ءار جىلدىڭ وزىندىك جەمىسى بار. بيىلعى جىلدىڭ باستى جەمىسىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاشاعان جوباسىن ايتۋعا بولادى. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بۇل – ءبىر عاسىردان استام مەرزىمنەن بەرى مۇناي مەن گاز ءوندىرىپ كەلگەن ەلىمىز ءۇشىن تىڭ ءارى العاشقى جوبا. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز سۋ ايدىنىنىڭ استىنان «قارا التىن» وندىرۋگە تۇڭعىش رەت قادام جاسادى. ۇشىنشىدەن, قاشاعان – الەمدە سوڭعى 40 جىلدا اشىلعان ەڭ ءىرى كەنىش. قازىر الەمدەگى ەڭ ءىرى 10 كەن ورنىنىڭ قاتارىنان ورىن الدى. تورتىنشىدەن, «قاشاعانداعى» كومىرسۋتەكتىڭ مول قورى ەلىمىزدى مۇنايى وراسان مەملەكەتتەر قاتارىنان لايىقتى ورنىن يەلەنۋگە باستى سەبەپ بولدى دەي الامىز. ەڭ باستىسى, تۇيىق سۋ قويماسى سانالاتىن كاسپي تەڭىزىندەگى بۇل جوبا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اشىلۋىمەن ۇلكەن ماڭىزعا يە بولعانى داۋسىز.
العاشقى قادام نەمەسە قاشاعاندى قۇرىقتاۋ قالاي باستالدى؟
راس, سۋ ايدىنىنان مۇناي ءوندىرۋ وڭاي ەمەس. سول سەبەپتەن, كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورعا جاتاتىن سولتۇستىك بولىگىنەن كەن ورىندارىن بارلاۋ ءۇشىن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ تاجىريبەسىنە يەك ارتۋدىڭ, باسقاشا ايتقاندا, ولاردى جوباعا ينۆەستور رەتىندە تارتۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىندادى. ناقتىلاي ايتقاندا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى العاشقى سەيسميكالىق بارلاۋ 1993 جىلدان باستاۋ الادى. تەڭىز تابانىنا العاشقى بۇرعى ۇشى 1999 جىلدىڭ 12 تامىزىندا سالىندى. سول كەزدەگى وكيوك كومپانياسى قاشاعان كەنىشىن بۇرعىلاۋ ءۇشىن «سۇڭقار» جىلجىمالى بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىن رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا قۇراستىرىپ ەدى. سودان كەيىن ءبىر جىلعا جۋىق مەرزىم وتكەندە, ياعني 2000 جىلدىڭ جازىندا قاشاعان كەنىشىندە مول مۇنايدىڭ كوزى تابىلعانى جاريا ەتىلدى. دەمەك, قاشاعان كەنىشىن جاڭا مىڭجىلدىقتا اشىلدى دەۋگە ابدەن بولادى. سول كەزدىڭ وزىندە مۇندا مول مۇنايدىڭ بەلگىلەرى انىقتالىپ ەدى. باسقاشا بەينەلەپ ايتقاندا, بۇل كەنىش تەڭىز تابانىندا قاينار بۇلاقتاي تۇنعان مول مۇنايدىڭ باستاۋى بولعانى داۋسىز. بۇدان كەيىن قالامقاس (قىركۇيەك, 2002 ج.), وڭتۇستىك-باتىس قاشاعان (تامىز, 2003 ج.), اقتوتى (قىركۇيەك 2003 ج.) جانە قايراڭ (قىركۇيەك 2003 ج.) كەن ورىندارى اشىلدى. كەن ورنىن يگەرۋ ءۇشىن بىرىڭعاي كومپانيا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس دەگەن شەشىم قابىلدانىپ, 2001 جىلى «ەني» كومپانياسى وپەراتور بولىپ تانىلدى. وسى ماقساتتا «ادجيپ قكو» اتتى وپەراتسيالىق كومپانيا قۇرىلدى. كەن ورنىن باعالاۋ جونىندەگى كەيىنگى جۇمىستار ناتيجەسىندە 2002 جىلعى ماۋسىمدا قاشاعاننىڭ كوممەرتسيالىق اشىلۋى تۋرالى جاريالاندى. وسىنداي اۋقىمدى جوبانى ءتيىمدى باسقارۋ ماقساتىنداعى وپەراتسيالىق ۇلگى نەگىزىندە 2009 جىلعى 22 قاڭتاردا «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ب.ۆ.» (نكوك) كومپانياسى سكوبك شەڭبەرىندەگى جوبانىڭ وپەراتورلىعىنا تاڭدالدى.سولتۇستىك كاسپي نەمەسە قازاقستاندىق سەكتور تۋرالى نە بىلەمىز؟
