سان ساۋلەدەن سىر ۇقتىرعان

فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بوتاكوز بالتاباەۆانىڭ جۇمىس تاجىريبەسىنەن كوكشەتاۋداعى مالىك عابدۋللين اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ديرەكتورى ايناگۇل بالتاشەۆاعا اشىق ساباقتاردىڭ بىرىنە قاتىسۋ نيەتىمىزدى بىلدىرگەنىمىزدە, الدىمەن بوتاكوز بالتاباەۆانىڭ ەسىمى اتالدى. ول شو­قان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن بويدا وسى مەكتەپتىڭ مۇعالىمى بولدى. ارادا بىرنەشە جىل قالاداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندە جۇمىس ىستەپ, التىن ۇياسىنا قايتا ورالعان. بۇگىنگى كۇنى تاجىريبەسى تولىسقاندار قاتارىندا. مەن وسى كىسىنىڭ ءبىر ساباعىنا قاتىسىپ كورۋگە بەكىندىم. الايدا, «ديسپەرسيا – تۇستەر تۋرالى تۇسىنىك» دەگەن ساباق ەشكىمدى قىزىقتىرا قويماس دەپ ويلاعانمىن. قاتەلەسىپپىن. جۇيەلى جوسپار قۇرىلدى. ماقسات – جارىق ديسپەرسياسىنا تولىق تۇسىنىك بەرۋ ارقىلى وقۋشىلاردىڭ ونىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى تۇسىنىگىن كەڭەيتۋ. وسى ارقىلى بالالاردىڭ ىنتاسى مەن قابىلەتىن دامىتۋ, ءوز بەتتەرىنشە ەڭبەكتەنۋگە ماشىقتاپ, ىزدەنىمپازدىققا باستاۋ. جارقىراعان سىنىپ بولمەسىندە سىزبا نۇسقالار, پريزمالىق شىنى تۇرلەرى, كورنەكىلىكتىڭ باسقا دا قۇرالدارى ورنا­لاستىرىلعان. ءۇي جۇمىسىن تەكسەرىپ العان ۇستاز, ءبىز وتىرعان 11-ءشى سىنىپتى ءتورت توپقا ءبولىپ, ارنايى سىناق تۇبىرتەكتەرىن تاراتتى. مۇنداعى ەرەكشەلىك, سۇراق­تار نەگىزىندە وي قورىتىلىپ, توپ جەتەك­شىلەرى عانا جاۋاپ بەرمەك. ولار­دى تولىقتىرۋ قاجەت بولعاندا, وقۋ­شىلار سايلاعان ەكى-ءۇش ادامعا ءسوز بەرىلەدى. مەن دە جيناقىلانا, باياعى «داۋىرلەردەن» ءبىر نارسەلەردى ەسىمە تۇسىرۋگە تىرىسىپ وتىرمىن. مۇعالىم سويلەپ كەتتى. فيزيكانى دا شابىتتانا تۇسىندىرۋگە بولادى ەكەن. سىنۋ كورسەتكىشى جارىق شوعىنىڭ ءتۇسۋ بۇرىشىنا تاۋەلدى ەمەس, الايدا, شوقتىڭ تۇسىنە تاۋەلدى, دەيدى ول. مۇنى عۇلاما يسااك نيۋتون ويلاپ تاپقان ەكەن. جارق-جۇرق ساۋلەلەردەن تۋىنداعىن جۇمباق كورىنىستىڭ ءىشىن­دەمىز. جارىق ءمولدىر پريزمادان وتكەندە جەتى ءتۇرلى تۇسكە جىكتەلەتىنىن بىلدىك. ونى دا «نيۋتون سپەكترى» دەپ اتايدى ەكەنبىز. بوتاكوز قابىكەنقىزى اقىنعا اينالدى. الگى ساۋلەلەردى مىناداي ولەڭ شۋماقتارىمەن سۋرەتتەدى: «قىزىل ءتۇس» الەمگە ايقىن تانىمال بۇل, «قىزعىلت» ساۋلە نۇر بەرەر جان-جاعىڭا. «سارى» ساۋلە وينايدى سان ساعىمدا, «جاسىل» تۇستەر جايناتار كوكتەمىمدى. «كوك» ءتۇس تە نۇرىن بۇگىن  توكپەدى مە؟ اسەم كۇمبەز «كوگىلدىر» ساۋلە دەر ەم, «كۇلگىن» ءتۇس تە ءوڭ بەرەر كەلبەتىڭە. مىنە, الگى جەتى ءتۇستىڭ سيپاتتا­ماسى وسى. نيۋتون ايگىلى «وپتيكا» تراك­تا­تىندا تومەندەگىدەي قورىتىندى جا­ساعان ەكەن. «تۇستەرىندە ايىر­ما­شىلىق بار ساۋلەلەر شوعىنىڭ سىنۋ دارەجەسىندە ايىرماشىلىق بولادى. ەڭ كوپ سىناتىن كۇلگىن ساۋلەلەر, بار­لىعىنان از سىناتىن قىزىل ءساۋ­لەلەر». ەندى, مۇعالىم بۇلاردى تىرشىلىك قۇبى­لىستارىمەن بايلانىستىرا اڭگىمەلەدى. ءبىرىنشى. ءشوپ جانە اعاشتاردىڭ جاپىراقتارى جاسىل بولىپ كورىنەتىنى, وزدەرىنە تۇسكەن ساۋلەلەردىڭ ىشىنەن ولار تەك جاسىلدارىن عانا شاعىلدىرادى, قالعاندارىن جۇتىپ الادى. ەكىنشى. جازدىگۇنى ءۇيدىڭ اينەگىن قىزىل ماتامەن جاۋىپ قويساق, ءۇيدىڭ ءىشى قىزىل تۇسكە بويالعانداي بولادى. (قىزىلشا اۋرۋىن ەمدەگەندە وسىلاي ەتىپ قوياتىنى ەسىمە ءتۇستى). ءۇشىنشى. ادامداردىڭ جازدىگۇنى اقشىل ءتۇستى كيىم كيەتىنى دە وسى ديسپەرسيا قۇبىلىسىنا نەگىزدەلگەن. «ديسپەرسيانىڭ» نە ەكەندىگىنە ناقتى تۇسىنىك ەندى شىقتى. جارىقتىڭ سىنۋ كورسەتكىشىنىڭ جارىق تۇسىنە تاۋەلدىلىگى ديسپەرسيا دەپ اتالادى. ول لاتىننىڭ «ءdىspersىo» (شامامەن) دەگەن سوزىنەن شىققان. سونداي-اق, ونىڭ جارىق تولقىندارىنىڭ فيزيكالىق سيپاتتامالارىنا, سىنۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تەربەلىس جيىلىگىنە نەمەسە تولقىن ۇزىندىعىنا تاۋەلدىلىگىن دالەلدەيتىن فورمۋلانى بالالار جازىپ الدى. ەندىگى كەزەكتە مۇعالىم ساباقتى بەكىتۋ امالدارىنا كوشتى. نەگىزگى ماعىنا تومەندەگىدەي: جارىقتىڭ ديسپەرسياسى دەگەنىمىز نە؟ سپەكتر قالاي الىندى؟ نەشە ساۋلە بار؟ ەڭ از جانە كوپ سىناتىن ساۋلەلەر؟ كۇننىڭ كوزىنە قىزىل شىنىمەن قاراساق, نەگە تەك قىزىل ءتۇس كورىنەدى؟ ەلەكتر شامىنىڭ قىل سىمى ۆولفرامنان جاسالاتىنى نەلىكتەن؟ ساباقتىڭ سوڭىندا ءبارىمىز ويىن وينادىق. نايزاعاي جارقىلى كورىن­گەننەن كەيىن, ءبىرازدان سوڭ عانا كۇن­نىڭ كۇركىرەگەنى ەستىلەتىنى نەلىكتەن ەكەن­دىگىنە اجەپتاۋىر باس قاتىردىق. «سا­رى» تۇسكە قاتىستى سەكۋند, جارىق, رە­مەر ۇعىمدارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا قانىق­تىق. ۇيگە تاپسىرما دا ءۇيىپ-توگىپ بەرىلدى. بالالاردىڭ بەت-الپەتىنە قاراسام, ەرتەڭ «بەس» الاتىندار از بولمايتىن سياقتى... ءسويتىپ, ساباققا قاتىسقاننان كەيىن­گى اسەرىمدى وسىلاي قاعازعا ءتۇسىردىم. ۇستازى مىقتى بولسا, ساباعىن تۇسىنىكتى وتكىزسە, جاقسى وقۋشى از بولمايتىنىنا كوز جەتكىزدىم. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان» اقمولا وبلىسى