– اسسالاۋماعالەيكۇم, يكرام اكا!
– ۋاعاليكۇماسسالام, باكتيار اكا, حال-جاعدايىڭىز ياحشى ما؟
ەكەۋمىزدىڭ وزبەكشەمىز وسىمەن بىتەدى. يكرام اكا دەپ وتىرعانىمىز, 1999 جىلدان بەرى وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى, ءوزى ازىلدەپ ايتاتىنداي, «قازاقتىڭ وبلىستاعى №1 جيەنى» يكرام حاشيمجانوۆ.
قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, وسى يكرام كوكەمىزدىڭ بىرەۋگە قاتتى وكپەلەگەنىن كورمەگەن ەكەنبىز. راس, ول دا ءتىرى جان, كوڭىلىن قالدىراتىنداردىڭ كەزدەسىپ قالاتىنى انىق. بىراق, ولار تۋرالى تىستەنىپ سويلەمەيدى, ءتىلىن ءتوسەپ, جۇمساق ايتادى. وبلىس اكىمىنىڭ «باۋىرمال» سىيلىعىن العان ازاماتتىڭ اعزاسىندا وكپە دەگەن دۇنيە جوق پا ءوزى دەپ قالعاندايسىڭ.
جاقىندا وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگى توراعاسىن قايتا سايلاۋ ءوتتى. مەرزىم بويىنشا. قالتالى ازاماتتار كوپ قوي. بىرلەستىكتىڭ توراعاسى دەگەن اتاۋعا قىزىقتى ما, كاسىپكەرلىگىمەن اتى شىعىپ جۇرگەن بىرنەشە جىگىت وسى سايلاۋعا تۇسپەك بولعان. بىراق, وزبەك دياسپوراسى قايتادان ي.حاشيمجانوۆتى تاڭداعان, داۋىسىن بەرگەن.
يكرام اكانى قۇتتىقتادىق. اڭگىمەمىز ەلدەگى جاعدايعا ۇلاسىپ كەتتى.
– «قازاق-وزبەك ءبىر تۋعان» دەپ جاتادى عوي, – دەيدى يكرام كوكە. – ەكى ۇلىستىڭ ءتۇبى ءبىر, ءدىنى ءبىر ەكەنى بارىمىزگە ايان. قازاق پەن وزبەك حالىقتارىنىڭ بولىسپەيتىن ەشتەڭەسى جوق, ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق سەزىمىن, تۋىسقاندىق نيەتىن كورسەتەتىنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. بۇگىندە قازاقستاندا جارتى ميلليونعا جۋىق وزبەك جۇراعاتى تۇرادى. سان جاعىنان العاندا مەملەكەتىمىزدە قازاقتاردان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا, وبلىس بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇرمىز. وبلىستا ارالاس جانە تازا وزبەك مەكتەپتەرىن قوسقاندا 150-گە جۋىق مەكتەپتە بالالارىمىز انا ءتىلىندە وقيدى. جىل سايىن ءتورت جارىم مىڭداي جەتكىنشەكتەرىمىز مەكتەپتەن تۇلەپ ۇشىپ, ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ ءجۇر. بوتەنسىڭ دەپ جاتقان ەشكىم جوق. «قازاقستان» دەپ اتالاتىن ورتاق وتانىمىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشۋىنا ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. جالپى, وزبەكتەر – اس ىشكەن داستارقانىن ءتىلىپ كەتەتىن ۇلت ەمەس, يمانى مەن بەرەكەسى بار, ەڭبەك دەسە, وزگە دۇنيەنى ۇمىتاتىن حالىق. وسىنداعى اعايىندار قازاق حالقىنىڭ جەرىندە تىنىشتىقپەن ايرانداي ۇيىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەدى, دوستىقتى قادىرلەيدى. «وتانى ءبىردىڭ جۇرەگى ءبىر» دەگەندى جاقسى تۇسىنەمىز, جوعارى باعالايمىز. ورتاق وتانىڭدى جاقسى كورۋدى ءتاتتى سوزبەن ەمەس, ناقتى ىسىڭمەن كورسەتۋىڭ كەرەك. ءبىز وتانعا كەرەك قۇندىلىقتاردان تارتىنىپ قالعان ەمەسپىز, ەلمەن, ەلباسىمەن بىرگە ەكەندىگىمىزدى ماقتان تۇتامىز.
