يەمەن كۇرمەۋى

الەمدە شەشۋى قيىن تۇيىندەر كوبەيىپ تۇر يەمەن – مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنان باستاپ, وسى كەزەڭگە دەيىن بيلىك بۋىندارىن بەرىك نىعايتا الماي, سونىڭ سالدارىنان داعدارىستى باستان كەشىپ كەلە جاتقان ەل. حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان يەمەندە قىسقا ۇزىلىستەرمەن, جاعرافيالىق ورىندارى عانا اۋىسقان قارۋلى قاقتىعىستار تولاستاماي تۇر. ۇزاققا سوزىلعان تۇراقسىزدىقتىڭ باس­تى سەبەپتەرى – بيلىكتىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق سالالاردا  ناقتى دامۋ جوسپارىنىڭ بولماۋى,  العا قويىلعان ماق­ساتتاردىڭ جۇزەگە اسىرىلماۋى بولىپ تابىلادى. ساياسي ۇردىستەردىڭ بەلگىلى ءبىر تۇلعالاردىڭ مۇددەلەرىنە  عانا ىڭعايلانىپ, حالىقتىڭ باسىم بولىگى قابىلدايتىن ازا­ماتتىق ۇستانىمنىڭ قا­لىپ­تاسپاعاندىعى دا ءوز زالالىن تيگىزدى. ەلدە وڭتۇستىك, سولتۇستىك دەپ ايماققا ءبولىنۋ, سۇنيتتىك-شيتتىك بولىپ دىنگە ءبولىنۋ جانە تايپالىق ءبولىنۋ  دە حالىقتىڭ بىرلىگىنە سىزات ءتۇسىردى. حالىقتىڭ شوعىرلانۋى قالىپتى ەمەس, يەمەندىكتەردىڭ باسىم بولىگى ەلدىڭ باتىسىندا, سودان سوڭ وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتە شوعىرلانعان. شيتتەر – سولتۇستىكتە, ال سۇنيتتەر – وڭتۇستىكتە. ءالى كۇنگە دەيىن حالىق دەگەن تۇسىنىك كوبىنە رۋ-تايپا دەڭگەيىندە قاراستىرىلادى. سونداي-اق, مەملەكەتتىڭ ساياسي ومىرىندەگى  ماجبۇرلەۋ ساياساتى  كۇنى كەشەگە دەيىن باسىمدىق تانىتىپ كەلدى. حالىق تۇراقسىزدىق ناتيجەسىندە جاپپاي قارۋلانۋعا كوشتى.  بۇگىندە 25 ميلليون يەمەندىكتە قارۋدىڭ 62 ميلليونعا جۋىق ءتۇرى بار كورىنەدى. ەكونوميكانىڭ مار­دىمسىزدىعى مەن رەسۋرستاردىڭ ازدىعى دا جاعدايدى ودان بەتەر ۋشىقتىرىپ وتىر. 1962 جىلى مونارحيا قۇلاتىلىپ, يەمەن اراب رەسپۋبليكاسى جاريالاندى. ودان ءارى مونارحيستەر مەن رەسپۋبليكاشىلدار اراسىندا سەگىز جىلعا سوزىلعان  بىتىسپەس قارۋ­لى كۇرەس باستالدى. 1967 جىلى وڭتۇستىك يەمەن ءبولىنىپ شىعىپ, ول يەمەن حالىقتىق-دەمو­كراتيالىق رەسپۋبليكاسى دەگەن اتاۋعا يە بولدى. جاڭا مەملەكەت سوتسياليستىك دامۋ جولىن تاڭداپ, سولتۇستىك يەمەنمەن جيىرما جىلعا سوزىلعان اسكەري جانە ساياسي-ەكونوميكالىق باسەكەگە ءتۇستى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەكى يەمەندە دە ىشكى توڭكەرىستەر مەن ءارتۇرلى ماقساتتاردى كوزدەيتىن, ءتۇرلى سايا­سي جانە ءدىني توپتاردىڭ قارۋلى باس كو­تە­رۋلەرى تولاستاعان جوق. ايتا كەتەر ءبىر جايت, سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە كەڭەس ودا­عى­نىڭ يەمەندەگى ەلشىلىگىندە قازاق حال­قىنىڭ پەرزەنتى, كاسىبي ديپلومات سامات سىلامبەك ۇلى سۇندەتپاەۆ ەكىنشى حاتشى لاۋازىمىندا قىزمەت اتقاردى. ول اتالعان مەملەكەتتەگى كەزەكتى ءبىر ب ۇلىك كەزىندە ەل­شى­لىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ شارالارىن اتقارۋ بارىسىندا لاڭكەستەردىڭ وعىنان قازا تاپتى. 