋماقتىق ۋاكىلەتتى ورگانعا حابارلانادى. اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋدi ونىڭ تiركەلگەن كۇنiنەن باستاپ وتىز كۇن iشiندە ءتپا جۇرگiزەدi. تەرگەۋ ناتيجەلەرi بويىنشا ءتپا قورىتىندى جاسايدى جانە تەرگەۋ ماتەريالدارىنىڭ كوشiرمەلەرiن ۋاكiلەتتi ورگانعا, كەمە يەسiنە جانە كولiك پروكۋراتۋراسىنا بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جiبەرەدi. قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تابىلعان جاعدايدا كورسەتiلگەن ماتەريالداردىڭ كوشiرمەلەرi قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جiبەرiلەدi. 32. ءتپا-ءنىڭ ءاربiر نەگiزدەلگەن ۇسىنىمى بويىنشا ۋاكiلەتتi ورگان تەرگەۋ مەرزiمiن ون جۇمىس كۇنىنە ۇزارتادى. 33. اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋ ناتيجەسiندە ءتپا مىنالاردى بەلگiلەۋi تيiس: 1) كەمەنiڭ, ەكيپاجدىڭ, جاراقتاردىڭ, جابدىقتىڭ بەلگiلەنگەن تالاپتارعا سايكەس كەلۋi; 2) ناۆيگاتسيالىق جاعدايدى تالداۋ; 3) اۆاريالىق جاعدايعا اكەلگەن جاعدايلار مەن ءمان-جايلار; 4) اۆاريالىق جاعدايعا اكەلگەن سەبەپتەر, ونىڭ سالدارى مەن سىنىپتالۋى; 5) اۆاريالىق جاعدايعا قاتىستى ادامداردىڭ ارەكەتىن ولارعا سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرiن ەسەپكە الىپ, باعالاۋ, ولاردىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيi, شارشاۋ دەڭگەيi; 6) اۆاريالىق وقيعاعا اكەلگەن نەمەسە بولۋىنا اسەرiن تيگiزگەن, كiمنiڭ نۇسقاۋىمەن جانە قانداي نورماتيۆتiك تالاپتاردىڭ بۇزىلعاندىعىن, ورىندالماعاندىعىن, ساقتالماعاندىعىن كورسەتۋىمەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ تىزبەسi; 7) اقتالعان تاۋەكەلدى ەسەپكە الىپ, جاسالعان ارەكەتتەردiڭ تەڭiزدە ءجۇزۋ قاۋiپسiزدiگi بويىنشا بەلگiلەنگەن تالاپتارعا سايكەس كەلۋi. تاۋەكەل بiر ۋاقىتتا مىناداي جاعدايلاردا اقتالعان بولىپ تانىلادى: 1) تاۋەكەل ءوزى ارنالعان ماقساتقا سايكەس بولۋى تيiس; 2) ماقساتقا قاراپايىم, تاۋەكەلمەن بايلانىستى ەمەس ارەكەتتەرمەن قول جەتكىزىلۋى مۇمكiن ەمەس; 3) تاۋەكەل جالعان زالال كەلتىرۋگە شامادان وتپەۋى كەرەك; 4) ماتەريالدىق وبەكتiلەر, تاۋەكەل نىسانى بولىپ تابىلادى. 34. ءتپا-ءنىڭ لاۋازىمدى تۇلعاسى اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋ بارىسىندا اۆاريالىق جاعدايعا قاتىسى بار ادامدارعا جانە كۋاگەرلەرگە cۇpaۋ جۇرگiزەدى. اۆاريالىق جاعدايعا قاتىسى بار ادامدارعا مەن كۋاگەرلەرگە سۇراۋ جۇرگiزگەن كەزدە سۇراۋ حاتتاماسى جۇرگiزiلەدi. اۆاريالىق جاعدايعا قاتىستى تۇلعالار مەن كۋاگەرلەردi سۇراۋ ءۇشiن شاقىرۋ كەمە يەسiن نەمەسە كەمە كاپيتانىن رەسمي تۇردە ەسكەرتۋ جولىمەن جۇرگiزiلەدi. ەگەر سۇرالۋعا تيiستi تۇلعا تەرگەۋ ورگانى ورنالاسقان جەردە بولماسا, تەرگەۋ ورگانىنىڭ جەكە تاپسىرماسى بويىنشا سۇراۋ وسى تۇلعانىڭ نەمەسە كۋاگەردiڭ تۇرعان جەرi بويىنشا ۇقساس تەرگەۋ ورگانىندا جۇرگiزiلەدi. ەگەر سۇرالاتىن ادام سۇراۋ جۇرگiزiلەتiن تiلدi بiلمەسە, اۋدارماشى شاقىرىلادى, ونىڭ قاتىسۋى حاتتامادا كورسەتiلەدi. 