بەلگىلى تۇركىتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى 70 جاستىڭ بەلەسىنە شىقتى. مەرەيتوي يەسىن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق جولى مەن كىسىلىك بولمىسى تۋرالى جازىلعان ماقالانى ۇسىنامىز.
قارجاۋبايمەن العاش مەنى سىرتتاي تانىستىرعان دوسىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ەدى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ ورتا تۇسى. وندا اقسەلەۋ عىلىمي-تانىمدىق ء«بىلىم جانە ەڭبەك» (كەيىن «زەردە») جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولاتىن. مەن «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. ءالى ەسىمدە, تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە ماعان اقسەلەۋ كەلدى. قولىندا وراي بۇكتەگەن قوماقتى قاعازى بار. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن قولىنداعىسىن ماعان ۇسىنىپ:
− ءما, مىنانى وقىپ كورشى, – دەدى.
«بۇل نە؟» دەگەن سۇراۋلى كەيىپپەن وعان تاڭدانا قارادىم دا, قاعازدى الىپ, بۇكپەسىن جازدىم. جۋرنالدىڭ كەزەكتى ءبىر سانىنا دايىندالعان ماتەريال ەكەنىن بىردەن سەزدىم. «تاستار سويلەيدى» دەگەن تاقىرىپ قويىلعان 7-8 بەتتىك ماقالا, سوڭىنا تاستان قاشالىپ جاسالعان بورىلەر مەن ارقاسىنا الدەبىر جازۋى بار بيىك تاقتايشا تاس ارقالاعان تاسباقالار ءار قىرىنان تۇسىرىلگەن 5-6 فوتوسۋرەت تىركەلگەن. مىنا قىلىعىنا ىشتەي تاڭدانعانىممەن, ەشتەڭە دەمەي, ايتەۋىر تەگىن ەمەس, ءبىر سىرى بار ەكەنىن اڭعارىپ, ءۇنسىز ماقالانى زەر قويىپ, وقۋعا كىرىستىم. وقىپ بولدىم دا, ءسال ءۇنسىز وتىرىپ, سۇراۋلى پىشىنمەن اقسەلەۋگە قارادىم.
− قالاي ەكەن؟ – دەدى ول ءبىرتۇرلى تاعاتسىزدانا.
− بىزدەگىلەرگە قاراعاندا, اياق الىسى باسقاشالاۋ ما, قالاي... ماعان جاڭالىقتى ويى باسىم, وزىندىك عىلىمي جاڭا تۇجىرىمى بار, سونى دۇنيە سەكىلدى كورىندى, – دەدىم.
− ءدال سولاي, دۇرىس ايتاسىڭ, − دەدى اقسەلەۋ بالاشا قۋانا جىميىپ. شاماسى مەنەن وسىنداي جاۋاپتى, ءوزىن قولداۋدى كۇتكەن سەكىلدى. شەشىلە سويلەپ كەتتى.– اۆتورى قارجاۋباي سارتقوجا دەگەن موڭعوليالىق باۋىرىمىز. سوندا تۋىپ, سوندا وسكەن. الماتىعا ءبىر كەلگەنىندە تانىسىپ ەدىم. ءبىراز بولدى, حات جازىسىپ تۇرامىز. مەن بىردەڭە بىلسەم, ۇلكەن تۇركىتانۋشى عالىم بولعالى تۇرعان ازامات. كوردىڭ عوي, مىنا شاعىن ماقالاسىنىڭ وزىندە قانشاما جاڭالىقتى وي ايتىلعان. تۇرىكتىڭ كونە جازۋىن زەرتتەگەن ءبىز بىلەتىن عالىمداردىڭ ءبارى, سوناۋ ۆ. تومسەننەن باستاپ, ورحون-ەنەسەي بويىنداعى تاسقا قاشالىپ جازىلعان جازۋلاردى كوزىمەن كورمەگەن, قولىمەن ۇستاماعان, تەك قاعازعا تۇسىرىلگەن كوشىرمەسىمەن عانا جۇمىس ىستەگەندەر عوي. ال مىنانىڭ ارتىقشىلىعى سول, قارشادايىنان اڭىر تاستاردى ارالاپ, قاعاندار قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان كەشەندەردى سارالاپ, سونداعى ءار تاڭبانى قولىمەن سيپاپ, كوزىمەن كورگەن, ءوز قولىمەن كوشىرىپ, قاعازعا تۇسىرگەن. بايقادىڭ با, تاس جازۋلار مەن تاڭبالاردىڭ جايىن ەتەنە بىلەتىندىگى ءار سوزىنەن بايقالىپ تۇر ەمەس پە. قانشا دەگەنمەن, تاريحىن تاسقا جازىپ, ۇرپاعىنا مۇرا ەتكەن ۇلى بابالاردىڭ رۋحى سىڭگەن توپىراقتى جالاڭاياق باسىپ, بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەندىكتەن بە, وزىندە زەرتتەپ وتىرعان تاقىرىبىنا دەگەن ەرەكشە ءبىر ىڭكارلىك قۇلشىنىس بار, رۋح بار. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ءوزى مەيلىنشە ۇلتجاندى جىگىت.
