«قازاق ونەرىنىڭ داراعى – ءداستۇرلى مۋزىكا»

 – دەيدى سەنگ-ەنگ پاك ۇلتتىڭ ۇلىلىعى سان ءتۇرلى, الۋان سىرلى قۇندىلىعىنان دا كورىنىپ تۇرادى. سونىڭ ءبىر ەرەن ءتۇرى ونەر دەسەك, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرى قاي كەزدە دە حالقىمىزدىڭ قادىرىن ارتتىرىپ كەلەدى. تىڭداعاننىڭ تىنىسىن اشىپ, كورگەننىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەتىنى رياسىز اقيقات. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە تۋمىسى بولەك, تۇعىرى مىقتى الىپتار كوپ وقىماسا دا كول-كوسىر توقىعانىمەن, دارا دارىنىمەن, قارىم-قابىلەتىمەن كوشباسىنان كورىنگەنىنە تاريح كۋالىك ەتە الادى. سول ونەر بۇگىندە ەگەمەن ەلدىڭ ءبىر بيىگى بولىپ وتىر. اياسى ارتىپ, اۋقىمى كەڭەيىپ الىس ەلدەر ءىلتيپات كورسەتۋ ۇستىندە. سونىڭ ءبىر دالەلى جاقىندا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, ومىردەن ەرتە وزسا دا ارتىنا ولمەس مۇرا قالدىرعان دومبىراشى, فولكلورتانۋشى, اتالمىش ءبىلىم مەكەمەسىندەگى قورقىت اتا اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ لابوراتوريا مەڭگەرۋشىسى بولعان بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ رۋحىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىنىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسى جان-جاقتى ءسوز بولعان ەدى. وسى القالى جيىنعا وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن يۋنەسكو-نىڭ تىنىق مۇحيت جانە ورتالىق ازياداعى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ جونىندەگى ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, دوكتور سەنگ-ەنگ پاك قاتىسىپ, ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى ونەرى تۋرالى بايانداما جاساعان بولاتىن. ءبىز مادەني مۇرانى زەرتتەپ, زەردەلەۋدى مۇرات ەتكەن ازاماتتى اڭگىمەگە تارتتىق. – مەن قازاق ەلىنە وسىمەن ءۇشىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. مادەني مۇرا مامانى بولعاندىقتان, ءاربىر ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنا زەيىن سالىپ جۇرەمىن. بىردەن ايتايىن, ەلدەرىڭىزدە باعا جەتپەس قۇندىلىقتار وتە كوپ ەكەن. تاريحي كىتاپتاردى, ءان مەن كۇيدى, حالىقتىق ءبيدى, ونەر تۋىندىلارىن, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇ­رىپ­تارىڭىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە, قازاق حالقى بۇرىننان-اق وركەنيەتتى ەل بولعانىنا ءشۇبا كەلتىرمەيسىڭ. ءداستۇرلى مۋزىكا, ونىڭ ايتۋلى وكىلدەرى – ءبىر-ءبىر الەم دەۋگە تۇرارلىق. ءبىز بۇعان وسى كونفەرەنتسيا كەزىندە تاعى دا كوز جەتكىزدىك. كەزىندە بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن, ول جيناعان ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىنان, ءوزى دومبىرامەن ورىنداعان تۋىندىلاردان, جاساعان باياندامالاردان ايقىن اڭعارىلىپ تۇراتىن. – سىزدەر بازارالى ءمۇپ­تە­كە­ەۆ­پەن كوپتەن بەرى قارىم-قا­تىناستا بولعانسىزدار ما؟ – 2003 جىلى يۋنەسكو حالىق­ارالىق بايلانىس­تار جونىندە ارنايى كونۆەن­تسيا ەنگىزگەن بولاتىن. ول كونۆەنتسياعا قازىر 171 ەل مۇشە. ورتالىق ازياداعى 5 مەملەكەت تە بۇل كونۆەنتسيادان ءوز ورنىن الدى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىك­ستان, وزبەكستان, تۇرىك­مەنستان بار. قازاق ەلىن­دەگى وكىلىمىز ب.مۇپتەكەەۆ ەدى. ءداستۇرلى مۋزىكا­دان ءبىلىمى مول ازامات كونۆەنتسيا تالابىنا ساي قازاقتىڭ ءداس­تۇرلى ونەرى تۋرالى بىزگە مول ماعلۇماتتار ۇسىندى. ول قول­داۋ تاپتى. سونىڭ اياسىندا قا­زاق ونەرىنىڭ نەبىر جاۋھارلارى وزگە جۇرتتارعا تانىستىرىلدى. وسى ارادا ونىڭ تاعى ءبىر كەلە­لى ءىسى ويىما ورالىپ وتىر. ول قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنداعى» مول مۇرانى ەلەك­ترون­دىق فورماتقا ءتۇسىرۋ ءىسىن 5 جىل بويى اتقارىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 110 مىڭ جادىگەر جاڭا تەحنيكاعا كوشىرىلىپ, 50 كۇي قايتا جاڭعىرعان ەكەن. وسى مۇرالاردى كورەياعا بارعان ساپارىندا بىزگە تانىستىرعان. ونى زاماناۋي تۇرعىدا بازارالىنىڭ جاڭارتقانىن ءبىز كونفەرەنتسيادا ەستىدىك. ءبىر عاجابى, فولكلورتانۋشى بىزگە وسىنى مەن ىسكە اسىردىم دەمەگەن ەدى. مۇ­نىڭ ءوزى كىسىلىكتىڭ بەلگىسى, ۇلتقا ايقايسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى دەپ بىلەمىن. مىقتى مۋزىكاتانۋشى سوڭعى رەت كورەياعا بارعاندا قان قىسىمى كوتەرىلىپ, قاتتى سىرقاتتاندى. ونىڭ سوڭى وكىنىشكە اكەلدى. ءبىز وسى جولى ونىڭ ورنىنا باردىق. قولىنان تاستامايتىن دومبىراسى مۇراجايدا ەكەن. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق. مەكەمەمىزگە اپارىپ, كورنەكتى جەرگە قويامىز. وسى ارادا ويىما ءبىر ءتامسىل ورالىپ وتىر. بۇرىنعىلار ۇلكەن ادام ومىردەن وزسا, ءىزىن باساتىن ادام بولماسا, ءبىر مۇرا جويىلدى دەيدى ەكەن. جاس كەتىپ, ارتىندا ءىز قالسا, وقيتىن ءبىر كىتاپ قالدى دەپ بىلگەن. مەنىڭ بايقاۋىمشا, بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ ارتىندا ءبىر ەمەس, قىرۋار مۇرا قالعانى انىق. جانە بۇل كونفەرەنتسيا بارىسىندا ناقتى دالەل-دايەكتەرمەن ايتىلدى. – مۋزىكا زەرتتەۋشىنىڭ سول مۇرالارىن جۇرتقا جەتكىزۋ ىسىنە يۋنەسكو تاراپىنان كومەك بولاتىن شىعار؟ – بولادى. يماندى جاننىڭ جيناعان قولجازباسىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا, ءۇنتاسپاسىن تاراتۋعا ماتەريالدىق, مورالدىق جاعىنان قولداۋعا ءازىرمىز. جاقسى ازاماتتان قالعان قۇندىلىق – ۇلت بايلىعى. وعان جاناشىر بولۋ كىمگە دە بولسا پارىز. العا قويعان ماقساتىمىز – حالىقتاردىڭ ماتەريالدىق ەمەس ءما­دەني مۇرالارىن ساقتاۋ, ونى جۇرتقا جەتكىزۋ. 171 مەملەكەتتىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان كونۆەنتسيا­نىڭ نەگىزگى يدەياسى دا, العا قوي­عان ماقساتى دا مادەني مۇ­را­عا جاناشىر بولۋ. جالپى, قازاقستان مەن كورەيا اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس ەكى ەلدىڭ وركەندەۋىنە مول مۇمكىندىك جاساپ وتىر. كورەي جۇرتى ەگىنشىلىكپەن اينالىسسا, قازاق حالقى «جىبەك جولى» بويىندا كوشپەندىلىكتىڭ ادەمى ۇلگىسىن كورسەتىپ قانا قويماي, مادەني مۇرانىڭ جاقسى قالىبىن قالىپتاستىرعان. ءوزىن­دىك سالت-ءداستۇرى كىمدى دە بولسا قىزىقتىرماي قويمايدى. جاڭا داۋىردە دە سول «جىبەك جولى­نىڭ» وزىق يدەياسىنا ۇيىتقى بولىپ وتىر. ءتىپتى, ءبىزدىڭ ەكى حالىقتىڭ اراسىندا ۇقساستىقتار دا بايقالادى. ايتالىق, باقسىلىق ءداستۇر بىزدە دە بار. قازاقتارعا دا ءتان ەكەن. قالاي دەسەك تە, مادەني مۇرا نەگىزىندە حالىقتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى تەرەڭ زەرتتەپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العا قويىپ وتىرعان بەيبىتشىل ساياساتتى باياندى ەتۋ ءىسىن ءبارىمىز قولداپ قانا قويماي, جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالۋعا ءتيىستىمىز. – مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»