1990 جىلى ەكى مەملەكەت  قايتا بىرىگىپ, ءبىرتۇتاس يەمەن رەسپۋبليكاسى بولىپ جا­­ريالاندى. جاڭا مەملەكەتتە بيلىك لاۋا­زىم­دارىن ءبولۋ كەزىندە تىزگىننىڭ كوبى – اسكەري لاۋازىمدار, مينيسترلەر قىزمەتتەرى سول­تۇستىك يەمەن وكىلدەرىنە تيەسىلى بولىپ كەتكەندىكتەن, 1994 جىلى وڭتۇستىك يەمەن­دىكتەر قايتا بولىنۋگە ارەكەت جاسادى. دەگەن­مەن, بۇل شارا ناتيجەسىز بولىپ, دەرەۋ اسكەر كۇشىمەن جانشىلىپ تاستالدى. 2012 جىلى «اراب كوكتەمى» سالدارىنان سالەح ءالي ابداللا پرەزيدەنتتىكتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ونىڭ ورنىنا ابد رابە مانسۇر حادي سايلاندى. وسى ۋاقىتتان باس­تاپ, حۋسيلەر مەن جاڭا بيلىك اراسىنداعى تارتىس جاڭاشا ءوربىدى. يەمەندەگى داستۇرگە اينالعان ورتا­لىق بي­­لىكتىڭ السىزدىگى «انسار اللا» («اللا­نى جاقتاۋشىلار») دەپ اتالاتىن, مەم­­لە­كەتتەگى ساياسي كەڭىستىكتە ءارتۇرلى, ءتىپتى كەي­بىرەۋلەرىنىڭ دوگمالارى ءبىر-بىرىنە قاي­شى كە­لەتىن ءدىني, الەۋمەتتىك جانە ساياسي پي­عىل­دار­دى قولدايتىن, مارگينالدار دەپ اتاۋعا بو­لارلىق «حۋسيتتەر» (يسلامداعى شيزم اعىمىنىڭ زەيديتتەر تارماعى) ۇيىمىنىڭ كۇشەيۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. رەسمي بيلىككە قارسى كەلگەن حۋسيتتەر تۋرالى ايتا كەتەتىن بولساق, ولار وزدەرىن ەل­دىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ساادا پروۆينتسيا­سىندا يەمەن بيلىگىمەن كەلىسپەۋشىلىكتە بولعان حۋسەين بادر اددين ءال-حۋسي دەگەن يەمەندىك زەيديتتەر قوزعالىسىنىڭ باسشىسى اتىمەن تانىمال. حۋسەين بادر اددين ءال-حۋسي 1959 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. يەمەن بىرىككەن 1990 جىلدان ساياسي ومىرگە بەلسەندى تۇردە ارالاسا باستايدى. ساادا پروۆينتسياسىنان ادىلەتتىلىك پارتياسىن قۇرادى. 1993 جىلى ونىڭ پارتياسى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتەدى. 1997 جىلعا دەيىن ادىلەتتىلىك پارتياسى اتىنان پارلامەنت مۇشەسى. ساياساتتاعى بەرەكەسىزدىك سالدارى­نان جانە جالپى يەمەن ىشكى ومىرىندەگى توقىراۋ­دى جەڭۋ جولدارىن كورۋدەن قالعان ول, پار­تيا­سىنىڭ قۇرامىنان شىعىپ, «ءدىنشىل جاس­تار» اتتى جاڭا ۇيىم قۇرادى. 2004 جىلدان باستاپ ءال-حۋسي پرەزي­دەنتتى, ۇكىمەتتى, جالپى ىشكى جانە سىرتقى ساياسي باعىتتى قاتتى سىنعا الا باستايدى. كوپ ۇزاماي ول ءوزىن يمام رەتىندە جاريالاپ, ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى تاۋلى وڭىرلەردە جاسىرىنىپ, ۇكىمەتكە قارسى قارۋلى ارەكەتتەرگە كوشەدى. ءوز كەزەگىندە بيلىك وعان حالىق اراسىندا ىرىتكى سالاتىن ءدىني قايشىلىقتاردى تاراتۋشى رەتىندە كىنا تاعىپ, ىشكى قاۋىپسىزدىككە قاتەرلى ادام دەپ قاراستىردى. 