كوڭىلى قۇلاعاننىڭ قادىرىن اسىرىپ, قاسيەتتەي بىلەتىن ادەتىمەن اقسەلەۋ بۇدان ءارى بەيتانىس جىگىتتىڭ باعاسىن كوتەرەر ءبىلىم-بىلىگىنە, تىندىرعان ىستەرىنە قاتىستى ءبىراز جايلاردى اسا ءبىر سۇيىسپەنشىلىكپەن اڭگىمەلەپ بەردى. اسىرەسە, ونىڭ ايلاپ دالا كەزىپ, تاۋ-تاستى ارالاپ, ەكسپەديتسياعا شىعىپ, ودان قولى بوساسا, سيرەك جازبالار قورىنداعى كونە ماتىندەرگە ءۇڭىلىپ, جۇمىسباستى بولىپ جۇرگەنىنە قاراماي, بايان-ولگەيدەگى باۋىرلار اتىنان موڭعوليانىڭ ۇلى قۇرىلتايىنا دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, قازاق ءتىلىن موڭعول مەملەكەتىنىڭ ەكىنشى ءتىلى ەتۋ ءۇشىن كۇرەسكەنىن سۇيسىنە, شابىتتانا ايتقانى ءالى ەسىمدە.
اقاڭنىڭ ءبىر كەزدە وسىلايشا بەرىلە ماقتاپ, قۇرمەتتەي تانىستىرعان وسى قارجاۋبايىمەن ارادا ون جىلدان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىندا كەزدەسىپ, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرگە قىزمەت ىستەيمىز دەپ ول كەزدە كىم ويلاعان. ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى عوي.
كەيىن ءبىلدىم, قارجاۋبايدىڭ ەلگە كەلۋىنە دە, ۋنيۆەرسيتەتكە قىزمەتكە ورنالاسۋىنا دا اقسەلەۋ سەپتىگىن تيگىزىپتى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە سىرتتاي جەتە تانىستىرىپ, موڭعوليادان ارنايى شاقىرتتىرىپ الدىرىپتى. وبالى نەشىك, مىرزەكەڭنىڭ ءوزى دە تۇركىتانۋشى عالىم عوي, قارجاۋبايدىڭ قارىم-قابىلەتىن بىردەن بايقاپ, قولدان كەلگەن بار جاقسىلىعىن اياعان جوق. جەدەلدەتىپ ءۇيىن اپەردى, ارنايى زەرتحاناسىن اشىپ بەردى. اقسەلەۋ ەكەۋمىز دە سىرتتان كەلگەن ازاماتتىڭ بوتەنسىمەي, جاڭا ورتاعا كىرىگىپ, الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە مۇمكىندىگىمىزشە كومەكتەسىپ باقتىق. وسىعان وراي قارجاۋبايىمىز دا كيىمنىڭ ىشكى باۋىنداي, ادامعا جاقىن, ارىپتەستەرىمەن تەز ءتىل تابىساتىن, وڭقاي اسىقتاي ىلكىمدى جىگىت بولىپ شىقتى. بىردەن جۇمىسقا بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى. وندىرتە ەڭبەك ەتتى.
قارجاۋبايمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىن. سونداي كەزەكتى ءبىر كەزدەسۋدە سىرلاسىپ وتىرعانىمىزدا قارجاۋباي «مەنى ادام قىلعان انامنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى عوي» دەگەندى ايتىپ قالدى. مەن تاڭىرقاي جۇزىنە قارادىم. ول تولقىعان ىشكى سەزىمىن باسا الماي ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ بارىپ, ماعان بەيمالىم ءوزىنىڭ ءومىر جولىن تارقاتتى.
− مەن اكەمنەن جاستاي ايىرىلىپ, انامنىڭ تاربيەسىندە, ءبىر ءۇيدىڭ ەركەسى بولىپ, قايىرۋ كورمەي ءوستىم, – دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. – تەنتەك بولدىم. انامنىڭ اعايىنعا, تۋىس-تۋعانعا سىيلى, ەرەكشە قادىرلى كىسى بولعاندىعىنان شىعار, اۋىلداستارىم دا مەنىڭ تەنتەكتىگىمدى كوتەرىپ, بەتىمنەن قاققان ەمەس. قۇدايدىڭ بەرگەن ءبىر ابىرويى, وقۋدى دا جاقسى وقىدىم. العا قويعان ناقتى ماقساتىم بولماسا دا, مەن دە جوعارى وقۋعا تۇسۋگە ەرتەڭ جۇرەمىن دەگەن كۇنى انام قاسىنا شاقىردى. «كەل, بالام, مىندا وتىر», دەپ الدىندا جاتقان كورپەشەنى نۇسقادى.
مەن «بىردەڭە بوپ قالدى ما؟» دەگەن ويمەن انامنىڭ جۇزىنە قاراپ ەدىم, ءبىرتۇرلى مەيىرىمدى شۋاق توگىلىپ تۇر ەكەن. بىردەن جايىلىپ سالا بەردىم.
− جولعا دايىندالىپ جاتىرسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى. مەن باسىمدى يزەدىم. − دۇرىس, جولىڭ بولسىن! − انام تولقي ءۇن قاتتى. − ەرتەڭ جول جۇرەردە قاربالاس بولادى عوي دەپ, وڭاشادا انالىق اماناتىمدى ايتايىن دەپ ادەيى شاقىرتىپ وتىرمىن. دۇرىستاپ تىڭدا, ءار ءسوزىمدى ساناڭا قۇيىپ ال, − دەدى. ۇنىندە جاڭاعى تولقۋ جوق, سابىرلى دا سالماقتى لەپ بار. − ۇيدەن العاش سىرتقا شىعىپ, قالىڭ موڭعولدىڭ ورتاسىنا بارا جاتىرسىڭ. الدا تاعدىرىڭنىڭ ساعان قانداي سىي تارتاتىنىن بىلمەيمىن, بىراق قايدا, قانداي جاعدايدا جۇرسەڭ دە, ءوزىڭنىڭ قازاق ەكەنىڭدى, تەكتى حالىقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىڭدى جادىڭنان شىعارما! قازاق ەكەنىڭدى ماقتان تۇت! ارقاشاندا ۇلى بابالارىڭنىڭ رۋحىنا ساي تەكتىلىك مىنەز تانىتاتىن بول! بۇل – ءبىرىنشى اماناتىم.
ارتىڭداعىنى ساناما, الدىڭا قارا. ماقساتىڭ زور بولسىن. ەر ازاماتتىڭ ومىرلىك سەرىگى – كاسىبى. كاسىبىڭدى تاڭداي ءبىل جانە وعان ولە-ولگەنشە ادال بول! سوندا حالقىڭا پايداڭ تيەدى, قاتارىڭدا قادىرىڭ ارتادى. بۇل – ەكىنشى اماناتىم.
قازاق دەگەن قابىرعالى ەل ەدىك, تاعدىردىڭ جازۋمەن ۇشكە بولىندىك. ەڭ نەگىزگى اتاجۇرتىڭ ورىستىڭ بودانىندا, باسىندا تەمىر نوقتا. قۇدايدىڭ ەرەكشە ءبىر قۇدىرەتى بولماسا, ول نوقتادان ەندى بوساۋ جوق. ەكىنشى مول بولەگى قىتايدىڭ بوداندىعىندا, باسىندا كەندىر نوقتا, زامانا سۋى تيگەن سايىن شيرىعا قىسىپ, تىنىسىڭدى تارىلتا بەرەدى. ودان دا قۇتىلۋ ەكىتالاي. ءۇشىنشى بولەگى موڭعولدىڭ بوداندىعىندا. ول – ءبىز. باسىمىزدا ءجىپ نوقتا. ءساتى كەلسە, بۇل نوقتانى ۇزۋگە دە بولادى, قايتا جالعاۋعا دا بولادى. ورىستار مەن قىتايعا قاراعاندا موڭعولدار ءوزىمىز سياقتى كوشپەلى حالىق قوي. قالاي دەگەندە دە, مۇندا كۇنەلتۋ جەڭىلىرەك. بىراق «يت تويعان جەرىنە, ەر تۋعان جەرىنە» دەگەن اتالارىڭ. ءۇمىتسىز – سايتان. ءۇمىت ۇزۋگە بولمايدى. قۇدايدان قۇداي بولىپ, تەمىر نوقتانىڭ تالقانى شىعىپ, قازاق ەلى ازاتتىققا جەتەتىن زامان بولسا, مۇندا جاعدايىم جاقسى ەكەن دەپ ءجۇرىپ قالما, قانات بايلاپ, اتاجۇرتقا ۇش. ۇرپاعىڭدى اتا-بابا رۋحى سىڭگەن قازاق دالاسىنا جەتكىز. بۇل – مەنىڭ ءۇشىنشى اماناتىم. مەنەن تۋعان ۇل بولساڭ, وسى ايتقاندارىمدى ورىنداۋعا سەرت بايلا.
قانداي ءبىر تەنتەكتىك جاساسام دا ۇرسىپ, جەكىپ كورمەگەن, اينالايىننان باسقا اقىل دا ايتپايتىن كەڭپەيىل, مەيىربان, مومىن انامنىڭ بۇلايشا تۇيدەكتەپ وي توعىتىپ, تۇيىلە سويلەۋى ماعان ەرەكشە اسەر ەتكەنى سونداي, جان دۇنيەم توڭكەرىلىپ تۇسكەندەي بولدى. وسى سوزدەر مەنى ەشتەڭە ويلاتپايتىن بالالىقتىڭ بازارىنان ج ۇلىپ الىپ, ەسەيگەندەردىڭ ەسىگىنە كىرگىزىپ جىبەرگەندەي بولدى. انام الدىنان الدەبىر ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىن سەزىنىپ, وي قۇشاعىندا سىرتقا شىقتىم. سول كۇنى ىشتەي انا اماناتىن قالاي دا ورىنداۋعا سەرت بايلادىم.
مىنە, سودان بەرى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. تالاي جاعدايدى باستان كەشتىك. كورگەن بەينەتىم دە, تارتقان ازابىم دا از بولمادى. بىراق قانداي جاعدايدا دا انامنىڭ اماناتى جىگەرىمدى جانىپ, العا جەتەلەۋمەن بولدى. قاتتى قينالعان ساتتەرىمدە انام الدىمنان ەلەس بەرىپ, امانات سوزدەرى سول قالپى قۇلاعىمدا جاڭعىرادى.
