بولاشاققا باستاعان ايقىن باعىت

2016 جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعاسى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى. ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلىندا قازاق­ستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان, تا­بىس­قا جەتۋدىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى بار سايا­سي تۇ­راقتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. ءبىز­­دىڭ ەلىمىزدە ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋ­­مەتتىك سالالاردا اسا ءىرى وزگەرىستەر جۇزەگە استى. قازاق ەلى قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا 14 مىڭ شاقىرىم­دىق شەكاراسى شەگەندەلگەن, مەم­لەكەتتىگى مىزعىماس مىق­تى ەلگە اينالدى. اۋماقتىق داۋلار­دىڭ تۋىنداۋ قاۋپى ءبىرجولا سەيىلدى. عاسىرلار بويى قازاق وعلان­دارىنىڭ باستى ماقساتى بول­عان شەكارا سىزىعىن بەلگىلەۋ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارقا­سىندا ىسكە استى. شەكارا – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭدى ورنىنىڭ, بەدەلىنىڭ بەلگىسى. 100-دەن اسا ەتنوس پەن 17 كون­فەس­سيانىڭ وكىل­دەرى تۇراتىن ەلدە ىشكى سايا­سي تۇراقتىلىق پەن ەل بىرلىگى ساق­تا­لىپ, نىعايدى. ەلىمىزدە بەيبىت­شىل­ىك پەن كەلىسىمنىڭ بىرەگەي مودەلى قالىپتاستى. بۇكىل حالىق­تىڭ قالاۋىمەن قۇرىلعان قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى بارلىق ۇلتتى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, با­سىن بىرىكتىرە ءبىلدى. ەڭ باستى­سى, كەز كەلگەن ادام «مەن – قازاق­ستان­دىق­پىن, بۇل – مەنىڭ ەلىم, مەن مۇندا باقىتىمدى تاپتىم!» دەپ ايتا الاتىن ادىلەتتى قوعام ورناتىلدى. جاڭا ەلوردامىز – استانا بولا­شاق ۇرپاق قالاسى. استانا – عالام­شاردا ححI عاسىردا پايدا بولعان ءبىرىنشى استانالىق قالا. ەلوردانىڭ ميلليونىنشى تۇر­عىنىنىڭ بيىلعى مەرەيتوي جىلى دۇنيەگە كەلگەنى دە قۋا­نىش­تى جاعداي. ەلوردامىز قاسيەتتى تاۋەلسىزدىك رۋحىنىڭ – جاسام­پازدىق پەن بىرلىك رۋحىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى! استانا بۇگىندە ءوز تاريحىنىڭ باس­تاۋىندا عانا تۇر. ول ءبىزدىڭ مەم­لەكەتتىك قۋاتى­مىزدىڭ بيىك سام­عاۋىن بەي­نەلەي وتىرىپ, جىلدان-جىلعا اجارلانىپ كەلەدى. استانا قۇرى­لىسى جاڭا مەملەكەتتىڭ, جاڭا قوعامنىڭ قۇرىلىسى رەتىندە كيەلى مانگە يە بولدى. استانا ءوت­كەن­نىڭ بارلىق قۇندىلىقتارىن جي­نا­ق­تاپ, بولاشاقتىڭ جارقىن كەلبەتىن ەلەستەتتى. ۇلت دەنساۋلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنا اينالدى. وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە كوتەرىلدى: زاماناۋي مەديتسينا ور­تا­لىقتارى, اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار سالىندى, ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىر­لەرىندە زەرتتەۋلەر مەن جوعارى تەحنو­لوگيالى وپەراتسيالاردىڭ بۇكىل سپەك­ترى جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەن­ساۋ­لىعى, ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتى ارت­تى. ورتاشا جالاقى 9,3 ەسەگە, زەينەتاقى 10 ەسەگە ءوستى. ەلىمىز­دە وسى ۋاقىتتا 1300-دەن استام دەن­­ساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىن­دى, ولار ەڭ زاماناۋي قۇرال­دار­مەن جابدىقتالدى. ەلىمىزدە ءسابي­لەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى 55 پايىزعا