2004 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ۇكىمەت قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ ءال-ءحۋسيدى تۇت­قىن­داماق ارەكەتى ونىڭ جاقتاستارىنىڭ قار­سى­لىعىنا تاپ بولىپ, قاندى قىرعىنعا ۇلاستى. قاقتىعىس كەزىندە ءال-حۋسي قازا تاۋىپ, دەنە­سى سول كەزدەگى رەسمي بيلىك تاراپىنان تۋىس­تارىنا سول بويى بەرىلمەدى. كوپ ۇزاماي, كوتەرىلىس باسشىلىعىن ونىڭ اكەسى بادر اددين حۋسەين ءال-حۋسي, ودان كەيىن اعاسى ابدۋل مالىك ءال-حۋسي قولىنا الدى. قازىرگى تاڭدا قوزعالىستىڭ جەتەكشىسى 1979 جىلى تۋعان يەمەن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى مۇحاممەد ءالي ءال-حۋسي. قاراپ وتىرعانىمىزداي, ءبارى اعايىندى تۋىستار. 2014 جىلى حۋسيتتەر «ءال-قايدانىڭ» يەمەندەگى توپتارىنا ناتيجەلى سوققى جاساپ, قىركۇيەكتە ەل استاناسى سانانى باسىپ الادى. پرەزيدەنت ابد رابە مانسۇر حادي ادەندە بوي تاسالاپ, سىرتتان, نەگىزىنەن, پارسى شىعاناعى مونارحيالارىنان كومەك سۇرايدى. 2015 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا حۋسيت­تەر­دىڭ ارەكەتتەرىنە تۇبەگەيلى قارسى بول­عان ساۋد ارابياسى ديپلوماتيالىق ارە­كەتتەردى توقتاتىپ, اراب ەلدەرىنەن اسكەري كواليتسيا جاساقتاپ (باحرەين, قاتار, كۋۆەيت, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, مىسىر, يوردانيا, ماروككو, سۋدان, سەنەگال) حۋسيتتەرگە قارسى اسكەري شارانى باستايدى. سونىمەن بىرگە, ريادقا بۇل ىستە اقش, پاكىستان, سومالي مەن ەريترەيا ءارتۇرلى كومەك جاساۋدا. تەحنيكانىڭ وزىق تۇرلەرىمەن جاقسى قارۋلانعان كواليتسيا جىلدام جەڭىسكە جەتۋگە تالپىنعانىمەن, بارلىق ارەكەتتەرى تىعىرىققا تىرەلدى. حۋسيتتەر باستاپقى كەزەڭدە جەڭىلىستەرگە ۇشىراعانىمەن, پارتيزاندىق سوعىسقا كوشىپ, سوعىس قيمىلدارىن ساۋد ارابياسى شەكاراسىنا اۋىستىردى. كەيبىر سىرتتىڭ كومەگى ارقا­سىندا حۋسيتتەر قارسىلاستارىنا ءاس­كەري جانە تەحنيكالىق ءبىرشاما شىعىن كەلتىردى. قىسقاسى, سوعىس ۇزاق ۋاقىتتا سوزىلىپ كەتتى. ادەتتەگىدەي ناتيجەسىز اسكەري ناۋقان كەزىندە كەلىسسوزدەر ءجۇردى, ەكى جاقتىڭ وق اتۋلارىن توقتاتۋ كەلىسىمدەرى جاسالدى. بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بىتىمگەرشىلىگى ءما­لىمدەمەلەرمەن شەكتەلدى. قازىرگى تاڭدا ساۋديا يەمەندە جانە ونىڭ شەكاراسىندا 150 مىڭعا جۋىق اسكە­ريدى شوعىرلاندىرعان. حۋسيتتەردىڭ كۇشتەرى شامامەن 100 مىڭنان اسادى دەلىنىپ وتىر. اراب ەلدەرى اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە جالپى قاقتىعىس