ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر

امانگەلدىلىكتەر  اۋداندىق اۋرۋحانادا 46 جىل قىزمەت ەتكەن بيماعانبەت كەنجەبەكوۆتى وسىلاي اتايدى باس دارىگەر بيماعانبەت كەنجەبەكوۆ تۇنگى كەزەكشىلىككە ءوزى قالعان بولاتىن. كەشە ءتۇس­كەن اۋىر ناۋقاستى ءبىر شولىپ, كابينەتىنە قا­راي اياڭداپ كەلەدى. جەتپىستەگى كىسىگە تۇنىمەن كوز ىلمەي وتىرۋ وڭاي ەمەس, ارينە. بىراق اۋىر ناۋقاس تۇسكەندە اۋرۋحانانى تاستاپ كەتە المايتىن ادەتى بار. ناۋقاستىڭ جاعدايى­نان باسقا ەش­تە­ڭەنى ويلاپ جاتپايدى. امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا تاپجىلماي قىز­مەت ەتكەن اتتاي 46 جىل بويى بۇل بي-اعانىڭ كاسىبىمەن قوسا قانىنا ءسىڭىپ كەتكەن قاسيەت. ناۋقاستىڭ بەتى بەرى قاراماي اۋرۋحانادان قارعا ادىم جەر شىق­پايدى. اۋدان اكىمى سابىرجان احمەتوۆتىڭ بۇگىندە «اۋداندىق اۋرۋحانا ءبىر ادامعا عانا, تەك بي-اعاڭا ءىلىنىپ تۇر» دەپ مويىنداۋى تەگىن ەمەس. تورعاي وڭىرىنە دارىگەر اتاۋلىنىڭ سۇيىك­تى بەينەسىن ولەرمەن ەڭبەگىمەن قالىپتاستىر­عان وسى ءبىر ەلگەزەك جاندى اۋدانداعى ۇلكەن-كىشى «بي-اعا» دەپ اتاپ كەتكەن. «بي-اعا» دەگەن ءبىر اۋىز سوزگە ادامداردىڭ وزىنە دەگەن سەنىمى مەن قۇرمەتى بىردەي سىيىپ تۇرعانداي. ول ادالدىق دەگەن ۇعىمعا قۇل بولۋعا بار. بۇل ۇعىم, اسىرەسە, ءومىر مەن ءولىم قوڭسى قو­نىپ, بىتىسپەيتىن مەديتسينادا قاجەت. بي-اعاڭ­نىڭ ءوزى دە 80-ءشى جىلدارى اسقازان جارا­سى­نىڭ جارىلۋىنان ءولىم اۋزىنان قالدى. ۇستازى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ الماتىدان ارقالىق­قا ۇشىپ كەلىپ, ونىڭ ءحالىن ءبىلۋى قانداي كىشىپەيىلدىلىك, قانداي ازاماتتىق, ادام­گەرشىلىك ەدى. بۇل شاكىرتتىڭ ومىرگە قۇل­شىنىسىن ارتتىردى. بي-اعاڭنان باسقا ادام زەينەت جاسىنا جەتكەن سوڭ, جانىن كۇتەر ەدى. ول زەينەت دەمالىسىن قول قۋسىرىپ ۇيدە وتى­رۋ دەپ ءتۇسىندى. ويتكەنى اۋداندىق اۋرۋحانادا مامان جەتىسپەيدى. مىنە, جەتپىس جا­سىن­دا اۋداندىق اۋرۋحانادا تۇنگى كەزەكشىلىكتە وتىر. شالعاي اۋداندا مامانداردىڭ جەتىمسىزدىگى قاي ۋاقىتتا دا بىلىنەتىن. 1959 جىلى قارا­عان­دى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەل­­گەن بيما­عانبەت امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋ­حا­ناناسىندا ءارى گينەكولوگ, ءارى حيرۋرگ بولىپ قىزمەتكە كىرىسىپ كەتتى. قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىندا اركادي رايس, ميحايل پرياكين, تورەگەلدى شارمانوۆ سياقتى