35. ءتپا جۇرگiزەتiن تەرگەۋ پروتسەسiنە اۋدارماشىلار, ءتيىستى ماماندار تارتىلۋى, زەرتحانالىق جانە باسقا تالدامالار نەمەسە ساراپتامالار جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. تەرگەۋگە اۋدارماشىلاردى, تيiستi مامانداردى تارتۋ, زەرتحانالىق نەمەسە وزگە دە تالداۋلاردى, ساراپتامالار مەن تاجiريبەلەر جۇرگiزۋ قاجەتتiلiگiن ءتپا-مەن بەلگiلەيدi. كەمە يەسi ءتپا-گە اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋ جۇرگiزۋدە بارلىق كومەكتi كورسەتەدi. 36. كەمە يەسi ءتپا-ءنىڭ قورىتىندىسىمەن كەلiسپەگەن جاعدايدا كەمە يەسى تەرگەۋ ماتەريالدارىن العاننان كەيiن ون جۇمىس كۇنi iشiندە ءوزiنiڭ نارازىلىعىن ۋاكiلەتتi ورگانعا جiبەرەدى. نارازىلىق حاتتىڭ كوشiرمەسi ءتپا-گە دە جiبەرiلەدi. 37. ۋاكiلەتتi ورگان ءتپا-ءنىڭ قورىتىندىسى مەن اۆاريالىق وقيعا بويىنشا ماتەريالداردى ول بەرiلگەن كۇنiنەن باستاپ وتىز جۇمىس كۇن iشiندە قارايدى, وسىدان كەيiن ول بويىنشا ەگەر ورىن السا, كەمە يەسiنiڭ نارازىلىعىن ەسەپكە الىپ, مىناداي شەشiمدەردىڭ ءبىرىن قابىلدايدى, ەگەر مۇنداي جاعداي ورىن السا: 1) قورىتىندىنى بەكىتەدى; 2) قورىتىندى بويىنشا ەسكەرتۋدى كورسەتىپ پىسىقتاۋعا جىبەرەدى; 3) وتىز كۇنتىزبەلىك كۇن مەرزىمگە قوسىمشا تەرگەۋگە جىبەرەدى. 38. كەمە يەسi قورىتىندىنى العاننان كەيiن الداعى ۋاقىتتا وسىنداي جاعدايلاردىڭ قايتالانۋىن بولدىرمايتىن پروفيلاكتيكالىق شارالار جۇرگiزەدi, ارەكەتتەرi اۆاريالىق جاعدايعا اكەلگەن جانە/نەمەسە ىقپال ەتكەن قىزمەتكەرلەردi تارتiپتiك جانە ماتەريالدىق جاۋاپكەرشiلiككە تارتادى, سونداي-اق كەمەنiڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيiن, ودان ءارi پايدالانۋ جانە/نەمەسە جوندەۋ شارتتارىن انىقتاۋ ماقساتىندا سىنىپتاۋ قوعامعا كۋالاندىرۋعا نەمەسە كەمە قاتىناسىنىڭ تىركەلىمىنە جiبەرەدi. ەگەر اۆاريالىق جاعداي كەمەنi ۋاكiلەتتiك ورگانعا كۋالاندىرۋعا ۇسىنۋعا مۇمكiندiگى جوق شەتەل پورتىندا نەمەسە وسىنداي بiرiنشi كىرۋ پورتى بولىپ تابىلسا, وندا بۇل كەمە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تانىعان شەتەلدiك سىنىپتاۋ قوعامىنا ۇسىنىلادى. 39. اۆاريالىق جاعداي كەزىندە ءتپا-ءنىڭ ەسەپكە الۋىنا كەمە يەسi ۇسىناتىن مىناداي شىعىندار جاتادى: 1) كەمە اپاتى بولعان جاعدايدا - كەمە اپاتقا ۇشىراعان ايدىڭ الدىڭداعى بiرiنشi كۇنiنە (توزۋدى ەسەپكە الماعاندا) ونىڭ بالانستىق قۇنى; 2) اۆاريالىق جاعداي ناتيجەسiندە پايدا بولعان بۇزىلۋدى جوندەۋدiڭ قۇنى: كەمەنiڭ تەڭiزدە ءجۇزۋ ساپاسىن قالپىنا كەلتiرۋگە كەتكەن شىعىندار; قۇتقارۋ وپەراتسيالارىنىڭ نەمەسە اۆاريالىق كەمەنi تiركەپ سۇيرەۋدiڭ قۇنى; اۆاريالىق جاعداي ناتيجەسiندە جۇكتiڭ زاقىمدانۋىنان كەلگەن شىعىندار جانە/نەمەسە شىعىنداردىڭ قۇنى. اۆاريالىق جاعداي ناتيجەسiندە بولعان زاقىمدانۋلاردى جويۋدىڭ قۇنىن انىقتاۋ ءۇشiن اۆاريالىق زاقىمدانۋلاردى جويۋ جونiندەگi جۇمىستاردى ورىنداۋعا ارنالعان سمەتالىق كالكۋلياتسيانى پايدالانۋ كەرەك, بۇل وسى جۇمىستاردى ورىنداعان (قازاقستاندىق نەمەسە شەتەلدiك) ۇيىمنىڭ ەسەپتەرiنە سايكەس جاسالادى. سمەتالىق كالكۋلياتسياعا جۇمىس كۇشiنiڭ شىعىنى, پايدالانىلعان ماتەريالدار, كەمەنi جوندەۋشi ۇيىمنىڭ ۇستەمە شىعىندارى مەن دوكتاۋ قۇنى كiرەدi. ەگەر اۆاريالىق جاعدايلار بويىنشا شىعىندار ەركiن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتامەن بەرiلسە, وندا ونىڭ سوماسى اۆاريالىق جاعداي وقيعا بولعان كۇنگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى بەلگiلەگەن باعام بويىنشا تەڭگەگە اۋدارىلادى. 40. ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن ءتاپ قورىتىندىسى بويىنشا كەمە يەسi جۇرگiزەتiن ءىس-شارالاردى باقىلاۋدى اۋماقتىق ۋاكiلەتتi ورگان جۇزەگە اسىرادى. 41. اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋ اياقتالعاننان كەيiن تەرگەۋدiڭ بارلىق ماتەريالدارى جەكە پاپكاعا تiگiلەدi, بەتتەرi نومiرلەنiپ, قۇجاتتار تiزبەس جاسالادى. پاپكا «اۆاريالىق iس» دەپ اتالادى. 42. تەرگەۋ ورگانى ۋاكiلەتتi ورگاننىڭ تيiستi رۇقساتى نەگiزiندە اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋدi توقتاتىلا تۇرىلۋىنا نەگiز بولعان جاعدايلاردىڭ ءمان-جايلار تولىق نەمەسە ءىشىنارا جوققا شىعارىلعانعا دەيiن توقتاتا تۇرادى. جوققا شىعارىلعاندا ول ۋاكiلەتتi ورگاننىڭ شەشiمiمەن قايتا باستالادى. تەرگەۋ توقتاتىلا تۇرعان جاعدايدا تەرگەۋ ورگانى تەرگەۋدىڭ توقتاتىلا تۇرعانى جانە ونىڭ توقتاتا تۇرۋ نەگىزدەرى تۋرالى مۇددەلى تۇلعالار مەن كولىك پروكۋراتۋراسىنا ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە حابارلايدى. اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋ مىناداي جاعدايلاردا تولىق نەمەسە ءىشىنارا توقتاتىلا تۇرادى: 1) زاڭدا قوزدەلگەن تارتىپپەن كۋالاندىرىلعان, اۆاريالىق جاعدايعا قاتىستى تۇلعانىڭ ۋاقىتشا پسيحيكالىق بۇزىلۋى نەمەسە وزگە دە اۋىر ناۋقاستانۋى; 2) اۆاريالىق جاعدايعا قاتىستى تۇلعانىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەردە بولۋى; 3) اۆاريالىق تەرگەۋدىڭ ودان ءارى جۇرگىزىلۋىنە كەدەرگى بولاتىن ەڭسەرىلمەيتىن كۇشتىڭ ارەكەتى; 4) ءتيىستى ساراپتاما جۇرگىزۋ. كورسەتىلگەن ءمان-جايلار جويىلعاننان كەيىن, وسى قاعيدادا بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس اۆاريالىق جاعدايدى تەرگەۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