سالدارىنان 10 مىڭنان استام ادام قازا تاپقان. باسىم بولىگى بەيبىت تۇر­عىندار. ءسويتىپ, يەمەن قايتا ەكىگە ءبولىنىپ, قارۋ­­لى قاقتىعىس جالعاسىپ جاتىر. بۇل سوعىس­تان 100 ملرد اقش دوللارىن جۇمساپ, قار­جى­­لاندىرۋدى ءالى دە جالعاستىرىپ جات­قان ساۋد ارابياسى دا شارشاعان سىڭاي­لى. وداق­تاستارى دا بىرتىندەپ كواليتسيا قا­تا­رىنان شىعا باستادى. ماسەلەن, ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بىرىك­­كەن اراب امىرلىكتەرى كواليتسيادان شىعىپ, يەمەننەن اسكەرلەرىن الىپ كەتتى. باسقا وداقتاستارى دا بىرتىندەپ اسكەرلەرىن قىس­قارتۋدا. وسى جىلدىڭ تامىزىندا سانادا جو­عارى ساياسي كەڭەس قۇرىلىپ, حۋسيتتەر باس­­شى­لىعى وسى ۇلتتىق كواليتسيالىق ۇيىم­­عا باعىناتىنىن جاريالادى. جوعا­رى ساياسي كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ, يەمەن­نىڭ حۋسيتتەردەن قاشقان بۇرىنعى پرە­زيدەنتىنىڭ  ساياسي كەڭەسشىسى سالەح اس-ساماد تاعايىندالدى. ارينە, يەمەندە قالىپتاسقان احۋالدىڭ باسقا دا قىرلارى بارشىلىق. ياعني, مۇندا ايماقتىق جانە الەمدىك مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى ءتۇيىسىپ جاتقاندىعى دا ايقىن كورىنۋدە. ال ەگەر يەمەندەگى شيەلەنىستىڭ ىشكى استارىن قاراستىراتىن بولساق, نەگىزىنەن, بي­­لىك باسىنداعى ەليتانىڭ رەسۋرستار ءۇشىن كۇ­رەسىن اڭعارعاندايسىڭ. ەليتا مۇندا كون­فەسسيالىق, تايپالىق جانە يدەولوگيالىق بو­لىپ جىك­تەلگەن. تازا ءدىني قاقتىعىس ورىن الىپ جاتىر دەۋگە دە مۇلدەم بولماي­دى, سە­بەبى, بۇل ەلدە مۇددەلەرىنە جەتۋ ماق­ساتىندا قاراما-قايشى تاراپتار ءدىنى مەن رۋىنا قاراماستان وداقتار قۇرىپ, ورتاق جاۋ­لارىنا قارسى شىعۋ ءجيى بولىپ تۇرادى. كەيبىر ءوڭىر ەلدەرى يەمەندە بارشاعا قولايلى سۇنيتتىك-شيتتىك بيلىك ورنىق­تىرۋعا تىرىسقانىمەن, ەلدەگى ىشكى كۇشتەر ولاردىڭ جوسپارلارىن جوققا شىعارۋدا. دەمەك, يەمەننىڭ ءوز ىشىندەگى تارتىس توق­تامايىنشا, تاراپتاردى قولداپ كەلە جاتقان سىرت مەملەكەتتەردىڭ اسكەري كومەك­­­تەرى ناتيجە بەرمەيدى دەگەن ءسوز. ال تە­كە­تى­رەس سوزىلا بەرەر بولسا, داعدارىستىڭ كورشى مەم­لەكەتتەرگە تارالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ءسوزىمىزدى قورىتىندىلايتىن بولساق, سيريا, يراك, اۋعانستان, سومالي, يەمەندە, افريكا قۇرلىعىنداعى كەيبىر ەلدەردە جانە الەمنىڭ باسقا نۇكتەلەرىندە ورىن الىپ جاتقان قارۋلى قاقتىعىستار شەشىمىن تابار ەمەس. تۇتانعان قاقتىعىس وشاقتارى دەر كەزىندە سوندىرىلمەسە, تۇراقسىزدىق كە­­ڭىستىگى كەڭەيە بەرمەك. اسىرەسە, تاياۋ شىعىستاعى, لوكالدى قاقتىعىستار توق­تا­ماي, جاھاندىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك ور­ناتۋ مۇمكىن ەمەس. ءسالىم ءامىروۆ, ساياساتتانۋشى