ۇستازدارى­نىڭ الدىنان تەوريالىق ءبىلىم العانىمەن ءالى قايناعان ءومىردى بىلە بەرمەيتىن جاس جىگىت اعى­نى قاتتى بولماسا دا تەرەڭدىگىمەن سۇستى تورعاي وزەنىنە ءوزىن بىرەۋ لاقتىرىپ جىبەرگەندەي كۇي كەشتى. مالتىساڭ – جاعاعا شىعا­سىڭ, قايرات ەتپەسەڭ – سۋعا كەتەسىڭ. الىس اۋىلداردان اۋىر كۇيدە تۇسەتىن اۋرۋلار نەمەسە بوسانا الماي ءبىر اياعى جەردە, ءبىر اياعى كوردە جەتكىزىلگەن ايەلدەردىڭ جاعدايى وعان ەشنارسەنى ويلاتپايتىن. جاس دارىگەر قىز­مەت­كە بۇكىل ىنتا-ىقىلاسىمەن ۇم­تىلدى. قاسىن­دا اجال تىرناعىندا جاتقان ناۋ­قاستان باسقا ارقا سۇيەر ۇستازى, ءتىپتى اقىلداسار ءتاجى­ري­بەلى دارىگەر جوق. وندايدا تەك وزىنە سەنەتىن, ىزدەندى, بىرتە-بىرتە تاجىريبەسى ارتتى, كوزى قانىقتى. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق وعان اۋداندىق اۋرۋحانانى باسقارۋ مىندەتى تاپسىرىلدى. سول كەزدە 26-27 جاستاعى عانا جىگىت ەدى. اۋدان­دىق اۋرۋحانادا انەستەزيولوگيانى جول­عا قويماي, اۋىل ادامدارىنا مەديتسي­نا­لىق كومەك تولىققاندى بولمايتىنىن سەزدى. مەديتسينانىڭ وسى سالاسىن ۇيىمداستىرۋ ارقاسىندا 1987 جىلى العاشقى وپەراتسيانى جاسادى. – ءالى ەسىمدە, وسى اۋرۋحانادا ءبىرىنشى رەت اسقازانعا وپەراتسيا جاسادىق, ناۋقاس افاناسەۆ دەگەن كىسى ەدى. اۋىر حالدە تۇسكەن ونى اجال­دان اراشالاپ قالدىق, كەيىن جاقسى بو­لىپ, جازىلىپ كەتتى. سول جىلدان باستاپ ەلدە ادامدار كوپ زارداپ شەگەتىن ءوت جولىنا دا وپە­راتسيا جاساپ جۇردىك. مۇنىڭ ەكەۋى دە كۇر­دەلى وپەراتسيا بولىپ سانالادى. سوعان قارا­ماي ءبارى دە ءساتتى شىعىپ ءجۇردى. تورعايداعى اۋىلدار­دىڭ شالعايلىعىن بىلەسىز, اۋداندىق اۋرۋحا­نا­عا جەتكىزگەنشە جولدا سوقىر ىشەگى جارىلىپ كەتكەن ادامداردى اكەلدى. ولاردى دا امان الىپ قالدىق, – دەيدى بي-اعا. ول وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇزىن-سانى ون جەتى مىڭعا جۋىق وپەراتسيا جاساپتى! امانگەلدى كەنتىندە تۇراتىن توكەن جۇر­ما­عانبەتوۆ قاريا «وسىنشا جىل ءومىر ءسۇر­گە­نىم الدىمەن جاراتقان يەمنىڭ, سوسىن بي­ما­عانبەتتىڭ ارقاسى» دەپ وتىرادى. 1977 جىلى قىستىڭ كوزى قىراۋدا اۋدان ورتالىعىنان شال­عايدا جاتقان اباي كەڭشارىنىڭ شوپانى توكەن­دى قارابيدايىق دەگەن جەردەگى قىس­تاۋى­نان ەس-ءتۇسسىز اۋداندىق اۋرۋحاناعا تىك­ۇشاق­پەن جەتكىزگەن ەدى. بيماعانبەت اۋرۋدىڭ دياگنوزىن تەز انىق­تادى – قابىنۋدان ىشەگى قارىنعا جا­بىسىپ قالعان. اۋرۋ جەدەل وپەراتسيا ۇستەلىنە جاتقى­زىلدى. اجالمەن ارپالىس باستالدى. حيرۋرگ بيماعانبەتتىڭ سول جولى وپەراتسيا ۇستەلىندە تاپجىلماي ون توعىز ساعات تۇرىپ, وپە­را­تسيانى ءساتتى اياقتاعانىنا بىرەۋ سەنسە, بىرەۋ سەنبەس! – وپەراتسيا سول جولى وتە اۋىر بولدى, ىشەكتىڭ جارامسىز جەرلەرىن امالسىز كەسىپ الىپ تاستادىق. توكەننىڭ جاس كەزى عوي, جۇرەگى جاقسى بولعاندىقتان سىرقاتىنىڭ دا, وپە­را­تسيانىڭ دا اۋىرلىعىنا شىدادى. وزىمەن ناعاشىلى-جيەندىگىمىز بار, قاتار وسكەن جىگىتتى اجالعا قالاي قياسىڭ. مەندە توكەندى امان الىپ قالۋ كەرەك دەگەن عانا وي تۇردى. سول توكەن ءتاۋىر بولىپ, ەڭبەكتەن دە قالعان جوق, بالالارىن جەتكىزدى. ءازىلىمىز جاراسقان سوڭ, مەن ونى «جارتى ىشەك» دەپ قاعىتامىن, – دەيدى بي-اعا ك ۇلىپ. بي-اعا تورعاي دالاسىندا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى انا مەن بالانىڭ دەن­ساۋ­لى­عى, ءومىرى ءۇشىن ارپالىسىپ كەلە جاتقان ادام. قازاقتىڭ ۇرپاعىن كوبەيتكەن انالار­دىڭ بالا ۇستىندە كوز جۇمعانى از با؟ الىس اۋىلداردان اۋىر حالدە تۇسكەن جۇكتى ايەل­دەر­دى سابيىمەن بىرگە امان الىپ قالىپ, قازاق­تىڭ تالاي شاڭى­راعىنىڭ ءتۇزۋ ۇشۋىنا سەبەپكەر بولدى. بۇگىنگە دەيىن 400-دەن اسا اناعا وپەراتسيا جاساپتى. – 80-ءشى جىلدارى تورعايداعى ەلدى مەكەندەرگە ان-2 ۇشاعى ۇشاتىن ەدى عوي. بۇيرەك­تال اۋىلىن­دا بولعان جاعداي ەسىمنەن كەتپەيدى. قىس­تىڭ كوزى قىراۋ, جول جوق. مەنى ۇشاق جەتكىزىپ تاستادى, بوسانا الماي جاتقان ايەلگە وپەرا­تسيا­نى ۋچاسكەلىك اۋرۋحانادا جاسادىم. ەندى قايتۋعا جول جوق, بوران باسىلىپ, جول ارشىلعانشا امالسىز سول اۋىلدا جاتتىم, – دەيدى دارىگەر. ال اۋىلدىڭ شاڭىن قاعىپ كەلگەن 90-شى جىلدارداعى اۋرۋحانانىڭ كورگەنى قيىندىق عانا ەمەس, ازاپ بولاتىن. بيۋدجەتتە قارجى بول­ماعاندىقتان شىعار, اۋرۋحاناداعى ءدارى­گەر­لەردى قىسقارتا-قىسقارتا قۋسىرىپ تاس­تا­دى. ايتپەسە, مۇندا 70-ءشى جىلدارى كوز اۋرۋ­لارى, تۋبەركۋلەز بولىمدەرى جۇمىس ىستەگەن ەدى. بۇكىل امانگەلدى, تورعاي, ارقالىق ءوڭىرى وسىندا كەلىپ ەمدەلەتىن. نارىق كەلدى ەكەن دەپ اۋرۋ ازايعان جوق. ءتۇن ىشىندە الىپ كەلگەن ناۋقاسقا جەدەل وپەراتسيا جاسالىپ جات­قان كەزدە ەلەكتر جارىعى ءسونىپ قالاتىن. وت­تە­گى تولتىرىلعان بالون تۇرعاندىقتان با­ل­اۋىز, وتتىق جاعۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەكى ماشينانى اۋرۋ­حا­نا­­نىڭ تەرەزەسى تۇسىنا اپارىپ, فارىن جاق­تى­رىپ قويىپ تىعى­رىق­تان شىققان كەزدەردى ايت­سايشى. سول كىسىلەر قازىر بي-اعانىڭ ارقاسىندا بۇل دۇنيەنىڭ كورەر جارىعىن كورىپ ءجۇر. – مەن دارىگەرلىك جولىمدى امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ كوز اۋرۋلارى ءبو­لى­مىن­دە باستاعان ەدىم. بي-اعانىڭ قول استىندا قىزمەت ەتتىك. ول كىسىنىڭ دارىگەرلىك ءتاجىري­بە­سىنىڭ ءوزى ءبىر مەكتەپ. قولى التىن, زەرگەر حيرۋرگ دەسە بولادى. اۋرۋحانادا مامان از بول­عاندىقتان بي-اعا مەديتسينانىڭ كوپ سالاسىن مەڭگەرۋگە تىرىستى. تاشكەنت, ماسكەۋ سياقتى باسقا ءىرى ورتالىقتاردا ءوتىپ جاتاتىن مەدي­تسي­نالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ كەلىپ, وندا كورگەن جاڭالىعىن اۋداندىق اۋرۋحانادا جۇزەگە اسىرۋعا ۋاقىت تاباتىن. بۇل قانداي ەڭ­بەكقورلىق, كوزسىز باتىرلىق دەسەڭشى! – دەيدى وبلىستىق كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەرىك جۇماباەۆ. – مەنىڭ ماماندىعىم ستوماتولوگ بولسا دا ءوزىمدى بي-اعانىڭ شاكىرتى سانايمىن. مەن دارىگەر مادەنيەتى دەگەن ۇعىمدى بي-اعاڭمەن قاناتتاس قىزمەت ەتكەندە ءتۇسىندىم. ول كىسى الدىنا كەلگەن ناۋقاس ادامعا كىسىلىگىن كىشىپەيىلدىگىمەن كورسەتەتىن. ونىڭ اۋىرىپ وتىرعان جانعا ەتيكا ءۇشىن عانا ەمەس, بار نيەتىمەن, ىقىلاسىمەن جىلى سويلەيتىنى تاڭقال­دىرا­تىن. اعامىز جاس كىشى اۋرۋلارعا دا, جاس ءدارى­گەر­لەرگە, مەدبيكەلەرگە ءسوزىن «بوتاقانىم» دەپ باستايدى. اۋداندا بي-اعانىڭ الدىن كەسىپ وتكەن جاندى كەزدەستىرمەدىم, – دەيدى ءتىس دارىگەرى ەرمەك جۇماباەۆ. امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا جاس مامان بولىپ كەلىپ, بي-اعانىڭ تاربيەسىمەن قاناتىن قاتايتقان دارىگەرلەردىڭ سانى الپىس قارالى ەكەن. ولاردىڭ بىرقاتارىنىڭ ەسىمى قازىر وبلىسقا, ودان قالدى رەسپۋبليكا جۇرت­شى­لىعىنا بەلگىلى. امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋ­­حاناسىنىڭ «قازانىندا قايناعانداردىڭ» ارا­سىندا مەديتسينانى عىلىممەن ۇشتاس­تىر­عاندار دا بار. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى مارات ابەۋوۆ قازىر قاراعاندى وب­لىستىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى فازىل تەمىرحانوۆ قوستاناي وبلىستىق بالالار اۋرۋحا­نا­سىنىڭ باس دارىگەرى, ودان ءارى بىلىكتى ءدارى­گەر­لەر نۇرلان قوڭىرتاەۆ, گۇلبانۋ قۇسايى­نو­ۆا, ەدرەس ومىرزاقوۆ, ەربول توققۋلين بولىپ جالعاسا بەرەدى. بي-اعا بىرگە قىزمەتتەس بول­عاندا ءوزى جول, ءىستىڭ ءجون-جوسىعىن كورسەتكەن, باۋلىعان قىزدار مەن جىگىتتەردىڭ بارلىعى­نىڭ اتىن اتاپ بەرە الاتىندىعىن