مال شارۋاشىلىعىنا دا يننوۆاتسيا قاجەت

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قاي ەلدىڭ دە بولماسىن ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ, تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ جانە تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. وسىدان دا بولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە, ەگەمەندىك العاننان ەلباسىنىڭ كوڭىل ءبولۋىنىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن رەفورمالاۋ ءىس-شارالارى قارقىندى اتقارىلىپ, مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە قولداۋلار مەن كومەكتەر اۋقىمى دا ارتىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ەلىمىزدە بۇگىندە قالىپتاسقان ازىق-ت ۇلىك رى­نوگى ءالى دە بولسا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندى­رىسىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا ءبىرشاما ءىس- شارالاردى يگەرۋ قاجەت ەكەنىن بايقاتادى. بۇگىنگى قالىپتاسقان جاعدايدا جوسپارلى ەكونوميكا جۇيەسىمەن ناقتى ءوندىرىس سەكتورى تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى بولسا دا, مەملەكەتتىك اۋىلشارۋا­شى­لىق ءوندىرىسىنىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى از ايتىلمايدى. دەمەك, بۇل ءالى دە اۋىل شارۋا­شىلىعى وندىرىسىندە ويلانارلىق جاعداي­لاردىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىنداعى دايەكتى رەفورمالار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن بەلگىلى قارجىگەر س. مىڭباەۆ باسقارعاندا باستاۋ الدى دەپ ايتۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە قاجەتتى مەملەكەتتىك باقىلاۋ, قاداعالاۋ تەتىكتەرى ناقتىلانىپ, ولار مينيسترلىكتىڭ ايماقتىق قۇرىلىمدارى قۇزىرىنا بەرىلىپ, قالعان جاعدايلار بويىن­شا ءونىم وندىرۋشىلەرگە تولىقتاي ەركىندىك بەرىلدى. بىراق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ىقپالىن جوعالتپاۋ ماقساتىندا, وبلىستاردا بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىن, اۋدانداردا ءتيىستى بولىمدەردى ەش وزگەرىسسىز ساقتاپ قالا بەردى. مىنە, ءدال وسى ۋاقىتتان اۋىل شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اراسىن­داعى بايلانىستى­لىقتا كوپتەگەن تۇسىنبەۋ­شىلىكتەر مەن كەلەڭ­سىز­دىكتەر ورىن الا باستا­دى. اۋىل تۇرعىندا­رىندا وبلىس, اۋدانداردا ەكىدەن اۋىل شارۋا­شى­لىعىن باسقارۋ مەملەكەتتىك قۇرى­لىم­دارى پايدا بولدى دەگەن پىكىر قالىپتاستى. وسىدان دا بولار, بۇگىندە بۇل ماقساتتاعى رەفورما جال­عاسىن تاپپاي, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك باسقا­رۋ جۇيەسى قايتا ەتەك الا باستاعانعا ۇقسايدى. ارينە, بۇل دەگەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ماڭىزدىلىعى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىمەن دە باعالانا­تىن اۋىل شارۋاشى­لىعى ءوندىرىسى­نە ارالاسپاۋ كەرەك دەگەندىك ەمەس, كەرىسىنشە, ولار اۋىل شارۋاشى­لى­عى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە ناق­تى ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتى­رۋعا قاتىستى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ­مەن, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءون­دىرۋدە عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەر مەن وزىق ءتاجىري­بەلەردى يگەرۋگە ىقپال ەتۋمەن اينالىسۋى كەرەك ەدى. دەگەنمەن, بۇگىندە رەسپۋبليكالىق, ءىشىنارا وبلىستىق دەڭگەيلەردە اۋىل شارۋاشىلى­عى نارىقتىق ەكونوميكا ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسقاندىعىن ايتپاۋعا بولمايدى. مى­سا­لى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سالالىق باسقارمالارىنان باسقا, دەربەس ءون­دىرىستىك, قارجىلىق, ماركەتينگتىك قىزمەت­تەر اتقاراتىن «قازاگرو» حولدينگى, اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمىن ۇيلەستىرۋشى «قازاگروين­نو­ۆاتسيا» اق, بىرنەشە عى­لى­مي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋت­تارى, عىلىمي ورتا­لىق­تارى جانە ءوندى­رىستىك قۇرىلىمدارىمەن قىزمەتتەر اتقارۋ ءۇشىن جاساقتالعان. بۇل جۇيەنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەن ەرەكشەلىگى نارىقتىق قاتىناسقا سايكەستەندىرىل­گەن قۇرىلىمدار­دىڭ پايدا بو­لۋى, ولاردىڭ مەيلىنشە ورتالىقتاندى­رىل­عاندىعى, قىز­مەت­تەرى بالا­ما­لىلىعى, قىزمەت­كەر­لەر سانى­نىڭ ءوسۋى جانە تىكەلەي, جاناما مازمۇندا دا ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى الاڭى­نان الشاقتىعى دەپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, نا­رىقتىق ەكونومي­كا­دا قاجەتتىلىگى ەش كۇمان كەلتىرمەيتىن بۇل قۇرىلىمدار قىزمەت­تەرىنىڭ بۇگىندە بالەندەي سۇرانىسقا يە بول­ماۋى, شارۋاشىلىقتار قۇ­رىلىمدىق جۇيە­سىندەگى جەتىمسىزدىكتەرى مەن ينتەللەكتۋالدىق, ماتە­ريالدىق مۇمكىندىك­تەر­دىڭ شەكتەۋلىلىگىنەن مۇمكىن بولىپ وتىر­عان سياقتى. وسىدان دا بۇرىن, نارىقتىق بولماسا دا, قاراپايىم شارۋاشىلىق ەسەپتەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءون­دىرىسى ونىمدىلىگى ءبۇ­گىنگى جاعدايمەن سالىس­تىرعاندا جوعارى بول­عان­دىعى شىندىق. مى­سالى, مەن جەزقازعان وبلىستىق مال تۇقىم­دارىن اسىلداندىرۋ بىرلەستىگى, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءتا­جىريبە ستانساسى باس­شى­سى قىزمەتتەرىن ءبىرشاما ۋاقىت اتقارعان­دا, ءبىر عانا وبلىس كولەمىندە مال شارۋاشى­لىعى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارى عالىم­دا­رى­ن­ىڭ ناتيجەلى ەڭبەكتەرىنىڭ كۋاگەرى بولدىم. اتاپ ايتقاندا, ماقساتتى اتقارىلعان عىلىمي تاجىريبەلىك ءىس-شارالاردىڭ ارقا­سىندا جوعارعى ونىمدىلىك­تەگى سارىسۋ اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىندا ەدىلباي قويىنىڭ, وبلىستىق اۋىلشارۋاشى­لىق تاجىريبە ستان­سا­سى تاجىريبە شارۋاشى­لى­عىندا مۇعالجار جىلقىسى, سارىارقا ءتۇرىنىڭ, «كراسنايا پوليانا» اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىندا قىردىڭ ءسۇتتى ءىرى قارا تۇقىمىنىڭ, «پروستورنەنسكي» اسىل تۇقىم­دى مال زاۋىتىندا ەتتى قازاقتىڭ اقباس ءىرى قارا مالدارى تابىندارى, وتارلارى, ۇيىرلەرى تۇبەگەيلى قالىپتاستى. بۇگىندە مۇنداي كەڭ كولەمدى ءىس-شارالار اتقارىلىپ نەمەسە جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولمايدى, بۇل باعىتتاعى نەگىزگى ماقسات سىرتتان اسىل تۇقىمدى مال باستارىن اكەلىپ وسىرۋگە ويىسقان سياقتى. بىراق بۇل ءتاسىل مال باستارى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى جولى بولا المايدى, سەبەبى كوپ جىلدىق تاجىريبە ءار ءوڭىردىڭ وزىنە لايىقتى مال باس­تارىن, ونىمدىلىكتەرى شەتەلدىك مال تۇقىمدا­رى­نان تومەن بولسا دا, اسىرەسە ورتالىق قازاقستان ايماعى ءۇشىن توزىمدىلىگىمەن, ياعني پايدالانۋ مەرزىمى ۇزاقتىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن مال تۇرلەرىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان, مەنىڭ ويىمشا, بۇگىندە مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى جاعدايىن عىلىمي-تاجىريبەلىك ساراپتاۋلاردان وتكىزىپ, بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمداما جاساي­تىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. بۇل تۇرعىدا, ءوت­پەلى كەزەڭ ءۇشىن دەيمىز بە, الداعى 10- 15 جىل­عا مال شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە نارىق­تىق جۇيەنى تياناقتاۋعا باعىتتالعان باعدار­لاما جاساۋ دا قاجەت بولادى. بۇل باعدارلاما نەگىزى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى دارەجە­سىن كوتەرۋگە, دەربەستىگىن قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق, ءوندى­رى­سىندە, شارۋاشىلىق قۇر­لىم­دارى جۇيەلەرىن وڭتايلاندىرۋدا مەملەكەتتىك رەتتەۋ ءىس- شارا­لارىن اتقارۋعا باعىتتالسا تيىمدىلىگى ەش كۇمان كەلتىرمەس ەدى. سونىمەن قاتار, بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە شاعىن شا­رۋاشىلىقتار باسىمدىعى ءونىم وندىرۋشىلەر­دىڭ عىلىمي ونىمدەردى سىناقتان وتكىزىپ, تيىمدىلىگىن انىقتاپ بارىپ, وندىرىسىنە ەنگىزۋگە مۇمكىندىكتەرىن شەكتەپ, تيىمدىلىگى ءدۇدامال عىلىمي ونىمدەردى پايدالانۋعا ءماجبۇر ەتىپ وتىر. وسىعان وراي, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى جەرگىلىكتى جاعدايدا پايدالانۋعا ءتيىمدى عىلىمي ونىمدەرمەن, تىڭ جەتىستىكتەرمەن, وزىق تاجىريبەلەرمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن, وبلىس دەڭگەيىندە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىكتەرىن قۇرۋ دا ۇتىمدىلىعىن كورسەتسە كەرەك. مىسالى, بۇگىندە داۋ-دامايى كوبەيىپ وتىر­عان اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردى رەتتەپ, ءبولۋ قۇزىرىن دا وسى قۇرىلماقشى بىرلەستىكتەرگە بەرۋ ءناتي­جەلى ءىس بولار ەدى. جوعارىدا اتالعانداي, وتپەلى كەزەڭ باع­دارلاماسى باياۋ بولسا دا ءونىم ءوندىرۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, مال شارۋاشىلىعى سالاسىن­دا نارىقتىق جۇيەنى نىق تا سەنىمدى يگەرۋگە كەپىلدىك بەرەدى دەپ ويلايمىن. كاكىمجان سارحانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.