ءوستى, تۇرعىن­دار­دىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72 جاسقا جەتتى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىن كەشەندى رەفورمالاۋ قازاقستاننىڭ الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە لايىقتى ورىن الۋىنا جاعداي جاسادى. وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن عىلىمدى جەتىلدىرۋ مەملەكەت­تىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق با­سىم­دىق­تارىنىڭ ءبىرى جانە ەلدى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭ­عىر­تۋ­دىڭ شەشۋشى تەتىگى بولىپ تابىلا­دى. قازاقستان ەرەسەك ادام­داردىڭ ساۋات­تىلىق دەڭ­گەيى بويىنشا ادام دامۋى يندەكسى الەمدىك ءتىزىمنىڭ العاشقى ۇشتەن بىرىنە كىرەدى. سونداي-اق, مەملەكەت ءبىلىمدى جالپىۇلت­تىق باسىمدىق رەتىندە تاني وتىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىنە اۋقىمدى قارجى ءبو­لۋ­دە. بىلىمگە بولىنگەن قارجى 2015 جىلى 1,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2014 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 312 ملرد تەڭگەگە (31%) ارتىق. قازىرگى تاڭدا ءبىلىم سالاسى بارلىق دەڭگەي­لەردە جاڭعىرتىلۋدا. پەداگوگ-ۇستازدار بەدە­لىن ارتتىرۋ, ولاردىڭ جال­اقى­سىن كوبەيتۋ بويىنشا جۇيە­لى باستامالار جۇزەگە اسۋدا. مەك­تەپكە دەيىنگى, ورتا, كاسىپتىك جانە جوعارى بىلىمدە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىز بويىنشا 2700-دەن استام بالاباقشا جانە جەكەمەنشىك شاعىن ورتالىق اشىلدى. وتكەن 25 جىلدا ەلىمىزدە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ءبىر مىڭنان استام مەكتەپ اشىلدى. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ وقۋشى­لارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى, ستۋدەنتتەردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الادى. ەلىمىز بو­يىنشا قازاق ءتىلىن وقىتاتىن 350 ورتالىق تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە 1350 مەكتەپ جاڭادان بوي كوتەردى. الەمدىك دەڭگەيدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت جوعارى دەڭگەيدەگى العاشقى مىڭ ماماندى دايىنداپ شىعاردى. بارلىق وڭىرلەردە 20 زياتكەرلىك مەكتەپ اشىلدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 12 مىڭ جاس ورەنگە الەمنىڭ ەڭ بەلدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا ستيپەنديا بەرىلدى. كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە جوعارى ءبىلىم ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ما­مان­دارعا دەگەن قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى سۇرا­نىسىن بارىنشا وتەۋگە باعدار ۇستاۋى قاجەت­تىگى ايقىن. بۇل ەڭ باستى قاعيدات – جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالابىنا ساي مامانداردى وقىتىپ شىعارۋ. كوپ جاعىنان بۇل حالىق­تى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشىپ بەرەدى. سونداي-اق, جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن شەكتەلمەي, قولدانبالى جانە عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك بولىمشەلەرىن قۇ­رۋ جانە دامىتۋ ىسكە اسىرىلۋدا. 2012 جىلى ءبىز الەمنىڭ باسە­كەگە قابىلەتتى ەڭ جوعارى دامىعان 50 ەلى­نىڭ قاتارىنا كىردىك. تاۋەل­سىزدىك جىلدارى ىشىندە ەكونوميكا 20 ەسەگە ءوستى. 