ماقتا­نىش­پەن ايتتى. بۇل كىشىپەيىل ءارى كىسىلىگى مول ءدا­رى­گەردىڭ ەڭبەگىن بۇلداعانى ەمەس, جاستاردىڭ جاقسى بولىپ وسكەنىنە شىنايى ماقتانىشى, ادامعا دەگەن قۇرمەتى بولاتىن. بايبىشەسى ەكەۋى سەگىز بالا ءوسىرىپ, قاتارعا قوس­تى. ولاردىڭ بارلىعى دا ءبىر-ءبىر وتبا­سى­نىڭ يەسى. بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ ارا­سىن­دا دا ءوزىنىڭ ءىزىن قۋعانى جوق ەمەس. ۇلكەن ۇلى قايىردەن ارقالىق اۋرۋحاناسىنداعى بەلدى دارىگەرلەردىڭ ءبىرى. ەندى نەمەرەسى دە اتا جولىن قۋىپتى. – ۇلىم قايىردەن دارىگەر بولامىن دەگەندە قولدادىم, بىلمەگەن جەرىن ايتتىم. ال نەمەرەم قۋانىشبەك قاراعاندى مەديتسينا اكادەمياسىنا تۇسكەندە قۋانىشتان جۇرەگىم جارىلا جازدادى. نەمەرەنىڭ ءجونى بولەك ەكەن, – دەيدى بي-اعا. ءبىر اۋرۋحانادا تاپجىلماي جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن جوعارى بىلىكتى دارىگەردىڭ ەڭبەگى ەلەنبەي قالعان جوق. 1975 جىلى كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇزدىگى, 1970 جىلى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءدا­رى­گەرى اتاندى. 2001 جىلى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ارقادان قاققاندى كىم جەككورسىن. بىراق بي-اعا ءۇشىن باستى ماراپات ادامداردىڭ العىسى. – امانگەلدى كەنتىنىڭ كوشەسىندە ۇلكەن-كىشى بۇرىلىپ كەلىپ سالەم بەرەدى. قايسى­بىرەۋ­لەر مەنىڭ ەمدەگەنىمدى, وزدەرىنىڭ قۇلان-تازا ايى­عىپ كەتكەندەرىن ايتىپ جاتادى. ما­عان ودان ارتىق ەشقانداي ماراپات كەرەگى جوق. ءبىز ءدا­رىگەرلەر ادامدارعا اللا بەرگەن ءومىردى ءوشىر­مەۋ­گە تىرىسامىز. سول ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىز. ءبىر كۇندىك ساۋلەگە, جارىق دۇنيەگە ەشتە­ڭە جەتپەيدى. مەن سول جولدا ەتكەن ەڭبەگىمنىڭ قۋانى­شى­نا راحاتتاناتىن اداممىن, – دەيدى بي-اعا. بىلىكتى دارىگەردى باسشىلار ۋاقى­تى­سىن­دا ار­قا­لىق, استانا قالاسىنا قىزمەتكە شاقىردى. ول امانگەلدى اۋدانىنان ەشقايدا جىلجىعان جوق. قىردىڭ سامالى جەلپىگەن, اكە-شەشەسىنىڭ بەيىتى جاتقان, قۇربى-قۇردا­سى­نىڭ ءازىلىن كۇن سايىن ساعىنىپ تۇراتىن تۋعان جەردى قايدا تاستاپ كەتپەك؟! ال امانگەلدىلىكتەر بي-اعاڭداي دارىگەرسىز بۇگىنگى كۇنىن تاعى كوزگە ەلەستەتە المايدى. ەڭبەك پەن تالانتتىڭ, كاسىپكە ادالدىق پەن ادامعا دەگەن ماحابباتتىڭ, ومىرگە ىنتىزار­لىق­تىڭ شىنايى كورىنىسى وسىنداي-اق بولار... ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى اۋدانى.