– يسلام كوكە, وسى اۆستريانىڭ استاناسى – ۆەنادا ءسوز سويلەگەنىڭىزدى ەستىگەن ەدىك. قانداي ماقساتپەن شاقىرىلدىڭىزدار؟
– ءبىزدىڭ قوعامدىق بىرلەستىگىمىز رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارى كوميسسارلارى ۆان دە ستۋل جانە كنۋت ۆوللەبەك مىرزالارمەن كەلىسىمشارت ارقىلى جۇمىس جۇرگىزۋدى باستاعان مادەني ءبىرلەستىك بولىپ تابىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەقىۇ تاراپىنان دا ءبىزدىڭ وبلىستاعى وزبەك ءتىلدى مەكتەپتەردە بىرنەشە ءتىلدى وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا قامقورلىق جاسالۋدا. وزبەك مەكتەپتەرىندە قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرۋدى زاماناۋي تالاپتار بيىگىنە كوتەرۋ ەلباسىمىزدىڭ ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنا سايكەس كەلەدى.
وسى اتالعان باعدارلاما اياسىندا 2009 جىلى ۆەنا قالاسىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا شاقىرىلدىق. كنۋت ۆوللەبەك مىرزا مودەراتورلىق جاساعاندا ءتورتىنشى كەزەكتە ماعان ءسوز بەردى. كوپتەگەن قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىنان وسىلايشا بىزگە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلدى. كنۋت ۆوللەبەك – حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىندا اسا ابىرويلى كىسى. مەن, ارينە, وڭتۇستىك قازاقستانداعى, ەلىمىزدەگى ەرەكشە جەتىستىكتەردى ءبىلىم سالاسىمەن, وزبەك مەكتەپتەرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ بايانداما جاسادىم. ءسوزىمدى بارلىق قاتىسۋشىلار قىزىعا تىڭدادى. مودەراتور ۆوللەبەك مىرزا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت اۋماعىنداعى 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنە جان-جاقتى جاعدايلار جاساپ وتىر. قازاق مەكتەپتەرىمەن قاتار ورىس, وزبەك, تاجىك مەكتەپتەرى ءبىلىم بەرەدى. وزگە ۇلتتار تىلدەرى دە جەكسەنبىلىك مەكتەپتەردە وقىتىلادى. بارلىق ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ مادەنيەتىن, رۋحانياتىن, سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى», – دەپ مالىمدەدى.
كونفەرەنتسياعا 60-قا جۋىق مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرعان. ەكى جىل كولەمىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان 100 مىڭ ەۋرو كولەمىندە كومەك بەرىلدى. بۇل قارجى مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن ولاردىڭ وقۋ ءىسى ءجونىندەگى ورىنباسارلارىنىڭ, مۇعالىمدەردىڭ بىلىمدەرى مەن بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋعا, ءادىستەمەلىك جۇمىستى جەتىلدىرۋگە, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار شىعارۋعا, سەمينارلار, باسقا دا وقىتۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا جۇمسالدى. قورىتىندى رەتىندە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتكىزدىك. وعان وزبەكستان, ءتاجىكستان جانە قىرعىزستان وكىلدەرى قاتىستى. سونداي-اق, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وبلىس اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى شاقىرىلدى. ايتا كەتكەن ءجون شىعار, ەقىۇ بولەتىن اقشانىڭ 1 تسەنتىن دە باسقا ماقسات-مۇددەگە جۇمساي المايسىز. تالاپ تا, ەسەپ الۋ جاعى دا, قارجىنىڭ جۇمسالۋىن قاداعالاۋ دا اسا كۇشتى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز: «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – ينتەگراتسيادا», دەدى عوي. سونىمەن بىرگە, ەلباسى ءبىلىم ارقىلى ينتەگراتسيالانۋعا دا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى. ەقىۇ-مەن تىعىز بايلانىسىمىز ءبىلىم سالاسىن ينتەگراتسيالاۋعا جول اشادى. دارىندى جاستار كوبەيەدى. تالاپتى, تالانتتى ورەندەرىمىز ءۇشىن الەمدەگى ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنا جول اشىلادى.
– يكرام اكرام ۇلى, ءسىزدىڭ ءبىر قىزمەتىڭىز – وزبەك دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورلىعى. ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ ارنايى اشقان تەاتردىڭ بۇگىنگى جاعدايى قانداي؟
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سانسىز بابتار مەكەنى –سايرامعا كەلىپ, وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىن اشقان. ەل-جۇرت تا ەرەكشە ريزا بولعان ەدى. بۇل – تەڭدەسسىز تارتۋ. ەلباسىمىز سوندا: «ءبىزدىڭ كوپ ۇلتتىلىعىمىز – ماقتانىشىمىز. ءار الۋان ەتنوستار مادەنيەتى – گۇل شوعىنداي. مەن وزبەك حالقىنىڭ وزگەشە ەڭبەكقورلىعىن جوعارى باعالايمىن. قازاق پەن وزبەك – ءتۇبى ءبىر باۋىرلار, ەتجاقىن اعايىندار. تەاتر دا تىڭ تابىستارعا جەتەتىن بولادى», – دەگەن ەدى.