1999 جىلدان 2016 جىلعا دەي­ىن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى. ياعني, 25 جىلدىڭ 17 جى­­لى – تۇراقتى ەكو­نو­ميكالىق ءوسىم. ەلباسى ەكونوميكانى ءارتاراپ­تان­دىرۋ جانە ونى شيكىزاتتىق ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالىق جولعا قايتا باعدارلاۋ ءجو­نىندە جاڭا مىندەتتەردى العا قويىپ, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋ جونىندەگى مەملە­كەت­تىك باعدارلاما قارقىن الىپ كەلەدى. ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەرگەتيكا بويىنشا قازاق­ستان الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن جەتەكشى ەلدەر توبىنا كىرىپ وتىر. ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ ءتيىم­دى مودەلى جاسالدى. بىزدە كوم­مۋني­كاتسيا­نىڭ, ءوندىرىستىڭ, ەلەكتر تاراتۋ­دىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى بول­عان جوق. ولار تاۋەلسىزدىك جىل­دارى قالىپتاستىرىلدى. اۆتوموبيل جولدارى مەن تەمىر جولدار ءبىز­دىڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار تاراپىن تىكەلەي بايلانىستىر­ماي­تىن­داي ەتىپ سالىنىپ, بارلىعى دا سولتۇستىككە قاراي كەتەتىن. قازىر «نۇرلى جول» باع­دار­لاماسىن جۇزە­گە اسىرۋ ارقىلى ءبىز بىرىڭعاي كولىك جۇيەسىن قۇرۋدى اياقتايمىز. بۇگىندە ەلىمىزدە ەكىنشى يندۋس­تريالاندىرۋ بەسجىلدىعى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بارلىعى مىڭ­نان اسا جاڭا وندىرىستەر اشىلدى. بۇرىن ەشقاشان ءبىزدىڭ جەرىمىزدە اۆتوموبيل, لوكوموتيۆ, ۆاگون, تىكۇشاق ءوندى­رىسى جانە باسقا دا كوپتەگەن ءون­دىرىس بولعان ەمەس. ياعني, ەلىمىز­دە بۇرىن شىعارىلماعان 500 جاڭا ءونىم ءتۇرىن شىعارۋ ءىسى يگەرىلدى. سونداي-اق, 265 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ جاتىر. جۋىردا عاسىر جوباسى – قاشاعان مۇناي جانە گاز كەنىشى ىسكە قوسىلدى. بۇل – الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىندا سوڭعى 50 جىلدا بولعان ەڭ ءىرى وقيعا. ەلىمىزدىڭ وسى جاڭا جەڭىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا ايرىقشا سيمۆولدىق مانگە يە. ءححى عاسىر بەيبىتشىلىكتىڭ, تۇراق­تىلىق پەن گۇلدەنۋدىڭ عاسى­رى بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حال­قىن جارقىن بولاشاققا جول باستايتىن ادامزات بالاسىنىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى – ەرىك-جىگەر مەن ەڭبەكسۇيگىشتىك, ماقسات­كەرلىك قاسيەتتەردى بويعا سىڭىرۋگە شاقىردى. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قازاقستاندىقتاردى جاڭا بەلەس­تەردى باعىندىرۋعا جەتەلەي­تىن جانە ورتاق ماقساتقا توپتاستىراتىن تاريحي قۇجات. ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمىنە ءوسىپ وتىرعان جاھاندىق سۇرانىس جاعدايىندا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ قاجەت­تىگىن ىلعي دا قاداپ ايتىپ كەلەدى. الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارى­­عى­نىڭ كوشباسشىسى بولۋعا جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ارت­تىرۋعا قاجەتتى باعداردى دا قاداپ ايتۋدا. ەگىستىك القابىن ۇلعايتۋ­دى, ەڭ الدىمەن, جاڭا تەحنولوگيا­لار ەنگىزۋ ەسەبىنەن ەلەۋلى كوتەرۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىندە تۇر. «قازاقستان-2050» ستراتە­گيا­­سى, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونومي­كالىق ساياساتى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى – الەمنىڭ ەڭ دامى­عان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارى­نا كىرۋ­گە قابىلەتتى قازاقستاننىڭ قۋاتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان جوسپارلار. ەلباسىنىڭ باستاماسى بو­يىنشا ءار ازاماتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «اگروبيزنەس-2020», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دار­لامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيلى 25 جىلىندا قازاقستان الەم­دىك بانكتىڭ Doing Business رەي­تينگىندە 35-ورىن الدى. ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان يننوۆا­تسيالىق-تەحنولوگيا­لىق دامۋ باع­دارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى ونەركاسىپتى تۇتاستاي تۇرعىدان دا, سونداي-اق, جەكەلەگەن وندىرىستەر تۇرعىسىنان دا قايتا قۇرىلىمداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل – ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىمىندا وڭ­دى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە, بۇگىن­گى زامانعا سايكەس كورپوراتيۆتى قۇرىلىمداردى دۇنيەگە اكەلۋگە جانە ۇزاق مەرزىمدى ىڭعايدا سەر­ۆيس­تى-تەحنولوگيالىق ەكونو­ميكاعا كوشۋ ءۇشىن نەگىز ازىرلەۋگە ءتيىسپىز دەگەن ءسوز. وتاندىق ونەركا­سىپ ءونىمى­نىڭ الەمدىك رىنوكتاردا باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىنە قول جەت­كىزۋ ەڭ ەلەۋلى ءمىن­دەت­تىڭ ءبىرى رەتىن­دە العا تارتىلىپ وتىر. ەكونوميكالىق وداققا كىرىگىپ, ءوزارا باسەكەلەستىك دوداسىندا تىزگىن قاققان قازاقستاننىڭ ماق­ساتى, ارينە, الەمدەگى ەڭ مىقتى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ بولىپ تابىلادى. باستاپقىدا كەدەن وداعى اياسىندا ءجۇزىن قاي­راپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيى­مى­نا ەنۋدە وتكىر قىلىشتاي جارقىل­داۋى ءتيىس ءبىزدىڭ ەل ورتالىق ازيا­نىڭ ايبارلى دا ازۋلى بارى­سىنا اينالۋدى كوزدەيدى. ەلبا­سى­مىز­دىڭ «قازاقستان-2050» سترا­تە­­گيا­سىنداعى باستى ماقسات تا وسى. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تاعى ءبىر تابىسى – وسى جىلداردا ەلىمىز اكىمشىلىك-امىرشىلدىك جۇيەنىڭ باسقارۋ داستۇرلەرىنەن تۇبەگەيلى باس تارتىپ, باسقارۋدىڭ زاماناۋي ءارى ءتيىمدى ۇلگىسىن قۇرۋعا بەل شەشە كىرىستى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە قالىپتاسىپ, نىعايا ءتۇستى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, وسى­لاي­شا «قازاقستان-2050» ستراتە­گياسىن­دا كوزدەلگەن باستى مىندەتتەر كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالىپ, قال­عان­دارى تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ساراپشىلىق باعالاۋ بو­يىن­شا, قازاقستان تاياۋ 10-20 جىل­دا دا ەكونوميكا ءوسىمى بويىن­شا كوشباسشى ەلدەردىڭ ساناتىندا بولادى. بىراق الەمدە ءجيى اي­تى­لىپ جۇرگەن قازاقستاندىق عاجا­يىپ­تىڭ ءمانى ودان دا تەرەڭدە جاتىر. ەلىمىز دامۋدىڭ قازاقستان­­دىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, بەدەلى بيىك, ابىرويى جوعارى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى. ارينە, جەتكەن جەتىستىك­تەر­مەن توقتاۋعا بولمايدى. تىن­دىرىل­عان ىستەر از ەمەس, ال الدا اتقارىلاتىن مىندەتتەر ودان دا كوپ. سوندىقتان, الداعى جىلدان دا تولايىم تابىس­تار كۇتەمىز. ءابدىجاپار ساپارباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,  ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور