استىق مولشىلىعى ماڭداي تەرمەن كەلەدى

«ارپا-بيداي اس ەكەن, التىن- كۇمىس تاس ەكەن» دەپتى ىلگەرىدەگى حالىق دانالىعى. ادام ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ قانشا­لىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ەلىمىزدە ازىق- ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ­دىڭ ماڭىزى دا ەرەكشە ەكەنى ايقىن. كەزىندە استىقتان ميلليارد پۇت بەرىپ اتى شىققان رەسپۋبليكامىزدىڭ قازىرگى تاڭدا دا تالاي ەلدى وزىنە تاۋەلدى ەتىپ وتىرعانى كوڭىل سۇيسىندىرەدى. الايدا مۇنىڭ بارلىعى دا تابان اقى, ماڭداي تەرمەن كەلەتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋلەر بىلە بەرمەيدى. رەسپۋبليكانىڭ اس­تىق­تى جەرلەرى سا­نا­لاتىن سول­تۇس­تىك وبلىس­تاردا بۇگىنگى تاڭ­دا وراق ناۋقانى باستالدى. بيىل­عى بىتىك شىققان ەگىن مەن ونىڭ ەندىگى جاعدايى جونىندە جۋىر­دا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپورا­تسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى بەيبىتحان كابدراحمانوۆ باق وكىلدەرى ءۇشىن ءباسپاسوز-ءماسليحاتىن وتكىزدى. بيىلعى جىلى ورى­لاتىن استىق 18,9 ملن. توننا بولادى دەپ جوبا­لا­نىپ وتىر. بۇل ارينە, جاقسى ناتيجە دەپ با­عالايدى ماماندار. جاڭا ەگىن­نىڭ استىعى مەن بۇرىنعى جىل­دان قالعان استىقتى ەسەپتەگەندە ەلدەگى استىق كولەمى 22,0 ملن. توننانى قۇراماق. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىنە 8 ملن. توننا جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەلسە, اشىق ساۋداعا شىعارى­لاتىن استىق كولەمى 14 ملن. توننا بولماقشى. سونداي-اق ەلى­مىزدىڭ اس­تىقتى ەكسپورتقا شى­عاراتىن ەلدەرىنىڭ نەگىزگى باعىتى ورتالىق ازيا جانە كاسپي ماڭى اي­ماعىنداعى ەلدەر بو­لىپ وتىر. 2011-2012 جىلدار ارالىعىندا وسى باعىتتارعا قا­زاقستاننان شىعارىلاتىن ەكس­پورتتىق استىق پەن ۇن كولەمى 6,0 - 6,5 ملن. توننا شاماسىندا دەسەك, ىشكى رىنوكتا قالاتىن استىق كولەمى 7,5- 8,0 ملن. توننا مولشەرىندە. ەلىمىزدەگى بۇل جاع­­داي استىقتىڭ قالعان بولىگىن ساقتاپ قالۋ قيىندىعىن جانە ونىڭ ساپاسى مەن باعاسىنىڭ تومەندەپ كەتۋ قاۋپىن تۋىن­داتادى. ەلىمىزدەگى استىق رىنوگىن رەتتەۋ مەن ونىڭ ىشكى رىنوكتا ارتىق قالىپ قويۋ ماسەلەسىن بولدىرماۋ ماقساتىندا استىق ساتۋ كورپوراتسيالارى اۋىلشا­رۋا­شىلىق تاۋارلارىن ءوندىرۋ­شىلەردەن 5 ملن. توننا بيداي ساتىپ الۋ جانە 2,5 ملن. توننا بيدايدى بالامالى باعىتتارعا ەكسپورتقا شىعارۋدى جۇزەگە اسى­رۋ شارالارىن قولعا الماقشى. بارشاعا ءمالىم, ەلىمىزدىڭ استىق رىنوگىندا تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كورپوراتسيا مەملەكەتتىڭ استىق ءوندىرىسى مەن ەكسپورتقا شىعارۋدى ءجۇ­زەگە اسىرۋ ساياساتىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا, جىل ساي­ىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق رەسۋرس­تارىن­داعى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋا­رىن وندىرۋشىلەردەن استىق ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرماق. سونىمەن قاتار, ساتىپ الۋ وپەراتسيالارى ەلىمىزدەگى استىق باعاسىن قولداۋ مەن وعان سۇ­رانىستى قالىپتى جاعدايدا ۇستاپ تۇرۋ جانە ءوندىرىستىڭ رەنتابەلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. اعىمداعى جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 2011 جىلعى استىقتىڭ تونناسىن 25 مىڭ تەڭگەدەن 3 سۇرىپتاعى 5 ملن. توننا استىق ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ دا كورپوراتسيانىڭ الداعى جوسپار­لارى قاتارىندا تۇر. ءوندىرىس رەنتابەلدىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن استىق شاعىن جانە ورتا دەڭ­گەيدەگى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنەن  ساتىپ الىن­باق. بۇل شارا ىشكى استىق رى­نوگىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرىنىڭ قاراجات جاعدايىن جاقسارتۋ جانە 2012 جىلعى كوكتەمگى ەگىن ناۋقانىنا دايىن­دىقتى قامتاماسىز ەتۋگە نەگىز بولماق. وتكەن جىل قۋاڭشىلىقپەن جانە ءداندى-داقىلدار ءوندىرىسى­نىڭ ازايۋىمەن ەستە قالعانى بەلگىلى. ءىرى ەكسپورتتاۋشىلار ىشكى رىنوكتى قورعاۋ ماقساتىندا ازىق-ت ۇلىك بيدايىن ەكسپورت­تاۋعا تىيىم سالىپ, وسىنىڭ سال­دارىنان بارلىق الەمدىك بيرجالار بيداي باعاسىن كۇرت كوتەرىپ جىبەردى. قۇرعاقشىلىق سالدارىنان ەگىس ءتۇسىمى دە ناشار بولىپ, ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا ورتاشا ءتۇسىم كوپ جىلعى كورسەتكىشتەرگە قاراعاندا ءتو­مەن بولعان. بۇل رەتتە ناننىڭ باعاسىن ۇستاپ قالۋدىڭ ماڭىز­دى ەكەندىگى دە ايقىن-تىن. ال ءبىرىنشى سۇرىپتى ۇننىڭ, بيداي نانى مەن ماكارون ونىمدەرى باعالارىنىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىن ازىق-ت ۇلىك بيدايى جانە ۇنىمەن قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىكتەرى, الماتى جانە استانا قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى اراسىندا مەموراندۋمدارعا قول قويىلعان. بىلتىرعى جىلدىڭ كۇزىنەن باستالعان بۇل جۇمىستى قازىرگە دەيىن جالعاستىرىپ وتىر­عان كورپوراتسيا نان باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك بيدايىنىڭ توننا­سىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلگىلەگەن وڭدەۋشى كاسىپ­ورىندارعا ءاربىر ايماق ءۇشىن بەلگىلەنگەن كۆوتالار شەڭبە­رىندە بەرىپ وتىرعان جايى بار. رىنوكتاعى بيداي باعاسى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە دەيىن كوتەرى­لەر بولسا, وتاندىق ۇن تارتاتىن كاسىپورىندارعا ونى نارىقتىق باعامەن ساتىپ الۋ ءتيىمسىز بول­ماق. وسى سۋبەكتىلەرگە ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى تاراپىنان دەر كەزىندە كورسەتىلگەن كومەك ولارعا استىقتى ءتيىمدى باعامەن ساتۋعا مۇمكىندىكتەر بەرگەن. استىق ەكسپورتتاۋدىڭ ءمول­شەرىن ۇلعايتۋعا جانە جاڭا باعىتتاردىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن ينفراقۇرىلىمدىق نى­ساندار جەلىسىن قۇرۋعا باعىت­تالعان ءۇش جوبا بار ەكەن. ولار­دىڭ بارلىعى كاسپي تەڭىزى ماڭىنا شوعىرلانعان. اقتاۋ تەڭىز پورتىندا وتكىزۋ ءمۇم­كىن­دىگى جىلىنا التى ءجۇز مىڭ تونناعا دەيىنگى استىق تەرمي­نالى سالىنعان. بۇل ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ ءجۇز پايىز­دىق باعىنىستى كاسىپورنى بولىپ تابىلادى. بۇل جوبا­لاردىڭ بارلىعى قازاقستاندىق بيدايدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا سەبەپ بولۋدا. بيدايدى تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ دا كومپانيا جوس­پارىندا تۇر. ول ءۇشىن جىلىنا وندىرىستىك قۋاتتىلىعى 100 مىڭ توننا بيداي وڭدەيتىن زاۋىت سالىنباق. بۇل زاۋىتتا جوعارى ەكسپورتتىق الەۋەتكە يە سوڭعى ءونىم بولىپ تابىلاتىن گليۋتەنا جانە گليۋكوزا- فرۋكتوزالىق سيروپتار وندىرىلمەك. زاۋىت جوبالاۋ ساتىسىندا. ولارعا قازىرگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە ۇلكەن سۇرانىس بولىپ تۇر. وسى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتۋ دا جوسپارلانعان. وعان جاپوندار, گوللاندتار ۇلكەن قىزىعۋ­شىلىق بىلدىرۋدە ەكەن. ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى سايىپ كەلگەندە ەلدەگى نان با­عاسىنىڭ بىرقالىپتى بولاتى­نىنا جۇرشىلىقتى سەندىرىپ وتىر. قورىتا ايتقاندا, كورپوراتسيا تاراپىنان ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قابىلدانعان ءىس-شارالار مەن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار بارىسى وسىنداي. ءابدىراحمان قىدىربەك.