ون جىلدان استى, كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە يە بولدىق. وزبەك تەاترى كورەرمەنىن تاپتى, كەڭ تانىلدى. گاسترولگە شىعا باستادىق. جامبىلدا, قىزىلوردادا, تۇركىستاندا, وبلىستىڭ باسقا دا اۋداندارى مەن قالالارىندا بولدىق. تەاتر فەستيۆالدارىندا, بايقاۋلاردا وزىپ, جۇلدەلەر الىپ ءجۇرمىز. دۋلات يسابەكوۆتىڭ «ەسكەرتكىش», يوزەف لادانىڭ «سيقىرلى الما», شاراف باشبەكوۆتىڭ «تەمىر قاتىن», بەرتولد برەحتتىڭ «كۋراج انا ءجانە ونىڭ بالالارى», سايلاۋباي جۇماعۇلوۆتىڭ «كۇيەۋىڭدى بەرە تۇر» دەيتىن دۇنيەلەرىن, تاعى باسقا دا كوپتەگەن تۋىندىلاردى ساحنالادىق.
تاشكەنت ساپارىندا قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەنبيننىڭ, وزبەكستان ۇلتارالىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ توراعاسى ناسرەددين مۇحامماديەۆتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق قازاق ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان ايتەكە ءبيدىڭ 370 جىلدىعىنا ارنالعان «ءبىز – ءبىر حالىقپىز» دوستىق فەستيۆالىنە قاتىسىپ قايتتىق.
وزبەك تەاترىنىڭ ۇجىمى جاڭاشا ىزدەنىس ءۇستىندە. رەجيسسەرىمىز حاميد كۇلابدۋللاەۆ, ايتۋلى اكتەرلەرىمىز سايديكاريم ماحمۋدوۆ, ادىلجان توگانباەۆ, ۋلۋگبەك ناسيروۆ, رۋستام سايدحودجاەۆ, سابرينيسا روزمەتوۆا, ۆەنەرا نيشانباەۆا, ديلفۋزا يبراگيمجانوۆا, ديلورا حالمەتوۆا, زارينا كاديرمەتوۆا, زۋلكارام توگانباەۆا, باحروم يسكانداروۆ, شەرزود حادجيمەتوۆ, ابرار اسكاروۆ, اكبار ەرحانوۆ, احمادباي ەرگەشوۆ, جاۆلان سايتوۆ, تاعى باسقالار كورەرمەندەر كوزايىمدارىنا اينالعان.
ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ اشقان وزبەك دراما تەاترى, ارينە, وزگەشە ەڭبەكتەنۋگە ءتيىس. ءبىز قازاقستاندىق وزبەك بولعاندىعىمىزدى ماقتان ەتەمىز. مەن تاشكەنتتەگى جيىنداردا دا قازاقشا سويلەدىم. «قازاق ەلىندەگى وزبەكتەر وزگەشەمىز, – دەدىم. – مەنتاليتەتىمىز, قازاقى پەيىلىمىز, دارحاندىعىمىز, اشىق كوڭىل, اقجۇرەكتىگىمىز ارقىلى ايرىقشامىز. قاسيەتتەرىمىز قازاق پەن وزبەكتىڭ بەرىك قۇيماسىنداي. سول سەبەپتەن وزگەشە وزبەكتەرمىز». ءسويتىپ, تاشكەنتتىڭ وزبەكتەرىنە ايشىقتى التى قازاقى شاپان جاپتىق.
بيىلعى تەاتر ماۋسىمىن اتىراۋدىڭ اردا پەرزەنتى, بەلگىلى جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «اياۋلىم انفيسا» كومەديالىق تۋىندىسىمەن اشتىق. كوپ كوڭىلىنەن شىققان سپەكتاكل ءارى تەاتر ۇجىمىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارناعان تاماشا تارتۋى بولدى.
تەاتر كوكتەمى فەستيۆالىندە راحىمجان وتارباەۆ ءوزى كەلىپ, «اياۋلىم انفيسا» سپەكتاكلىن كورگەن سوڭ, «مەن بۇكىل قازاقستاننان باسقا تەاترلاردا وزبەك تەاترىنىڭ اكتەرلەرىندەي دارەجەسىن جەتكىزىپ ويناعانداردى كورمەدىم», – دەپ جوعارى باعاسىن بەردى. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسىنىڭ بۇل پىكىرى تەاترىمىزدىڭ اكتەرلەرىن ەرەكشە قاناتتاندىردى.
ءبىر قىزىعى, يكرام اكرام ۇلىنىڭ العاشقى ماماندىعىنىڭ اۆياتسياعا قاتىسى بار. 1975 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى №2 اۆياتسيا-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىن «ۇشاقتاردى قۇراستىرۋشى» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن. كەشەگى اۆياتور, بۇگىندە وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى رەتىندە ول ەلىمىزدەگى ۇلتتار دوستىعىنا قالتقىسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