قارجاۋباي دا اۋەلدە اۋىلدان مۇعالىم بولامىن دەپ اتانىپ, موڭعوليانىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپتى. جازۋشى بولۋعا تالپىنىپ, شاعىن اڭگىمەلەر جازىپتى. ءسويتىپ جۇرگەندە, ول بىردە ءوزى جازدىرىپ الدىرىپ جۇرگەن ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنان كونە تۇركى جازۋى تۋرالى جازىلعان قازاق عالىمى ع.ايداروۆتىڭ ماقالاسىن وقيدى. وسىنداعى بەيمالىم جازۋلار قاتتى قىزىقتىرادى. ءوزىنىڭ سوناۋ بالا كەزدەن كورىپ-وسكەن تاستاعى جازۋلار بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوز الدىنا ەلەستەپ, ءوزىن الدەبىر بەلگىسىز كۇش سيقىرلاپ العانداي, سول جازۋلاردىڭ سىرىن بىلۋگە قۇمارلىعى ارتادى. كونە تۇركى ارىپتەرىن جاتتاپ الىپ, قولىنا تۇسكەن ەسكى ماتىندەردى تاپجىلماي, ساعاتتاپ وتىرىپ وقۋعا كىرىسەدى. بىراق بۇل ءارپىن بىلسەڭ, ەجىكتەپ وقىپ كەتۋگە كونەتىن جازۋلار ەمەس ەكەن. ونىڭ ەرەجەلەرىن مەڭگەرىپ, ءسوزدىڭ داۋىستى دىبىستارى جازىلمايتىنىن, مىسالى, «قاعان» دەگەن ءسوزدىڭ «قعن» عانا بولىپ جازىلاتىنىن, قاي داۋىسسىز دىبىستان كەيىن قانداي داۋىستى دىبىس كەلەتىن زاڭدىلىقتارىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ ءوزى تالاي ۋاقىتىن الادى. قاتتى قينالادى. بىراق مۇقالمايدى. ۇستازىنىڭ كومەگىمەن كونە تۇرىك جازۋىنىڭ تاريحىمەن, عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن وقۋمەن اينالىسادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, كونە تۇرىك جازۋىنىڭ وقىلۋ كىلتىن تاۋىپ, الەمگە پاش ەتكەن دات عالىمى اتاقتى ۆ.تومسەننەن باستاپ, ورىس عالىمدارى ۆ.رادلوۆ پەن س.مالوۆتىڭ, تۇرىك عالىمدارى ن.وركۋن مەن ت.تەكيننىڭ, قازاق عالىمدارى ع.ايداروۆ پەن ا.امانجولوۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسادى. ولاردىڭ وقىعان ورحون جازۋلارىنىڭ ءماتىنىن تىكەلەي ءوزى كوشىرگەن ماتىندەرمەن سالىستىرۋ ارقىلى كەيبىر تاڭبالاردىڭ قاتە كوشىرىلگەنىن, سونداي-اق دۇرىس كوشىرىلگەنمەن, كەيبىر سوزدەردىڭ ءتىپتى اۋدارىلماي قالعانىن, ال اۋدارىلعانىنىڭ كەيبىرىنىڭ ماعىناسىنىڭ دۇرىس بەرىلمەگەندىگىن كورەدى. وسىنداي بەينەتى اۋىر زەرتتەۋ جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ بارىسىندا ول كونە تۇرىك جازۋىنىڭ تولىق قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن تەك جازۋ تاريحىن وقۋ ازدىق ەتەتىنىن, سونىمەن بىرگە وسى جازبا-مۇرانى ومىرگە اكەلگەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءتول تاريحىن, ءتىلىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن, دۇنيەتانىمىن تۇتاس تانىپ-ءبىلۋ قاجەتتىگىنە كوز جەتكىزەدى.
− زەرتتەۋ جۇمىسى بارىسىندا قيىندىق كوپ بولدى. ەندىگى جەردە بۇرىنعىداي ورىس جانە باتىس عالىمدارى سالعان سۇرلەۋمەن سالپاقتاي بەرۋگە بولمايتىنىن اڭعاردىم. ءوز جولىمدى ىزدەۋىم كەرەك بولدى, – دەيدى عالىمنىڭ ءوزى سول ءبىر كەزدەردى ەسكە الىپ. – ءسويتىپ, ۇزاق ىزدەنىس ناتيجەسىندە ءوزىمنىڭ زەرتتەۋ ادىستەمەمدى جاسادىم. قازىر تاريح, لينگۆيستيكا, ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا, دۇنيەتانىم عىلىمدارىنىڭ باسىن قوسىپ, وسى زاماندا پايدالانىپ جۇرگەن تاريحي-تيپولوگيالىق, ديوحروندى-سالىستىرمالى, سينحروندى-سالىستىرمالى جانە ەتنولينگۆيستيكا مەن كوگنيتيۆتىك ادىستەمەلەردىڭ وزەگىنە سالىپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىن.
راسىندا, كەشەندى زەرتتەۋ وعان بۇل سالادا وزىنە دەيىن ەشبىر عالىم جەتپەگەن نەبىر تىڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋىنە جول اشىپتى. ايتىلعانعا ايعاق رەتىندە سولاردىڭ كەيبىرەۋىنە توقتالساق, مىسالى, ارحەولوگيامەن اينالىسۋ ارقىلى تۇرىك قاعاناتى ءداۋىرىنىڭ بۇرىن تاريحقا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن «ەزگەنتى قاداز-بالىق», «قاتىن-بالىق», «وتۇكەن-بالىق», «توعۋل-بالىق» تارىزدەس جەتى قالانىڭ ورنىن انىقتايدى. بۇدان 1500-3000 جىل بۇرىن بابالارىمىز جازىپ قالدىرعان جيىرماعا جۋىق جازۋ ءماتىنىن اشىپ, ولاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەدى. سونىمەن بىرگە, بۇعان دەيىن ماعىناسى تابىلماي كەلگەن, مىسالى, «بارىق» – عيباداتحانا; «چىت» (شىت) – ىرگەتاس; «قارا ورىن» – مولا; «كيەلى ورىن» – پانتەون جانە وسى سەكىلدى ونداعان اتاۋلاردىڭ ءدال بالاماسىن تابادى. سول سەكىلدى لينگۆيستيكالىق جانە ەتنولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى بۇرىن قاتە وقىلىپ, قاتە ءتۇسىندىرىلىپ كەلگەن «وعۋشى» (بوداندار, قاراشالار), «اڭىر» ء(مۇسىن), ء«تور» (بيلىك, ۇكىمەت), «كوكۇ» (قاتە ايتۋ), «قوۋىپ» (كوتەرىلىس), «بۇلعاق» (قاتەر, قاتەرگە ۇرىنۋ), «وپىلايۋ» (وپىرا شابۋىلداۋ), «ەگىر» ء(يىرۋ, جيناۋ), «ۇلۇگ» (ۇلەس) دەگەن تارىزدەس جۇزدەگەن سوزدەردىڭ جاڭا وقىلىمىن جاسايدى, جازبا دەرەكتەرگە تۇسپەگەن دەرەكتىڭ تىلدە ساقتالىپ قالاتىنىن دالەلدەيدى.
قارجاۋبايدىڭ وسى كەشەندى زەرتتەۋ ادىستەمەسىندە تاريحتىڭ ورنى ەرەكشە بايقالادى. ۇنەمى ساباقتاس عىلىمداردىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبىنا قاتىستى ناتيجەلەرىن سالىستىرا زەردەلەگەندە, الدىمەن تاريحي دەرەكتەرگە باسىمدىق بەرىپ وتىرادى. ونىڭ بايىرعى تۇرىكتەر مەن كونە قىتايلاردىڭ تاريحي جازبا دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, وردا-بالىق قالاسىنىڭ ءبىرىنشى شىعىس تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا سالىنعانىن انىقتاۋى وسىنىڭ ءبىر دالەلىندەي. بۇعان دەيىن عىلىمدا بۇل قالانىڭ ىرگەتاسى ۇيعىر قاعاناتى داۋىرىندە قالانعان دەلىنىپ كەلگەن-ءدى. سول سەكىلدى قارجاۋبايعا دەيىن كوك تۇرىكتەردىڭ بيلەۋشى تايپاسىنىڭ كىمدەر ەكەنى عىلىمي تۇرعىدا ناقتى انىقتالماعان ەدى. كونە قىتاي جانە بايىرعى تۇرىكتەر ءداۋىرىنىڭ تاريحي دەرەكتەرىنە ساراپتاما جاساۋ ناتيجەسىندە ول كوك تۇرىكتەردىڭ بيلەۋشى تايپاسى قىپشاقتىڭ تايپالىق وداعى ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. سونداي-اق, تۇرىك قاعاناتىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ دە, ورحون ماتىندەرىنىڭ ءتىلىنىڭ دە قىپشاق ءتىلى بولعانىن دالەلدەپ, وسى تاقىرىپ بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن يەلەنەدى. وسىلايشا ول وزىنە دەيىنگى «كوك تۇرىكتەر ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى ۇيعىر ءتىلى» دەگەن عىلىمدا ورنىققان تۇجىرىمدى تەرىسكە شىعارادى.
استاناعا كەلگەلى رەسپۋبليكا باسپالارىنان جارىققا شىعارعان «ورحون مۇرالارى» دەپ اتالتىن ءۇش تومدىق اتلاسى مەن 13 مونوگرافياسىن جانە ەكى جۇزدەن استام ماقالاسىنىڭ قاي-قايسىسىن وقىعان, عىلىمنان حابارى بار كەز كەلگەن وقۋشىنىڭ عالىمنىڭ جاڭالىقتارىنا وزدەرى-اق كوز جەتكىزە الادى. سوندىقتان, مەن ونداعى جاڭالىقتاردىڭ ءبارىن تىزبەلەپ جاتپاي, قارجاۋباي ىزدەنىسىنىڭ ءبىر تابىسىن ايتۋمەن شەكتەلگەندى ءجون كوردىم. ول – نەگىزىن اتاقتى بۋمىن قاعان مەن ءىستىمي (ىستى بي) قاعان قالاعان ءبىرىنشى شىعىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ ەلىنە ەل, جەرىنە جەر قوسىپ, داڭقىن ودان ءارى اسپانداتقان ايگىلى بۋمىن ۇلى مۇحان قاعاننىڭ رەفورماسىنا قاتىستى جاڭالىقتى دەرەگى.
قارجاۋباي ءوز ەڭبەگىندە مۇحان قاعان جاساعان ءۇش رەفورماعا توقتالادى. ولار: ءدىن, سالىق جانە جازۋ رەفورماسى. ءبىز قولدا بار تاريحتان تاڭىرگە سەنگەن ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەرىنىڭ مەرەكەلى كۇندەرى كيەلى تاۋعا بارىپ, ونداعى ۇڭگىرگە كىرىپ, ءمىناجات ەتەتىنىن بىلەتىنبىز. قارجاۋباي ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل ءداستۇردىڭ تەك مۇحان قاعان جاساعان ءدىني رەفورماعا دەيىن عانا سولاي بولعانىن, ال رەفورمادان كەيىن ءدىني راسىمدەردىڭ ءبارى ۇلىستىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنە ارنالىپ سالىنعان كەشەندەردەگى عيباداتحانالاردا وتەتىن بولعانىن انىقتايدى. تاريحقا بەلگىلى كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, كۇلي-شور, تونىكوك (قارجاۋباي وقۋىندا «تۇي-ۇقىق»), قارا بۇعىتى, ىشبارا-تارحان – كەشەندەرى وسىنداي عيباداتحانالار, تاڭىرلىك دىنگە تابىنۋشى ءدىندارلاردىڭ ءتاۋ ەتەتىن كيەلى ورىندارى ەكەنىن دالەلدەپ, بۇعان دەيىنگى بۇلاردى تەك «مولا», «قورعان» دەپ كەلگەن تانىمدى تەرىسكە شىعارادى. سونداي-اق, ءوزى ءتىل مامانى بولعاندىقتان بولار, قارجاۋباي مۇحان قاعاننىڭ ءدىن رەفورماسىمەن بىرگە جازۋ رەفورماسىن دا ۇڭىلە زەردەلەپ, ەرەكشە ءمان بەرە تالدايدى.
− مۇحان قاعان داۋىرىنەن باستاپ, تۇرىك ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي بايىرعى تۇرىك بىتىگ ارىپتەرىنە ارناپ دۇرىس جازۋ ەرەجەسى جاسالعان, – دەيدى بۇل رەتتە زەرتتەۋشىنىڭ ءوزى. – سونىڭ ناتيجەسىندە «ي» ءتىلدى جانە «ج» ءتىلدى تۇرىك تايپالارى ءبىر عانا جازۋدى قولدانىپ, ۇلتتى ۇيىستىراتىن بيلىك يدەولوگياسى ءتۇزىلدى. وسى يدەولوگيانىڭ ىقپالىنىڭ قۋاتتى بولعانى سونداي, تەگەۋرىندى جاڭا تۇرىك ەتنوسى قالىپتاستى. شىعىسى حينگان تاۋ جوتالارىنان باستالىپ, باتىسى ەدىل مەن تەمىر-قاپىققا دەيىنگى, وڭتۇستىگى ءتاڭىرتاۋ مەن پاميردەن باستالىپ, تەرىستىگى لەنا دارياسىنا دەيىنگى الىپ ايماقتى يەلەنگەن, وننان استام ديالەكتىدە سويلەيتىن ەۋرازيانىڭ جالعىز قوجاسى تۇرىكتەر وسىدان كەيىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيىلىپ, ءوز بيلىكتەرىن ءۇش عاسىرعا ۇلاستىردى.
تالماي تالپىنىپ, تىنباي ىزدەنىس بارىسىندا زور جەتىستىكتەرگە جەتكەن عالىم ءوزىنىڭ باستاماشىلىعىمەن, ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس عيماراتىندا جازۋ تاريحى مۇراجايىن اشتى. بۇل تۇرىك الەمىندەگى العاشقى جانە جالعىز مۇراجاي ەدى. بۇل دا قارجاۋبايدىڭ ءوز ماماندىعىنا ادالدىعىنىڭ, بار بولمىسىمەن بەرىلگەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك. بەرىلگەندىك دەگەننەن شىعادى, ونىڭ, ءتىپتى جۇبايى جالايمەن كەلىسە وتىرىپ, ومىرلەرىنىڭ جالعاسى, باۋىرىنا باسقان بالاپاندارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ ءوزىن كونە تۇركىلىك داستۇرمەن: ەلتەگىن, جانتەگىن, ەسىلتەگىن, تولقىن-بەگىم, ءبۇبۋ-بەگىم قويۋىنىڭ ءوزى دە ايتقانىمىزدىڭ شىندىق ەكەنىن ايعاقتاپ تۇرعانداي.
اناسى ءاليا الىمجانقىزىنىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتقان ابزال ۇل قانداي قيىندىقتار كورسە دە عىلىمداعى ىزدەنىس جولىنان اۋىتقىعان ەمەس. ەجەلگى زامانداردان جەتكەن ەسكى جازۋلاردىڭ ماتىندەرىنە شۇقشيا ءۇڭىلىپ, ىندەتتە زەرتتەپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, بۇل كۇندە «جەتپىس» اتتى بەلەستىڭ بيىگىنە كوتەرىلدى. وي كوزىمەن وتكەنىن شولادى. شۇكىر, ەڭبەگى جاندى, ەسىمى ەلگە تانىلىپ, اتاعى شەت ەل استى. ول بۇل كۇندە كەمال اتاتۇرىك اتىنداعى تۇرىك تاريحى قۇرىمىنىڭ (اكادەمياسىنىڭ) تولىق مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇركىتانۋ جانە التايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, «كۇلتەگىن» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
قويشىعارا سالعارا ۇلى