الدىمەن, كاسپي تەڭىزى جونىندە از-كەم دەرەك. بۇل – دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ قويماسى. تەڭىزدىڭ ۇزىندىعى 1 200 شاقىرىمعا سوزىلادى ەكەن. ورتاشا ەنى 280 شاقىرىم, سۋ بەتىنىڭ اۋدانى 393 000 شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. تەڭىزدىڭ 5 360 شاقىرىمدىق جاعالاۋىندا بەس مەملەكەت – قازاقستان, رەسەي, يران, ازەربايجان جانە تۇرىكمەنستان بار. سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ وپەراتورى – نكوك كومپانياسى ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, كاسپي تەڭىزى سۋ تەرەڭدىگىنە بايلانىستى ءۇش ايماققا بولىنەدى. ەڭ تەرەڭ تۇسىنا وڭتۇستىك بولىگى جاتادى. ال, تەرەڭدىگى ورتاشا تۇسى ورتاڭعى كاسپي اتالسا, تايىز بولىگى سولتۇستىك كاسپيدىڭ ەنشىسىنە تيەدى. مىنە, وسى سولتۇستىك كاسپي قازاقستان اۋماعىنا جاتادى. جالپى, تەڭىزدىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان سولتۇستىك كاسپيدىڭ تەرەڭدىگى شامامەن 3-6 مەتر, بۇل جەردە جالپى تەڭىز سۋ كولەمىنىڭ ءبىر پايىزدان ازى ورنالاسقان. كاسپي تەڭىزىنىڭ ورتاڭعى ايماعىنداعى ورتاشا سۋ تەرەڭدىگى 190 مەتردى قۇرايدى. ال وڭتۇستىك ايماعى ەڭ تەرەڭ بولىپ سانالادى جانە ونداعى سۋدىڭ تەرەڭدىگى 1 000 مەتردەن اسادى. كاسپي تەڭىزىنە 130-دان استام وزەن اعىپ قۇيىلادى, سولاردىڭ قاتارىندا ەدىل وزەنى مەن جايىق وزەنى دە بار. بۇل وزەندەر گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى سولتۇستىك كاسپيگە قۇيادى. ەۋروپاداعى ەڭ ۇزىن (3 700 كم) وزەندەردىڭ بىرىنە جاتاتىن ەدىلگە ەۋروپانىڭ قۇرلىق ايماعىنىڭ 20 پايىزىنان سۋ اعادى ەكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە كاسپي تەڭىزىنە كەلەتىن تۇششى سۋدىڭ 80 پايىزىن قامتيدى. سۋ قۇرامىنداعى تۇزدىڭ ازدىعى, تايىز سۋ جانە سۋباركتيكالىق تەمپەراتۋرانىڭ قىس ايلارىندا -30س گرادۋسقا تومەندەۋى سولتۇستىك كاسپيدىڭ قىستا 5 ايعا دەيىن مۇز قۇرسانۋىنا اسەر ەتەدى. بۇل ايماقتا قاتتى جەل تۇرىپ, ۇلكەن تومپەشىكتەردى قۇرايتىن جىلجىمالى مۇزدار قالىپتاسادى.باستاپقى باررەلدەر نەمەسە قاشاعاننان قانشا مۇناي وندىرىلەدى؟
قازاقستان ءۇشىن قاشاعاننان مۇناي ءوندىرۋ –تاريحي وقيعا. ونىڭ ۇستىنە كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋدىڭ باستالۋى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇنى كەزدەيسوقتىق دەسەڭىز دە, سايكەستىك دەسەڭىز دە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ودان ءارى قارقىندى وركەندەۋىنە سەرپىن بەرەرى داۋسىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتكەن مەرەيلى ساتتە كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى كەنىشتىڭ ءبىرى –قاشاعاننان مۇناي وندىرىلە باستادى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇندا تاۋلىگىنە 75 مىڭنان استام باررەل مۇناي كوممەرتسيالىق دەڭگەيدە وندىرىلۋدە. الداعى ۋاقىتتا مۇناي ءوندىرۋدىڭ دەڭگەيى بۇدان دا مول كولەمگە ارتتىرىلىپ, تاۋلىگىنە 180 مىڭ باررەل دەڭگەيىنە تۇراقتاندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 1 ملن توننا مۇناي جانە 680 ملن تەكشە مەترگە جۋىق گاز ءوندىرۋ جوسپارلانعان. ارينە, بۇل مەجەنىڭ ورىندالارىنا تولىق نەگىز بار. ال 2017 جىلى – 8,9 ملن توننا مۇناي جانە 5,6 ملرد تەكشە مەتر گاز وندىرۋگە قول جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە جىلىنا 13 ملن توننا مۇناي جانە 9 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن گاز ءوندىرۋدى ارتتىرۋ جوسپارى بار. – قاشاعان كەن ورنىنىڭ اشىلۋى سوڭعى 50 جىلدا الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەڭ ەلەۋلى وقيعا بولدى. وندا 4,5-تەن 5,5 ملرد تونناعا دەيىنگى مولشەردە مۇناي جانە 3 ترلن تەكشە مەتردەي گاز قورى بار دەپ جوبالانۋدا. قاشاعان قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىن ەسەلەي تۇسەتىن تاعى ءبىر ءىرى جوبا بولىپ سانالادى, – دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋ وبلىسىنا كەلگەن ساپارىندا. –قاشاعان قازاقستان مەن ءىرى الەمدىك مۇناي كومپانيالارىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرا الدى. «ەني», «توتال», «ەكسونموبيل», «شەلل», قىتايدىڭ ۇلتتىق مۇناي-گاز كورپوراتسياسى, «ينپەكس» ءبىزدىڭ ەلگە باي تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن الا كەلدى. ءبىزدىڭ «قازمۇنايگازدىڭ» دا قازىر الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي كومپانيالارمەن قاتار تۇرعانى قۋانتادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىز مۇنايشىلاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنىن دايارلادىق, جاڭا ماماندىقتار اشتىق, تەڭىز اكادەمياسىن قۇردىق. قاشاعاندا 11 مىڭنان استام قازاقستان ازاماتى جۇمىسپەن قامتىلدى. سول ارقىلى جوباداعى وتاندىق كادرلاردىڭ ۇلەسى 90 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. 2005 جىلدان بەرى ساتىپ الىنعان تاۋار, اتقارىلعان جۇمىس جانە قىزمەت كورسەتۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 12,7 ملرد دوللار بولىپ, 30 پايىزعا جەتتى. تەڭىز وپەراتسياسىنا قولداۋ كورسەتۋ فلوتىنىڭ بازاسى, سونداي-اق, مۇناي توگىلگەن كەزدە جۇمىس جۇرگىزەتىن ەكولوگيالىق بازا قۇرىلدى. وسىلايشا, ءبىز كەن ورىندارىن پايدالانۋدىڭ قارقىندى كەزەڭىنە كوشتىك. تەڭىز تورىندەگى قاشاعاندى يگەرۋدىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن وتاندىق تەڭىز سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىم قالىپتاستى دەۋگە بولادى. بۇعان شليۋمبەرجە, سيمەنس, ەنەردجي ۆۋد گرۋپپ, سايپەم سەكىلدى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ ماماندارى دا ءوز بىلىمدەرى, تەحنولوگيالارى جانە تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسۋ ارقىلى 70-گە جۋىق بىرلەسكەن كومپانيالاردىڭ قۇرىلۋىنا ارىپتەستىك تانىتتى. قاشاعان جوباسىندا قازاقستان يەلىگىندەگى ۇلەسى 50%-دان استام 274 كومپانيا جۇمىس جاسايدى. 180-نەن اسا قازاقستاندىق كومپانيا وقۋدان ءوتىپ, حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا سەرتيفيكاتتالدى. قاشاعان كەنىشىنەن وندىرىلگەن «قارا التىن» «بولاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىنا قۇبىرمەن جەتكىزىلەدى. ءدال قازىر سۋ استىمەن جانە قۇرلىقپەن «بولاشاققا» تارتىلعان قۇبىرمەن تاۋلىگىنە 100-120 مىڭ باررەل كولەمىندە مۇناي جەتكىزىلۋدە. ال مۇندا مۇناي قۇرامى گاز, كۇكىرت, مەركاپتان سەكىلدى سان ءتۇرلى قوسپالاردان تازارتىلادى. ءىرى زاۋىتتتان ەش ايىرماسى جوق سەكىلدى كورىنەتىن «بولاشاق» قوندىرعىسىنىڭ ۇزىندىعى دا ەداۋىر. ونىڭ قۇرىلىسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 23,9 ملرد اقش دوللارعا جەتكەن. «بولاشاقتا» 400 ادام ەڭبەك ەتەدى. ال ءىرى قوندىرعىنىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 450 مىڭ باررەل مۇناي وڭدەۋگە جەتەدى. سونداي-اق, مۇندا 6,2 ملرد تەكشە مەتر گاز, 1 ملن توننا كۇكىرت تاۋارلىق شيكىزات رەتىندە دايىندالادى. تۇيىندەي ايتقاندا, قاشاعان –تاۋەلسىزدىكتىڭ, جاسامپاز ىستەردىڭ جەمىسى. وسى جوبا ارقىلى ەلىمىزدە سۋ استىنان مۇناي ءوندىرۋ جىلناماسى باستاۋ الدى. قازاق ەلى بۇدان بىلايعى كەزەڭدە قاشاعاننىڭ قاينار بۇلاعى ىسپەتتى مۇنايىن قارا تەڭىز, باكۋ-جەيحان, اتاسۋ-الاشاڭقاي باعىتتارىنا دا تاسىمالدايدى. بۇل –ەلىمىزدە وندىرىلەتىن كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورىنىڭ دا, سونداي-اق, مۇناي ەكسپورتىنىڭ كولەمىن دە بىرنەشە ەسەلەپ ارتتىرادى. دەمەك, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى دا, الەۋمەتتىك الەۋەتى دە ەسەلەنەدى. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ
