مەكتەپ تابالدىرىعىن تۇڭعىش رەت اتتاۋ جەتى جاسار بالا ءۇشىن دە, سول ويىن بالاسىنىڭ اتا-اناسى ءۇشىن دە جۇرەك تولقىتار ءسات. ۇلتىمىزدىڭ ءبۇگىنگى نەبىر جاقسىلارى مەن جايساڭدارى بالا كەزىندە, ەرتەڭ مەكتەپكە باراسىڭ دەگەن كۇنى ءتۇن ورتاسى اۋعانعا دەيىن كوزدەرى ىلىنبەگەنىن جاسىرمايدى. البىرت سەزىم, قايران شىركىن, بالداۋرەن بالالىق دەپ, مىنە, وسىنى ايتىڭىز. ءدال سونداي كىرشىكسىز كوڭىل-كۇيدى ءبۇگىندە ەسىمى رەسپۋبليكانىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كەڭىنەن ءمالىم ازامات, باتىس قازاقستان وبلىستىق ماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇياقباي رىسبەكوۆ تە باسىنان كەشكەن ەكەن.
مىنە, وسىدان ءدال ەلۋ جەتى جىل بۇرىن تۇسىرىلگەن سۇرەتتە مىنا ءبىر انا ءسۇتىنىڭ تابى اۋزىنان ءالى كەتە قويماعان پاك تە بەيكۇنا بالا تاڭعى شىقتاي ءمولدىرەپ-اق تۇر ەمەس پە؟ بۇل سوناۋ 1954 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭى ەكەن. ول كەزدە مەكتەپكە كيەتىن بىرىڭعاي كيىم ۇلگىسى قايدان بولا قويسىن. دەگەنمەن, قاي اتا-انا دا مەكتەپ بوساعاسىن تۇڭعىش رەت يمەنە اتتاعان پەرزەنتىنەن ەشتەڭە اياپ قالماسا كەرەك. مىنا سارعايعان سۋرەتتە دە بالا تۇياقبايدى ءۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ تاستاماعانىمەن زەيىت اتامىز بەن ءدانەقىز شەشەمىز جالعىز تۇياقتارىن مەكتەپكە ءتاپ-ءتاۋىر ازىرلەگەنى بايقالادى. بەلدىكتىڭ ورنىن الماستىرۋ ءۇشىن ايقاستىرا سالعان جەيدەسىنىڭ سىرتىنداعى اسپاسى مەن تۇيمەسى وزىنە جاراسىپ-اق تۇر.
ەكىنشى ءبىر سۋرەتتە بالا تۇياقبايدان بۇگىندە بەلگىلى عالىمعا, ەل تانىعان ازاماتقا, بىلىكتى دە بەدەلدى پاراسات يەسىنە, نەمەرەلەرى مەن جيەندەرىنىڭ جاقسى كورەتىن اتاسىنا, رىسبەكوۆتەر اۋلەتىنىڭ جاپىراق جايعان بايتەرەگىنە اينالعان ت.رىسبەكوۆتى كورەر ەدىڭىز. بۇل ەكى سۋرەتتىڭ اراسىن تابانى كۇرەكتەي ەلۋ جەتى جىل ۋاقىت ارالىعى ءبولىپ جاتىر. بۇدان كەيىنگى ول كىسىمەن بيىلعى ءبىلىم كۇنى قارساڭىنداعى اڭگىمەمىز سۇراق-جاۋاپ تۇرىندە ءوربىدى.
– تۇياقباي زەيىت ۇلى, ەرتەڭ كۇنپاراعىمىزعا قوناقتايتىن 1 قىركۇيەك – ءبىلىم كۇنى ەسىمە كەزىندە قازاق پوەزياسىنداعى باللادا جانرىنىڭ شەبەرى اتانعان قاينەكەي جارماعانبەتوۆتىڭ تومەندەگى شۋماقتارىن ءتۇسىرىپ وتىر. سوعان قۇلاق سالىپ كورىڭىزشى. مىنە, بىلاي دەپ ءتوگىلتەدى جىر جامپوزى: ءالى ەسىمدە, مەكتەپكە العاش بارعانىم, سۋمكا اسىنىپ, داپتەر, قالام العانىم. ءبىر بۇرىشىندا سول سۋمكامنىڭ جاتقانى, كەنەي ساقا, كەندىر باۋلى قارماعىم. ءالى ەسىمدە, وتىرعانىم پارتاعا, ۇڭىلە كەپ, قاراعانىم كارتاعا. جايدارى, اشىق, مۇعاليما جاس قىزدىڭ, «ءتۇزۋ وتىر» دەپ, قاققانى ارقاعا... ولەڭمەن ءورىلگەن قانداي جاندى سۋرەت دەسەڭىزشى! بۇل ءومىردە, كىم مەكتەپكە بارماعان؟ باردى عوي ءبارى دە. اقىن جىرلاعانداي, مەكتەپكە بارعان كەزىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– ارينە ەسىمدە. 1954 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگى ەدى. جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانى, تۇگىسكەن سوۆحوزىنىڭ دوسبول دەگەن ءبولىمشەسىندەگى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي باستاۋىش مەكتەپكە سول كۇنى انام مەنى مۇنتازداي قىپ كيىندىرىپ, ەرتىپ الىپ باردى. مەكتەپ دەگەن اتى عانا. كىشكەنە ءۇي, ەكى بولمەدەن عانا تۇرادى. ءۇش قاتاردىڭ ارقايسىسىنا ءۇش پارتادان قويىلعان. نەبارى توعىز پارتا عانا. سول اياداي ءبولمەدە ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى سىنىپتىڭ بالالارى بىرگە وقىدىق. سول جىلى مەكتەپكە ءۇش بالا بارعان ەكەنبىز.
مۇعالىمىمىز ابدراحمان ەسىمدى ەر ادام بولاتىن. ءبىرىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدەگى ءبىر كورىنىس ەسىمدە قالىپتى. ءبىر جولى اعايىمىز ءۇشىنشى سىنىپتاعى ءبىر بالاعا ساباعىن وقىماي كەلگەنى ءۇشىن قاتتى ۇرىستى. ول بالانىڭ قانداي كوڭىل كۇيدە بولعانى ماعان بەلگىسىز. سول ءۇشىن ءوزىمنىڭ زارە-قۇتىم قالمادى. مۇعالىمىمىزدىڭ اشۋى قايتا باستاعان كەزدە سىرتتان بىرەۋ كەلىپ, ول كىسىنى الدەقايدا شاقىرىپ كەتتى. سول كەزدە مەن دە دالاعا زىپ بەردىم. ويتكەنى, اعاي ماعان دا ءدال سولاي ۇرسىپ, زەكيتىندەي كورىنىپ كەتتى. بالالىق قوي قايتەرسىڭ؟
– بۇگىنگى اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى ءدال ءسىز سەكىلدى اۋىل مەكتەبىندە, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەردە وقىپتى. شامالاۋىمىزشا وقىتۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلىنىڭ ءبىراز ىڭعايسىز جاقتارى بار سەكىلدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– بۇل ەندى باسقا امالدىڭ جوقتىعىنان جاسالاتىن وقىتۋدىڭ ەسكى ءتاسىلى. ويلاپ قاراساڭىز كەڭەستىك جۇيەدە شارۋاشىلىقتارعا قاراستى ءبىر ءبولىمشەدە باستاۋىش سىنىپقا باراتىن بالالار سانى سەگىز-وننان اسا بەرمەيتىن. ءسويتىپ, ءبارىنىڭ باسى ءبىر بولمەدە تۇيىسەتىن. مۇنداي جاعدايدا ۇستازدىڭ ءار وقۋشىعا كوڭىل بولۋگە مۇلدەم مۇمكىندىگى بولمايدى. ءار ءپاندى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ دەگەن ۇعىم ول كەزدە مۇعالىمدەردىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇستەرىنە كىرمەيتىن.
– رەسپۋبليكانىڭ الىس اۋداندارىندا شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەر ءالى دە جەتكىلىكتى. قازىرگى وزگەرىس قانداي؟
– بالا سانى از بولسىن, كوپ بولسىن قازىرگى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ءبىر سىنىپقا – ءبىر مۇعالىم ءتارتىبى ەنگىزىلگەن. تاعى ءبىر جەتىستىك, باستاۋىش سىنىپتاردىڭ وزىنە بۇگىندە ارنايى ماماندىعى بار مۇعالىمدەر ساباق بەرە باستادى. ايتالىق, اريفمەتيكانى, الىپپەنى ۇيرەتەتىن مۇعالىم وقىتپايدى. بۇل بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ داعدىسىنا قايشى كەلەدى.
– تۇياقباي زەيىت ۇلى, ەلۋىنشى جىلدارداعى 1 قىركۇيەك پەن ءبۇگىنگى 1 قىركۇيەكتىڭ ايىرماشىلىعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز.
– ەگەمەن ەلىمىزدە 1 قىركۇيەك – ءبىلىم كۇنى دەپ بەلگىلەنگەن. وسى باعىتتاعى ايتۋلى داتالى كۇننىڭ ءمانى مەن ماڭىزى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى – ءبىلىم كۇنى مەيرام رەتىندە وقۋشىلار مەن اتا-انالارعا جانە ۇستازدار قاۋىمىنا ۇلكەن قۋانىش سىيلايدى. ءار جىل سايىن جاڭا وقۋ جىلىنا كەڭ اۋقىمدى ازىرلىك جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋى دە ءبىلىم كۇنىنىڭ مارتەبەسىن وسىرە تۇسەدى. ەلۋىنشى جىلدارى مۇنىڭ ءبىر دە ءبىرى بولمايتىن. مەكتەپ جاسىنا تولعان بالانى اتا-اناسى مەكتەپكە الىپ بارادى. ول قابىلدانادى. سونىمەن ءىس بىتەدى.
تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
––––––––––––––
سۋرەتتەردە: بالا تۇياقباي, ءبۇگىنگى پروفەسسور تۇياقباي رىسبەكوۆ.
