رەداكتسياعا كەلگەن حاتتار وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى
* * *
جاسىرۋ جاقسىلىققا اپارمايدى, جاماعات
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى بويىنشا ءدىن مەملەكەتتەن بولەك. الايدا, بۇل «ءدىن باقىلاۋسىز قالادى» دەگەن ءسوز ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بيىل ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلۋى مەملەكەتتىڭ ءدىن ىستەرىن رەتتەۋگە اسا ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن كورسەتتى. وسىعان وراي ءبىز, ءبىر توپ ماڭعىستاۋلىق ازامات ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ءدىني وقيعالارعا بايلانىستى ءوز پىكىرىمىزدى ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىك. جاقىندا زيالى قاۋىم باستاعان قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءبىر توپ تۇرعىندارى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەلدەگى ءدىني ەكسترەميزم, ونىڭ ءىشىندە ۆاحابيزم, سالافيزم تۋرالى اشىق حات جولدادى. حاتتا: «...ەلىمىزدە تامىرىن تەرەڭ جىبەرگەن, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قاراعاندى وبلىسىندا دا, جان-جاقتى جەتىلگەن ءىرى ءارى وتە قاۋىپتى ءدىني ساياسي «ۋاھابيلىك – ۆاححابيتتەر» نەمەسە «سالافيلىك – سالافيتتەر» اعىمى تۋرالى ءوز پىكىرىمىزدى ايتۋدى ءجون كوردىك» دەپ جازادى. وسى مازمۇنداس تۇركىستان قالاسى ارداگەرلەرى اتىنان جازىلعان تاعى ءبىر اشىق حات جاقىندا ءباسپاسوز بەتتەرىندە جارىققا شىقتى. وسى ورايدا ءبىز دە ءوز ءولكەمىزدەگى احۋالعا نازار اۋدارتۋدى ءجون كوردىك. ماڭعىستاۋدا سوڭعى ءۇش جىل قاتارىنان بولعان ءدىني استارى بار وقيعالار وبلىس حالقىن الاڭداتىپ قانا قويماي, بەلگىلى دارەجەدە قوعام ومىرىنە ىقپال ەتىپ وتىر. 2008 جىلدىڭ اقپان ايىندا 5 ۆاحابيت پوليتسيامەن قارۋلى قاقتىعىسقا ءتۇستى. وندا تەڭگە ەلدى مەكەنىنە جاۋاپتى پوليتسيا كاپيتانى بيسەكەنوۆ قازا تاپتى. ەلدى ءدۇرلىكتىرگەن بۇل وقيعا كەلەسى جىلى باسقاشا سيپات الدى. بۇل جولى, اتاپ ايتقاندا, 2009 جىلى جاڭاوزەن قالاسىنان ورىمدەي قازاقتىڭ بەس بالاسى داعىستانعا جيھادقا اتتانىپ, سول جاقتا ءولتىرىلدى. ءبىر ۇيدەن اعايىندى ەكى بالا وققا ۇشقان بۇل قازا تۇتاس وبلىس تۇرعىندارىنىڭ قايعىسى بولدى. ءۇشىنشىسى, تەك ماڭعىستاۋ حالقىن عانا ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ ۇرەيىن العان 2010 جىلدىڭ 22 ماۋسىمى كۇنى اقتاۋ قالاسىنىڭ سىرتىنداعى گم 172/1 قاتاڭ رەجىمدەگى كولونيادا 21 سوتتالعان قاشقان قاندى وقيعا بولدى. قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن قيعان بۇل وقيعاعا ۆاحابيت-سالافيتتەردىڭ قاتىسى بارلىعى اقپارات قۇرالدارىندا جازىلدى. قاشقانداردىڭ ىشىندە ءدىني ەكسترەميزم بويىنشا سوتتالعان تارازدىق داۋرەن ءالىمبەكوۆتىڭ بولعانى, ال ونىڭ اكەسى قورداي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ءبىرجان ءالىمبەكوۆتىڭ اقپارات قۇرالدارىنان ءدىني قاۋىپتەن ساقتاندىرىپ ايتقان ءسوزى, اكە مەن بالانى اجىراتاتىن بۇل ءىستىڭ ءتۇبى تەرەڭدە ەكەنىن كورسەتتى. پارلامەنتتە دە ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات بەكەنوۆتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى ءماسەلە قوزعالدى. الايدا, وسىنشاما جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار بولسا دا «جابۋلى قازان جابۋلى» كۇيىندە قالىپ, ءدىن اتىن جامىلعان سودىرلاردىڭ ارەكەتتەرى سوت پروتسەسىندە تەك «قىلمىستىق ءىس» دەپ قارالۋى ءبىزدى قاتتى الاڭداتادى. مازارلارىمىز قيراتىلىپ, سانعاسىرلىق تاريحي مۇرالارىمىزعا, مادەنيتەمىزگە, ءداستۇرىمىزگە جاسالعان شابۋىلدى ەل ىشىندەگى تەنتەكتىڭ ىسىنە بالاپ وتىرا بەرەمىز بە؟ وسى جاعدايلاردى بايانداي كەلە, اسىرەسە, ۆاحابيت-سالافيتتەردى اۋىزدىقتاۋ جۇمىستارى باستالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. «ىرىس الدى – ىنتىماق» دەگەن ەسكى حالىق ناقىلىندا ايتىلعانداي, قانشاما عاسىردان بەرى تالاي ازاپتى كۇندەردى باسىنان كەشسە دە قايسار ەلىمىز اۋزىنان اللاسىن, ەكى ءسوزىنىڭ بىرىنەن ءتاۋبەسىن تاستاماي, سىن تەزىنەن ءوتىپ, قايىسپاي كەلىپ ەدى. يسلامنىڭ, يسلام ءدىنى ۇيرەتكەن ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ەڭ نەگىزگى ۇستىنى بىرەۋگە قيانات جاساماۋ ەدى. ساقال قويىپ, ءدىن اتىنان سويلەپ جۇرگەن جاستاردىڭ ۆاحابيستەرگە ىلەسىپ, سوڭعى ۋاقىتتا جوعارىدا ايتىلعانداي قىلمىستارعا بارۋى ەل تاۋەلسىزدىگىنە تونگەن قاتەر دەپ بىلەمىز. ءبىز, تومەندە قول قويۋشىلار, ۆاحابيتتىك-سالافيتتىك ءدىني ۇيىمدار مەن ءۆاحابيزمدى ۋاعىزدايتىن باسپا قۇرالدارى جۇمىسىن توقتاتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ەدىل جاڭبىرشين, ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سەرجان شاكىرات, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, قۋانىشبەك الەنوۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, بەكمۇرات ءجۇسىپوۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى (بارلىعى 13 ادام قول قويعان).* * *
«حالال تامادا» دەگەندى ەستىپ... تاڭعالدىق
كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزىنە ءتان جاقسىلىقتارى بولدى. دەگەنمەن, جامانشىلىعى دا بولماي قالعان جوق. سونىڭ ءبىرى ءوز يدەولوگياسىنداعى: «قۇداي جوق. ءدىن – اپيىن», دەگەن سوزدەر ەدى. ول زامان تۇتاستاي حالىقتى ءدىنسىز ەتىپ تاربيەلەدى. جاراتۋشىنىڭ بارىنا ءشۇبا كەلتىردى. بۇل – ۇلكەن قاتەلىك بولاتىن. ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ, ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقاننان كەيىن ءدىنىمىز بەن تىلىمىزگە, ءوز دىلىمىزگە ورالدىق. قانشاما جىلدار بويىنا ءۇزىلىپ قالعان تامىرىمىزدى قايتا تاپتىق. دەي تۇرعانمەن, ەلەڭ-الاڭدا, ەل ەڭسەسىن تىكتەي الماي, ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان شاقتا, الەۋمەتتىڭ الەۋەتى ءالسىز تۇستا مەملەكەتىمىزگە ميسسيونەرلەردىڭ قاپتاپ كىرگەنىن ادامنان جاسىرعانمەن, اللادان جاسىرا الماسپىز. اۋەل باستا مەملەكەتتىك ساياسات تا دىنگە دەگەن ۇستانىمىن انىقتاپ العان. «ءدىن – مەملەكەتتەن بولەك». ونى قاتە دەۋدەن اۋلاقپىز. الەمدىك تاجىريبەدە سولاي. تازا ءدىني مەملەكەت بولماسا, وزگە ەلدەردىڭ دىنگە دەگەن ساياساتى وسىعان سايادى. وڭ-سولىمىزدى ەندى تانىپ جاتقان تۇستا ەلگە كىرگەن ميسسيونەرلەر ءوز ساياساتىن اركىمگە تىقپالاي باستادى. اشقۇرساققا تاماق بەردى, قالتاسى تايازدى اقشامەن اربادى. ايتەۋىر, وزدەرى ۇستانعان باعىتتى قانداي دا بولماسىن جولمەن ناسيحاتتاپ, قاتارلارىن تولىقتىرۋعا اتسالىستى. قوعامنىڭ اششى دا بولسا شىندىعى – ارامىزدا كريشنايت تا, شوقىنعان دا قازاقتار بار. و زاماندا, بۇ زامان, مۇندايدى كىم كورگەن؟ ونى ايتاسىز, ءبىر ۇيدە بىرنەشە ءدىن ۇستاعان وتباسىلارى بار ەكەنىن دە ەستىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىز. ءبىرى كريشنايت بولسا, ەكىنشىسى يەگوۆا, ءۇشىنشىسى مۇسىلمان. مۇنداي وتباسىلاردا قانداي بەرەكە, بىرلىك, ىنتىماق بولادى؟ اتا-بابا جولىنان اينىپ بارامىز. قانشا زاماننان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان دىنىنەن ايىرىلىپ جاتقاندار جەتكىلىكتى. بۇل الاڭداۋعا تۇرارلىق ماسەلە. باسقا ميسسيونەرلەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە يسلام ءدىنىنىڭ دە تارماقتارى كوبەيىپ كەتتى بۇگىندە. مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س) حاديسىندە «يسلام ءدىنى 73 تارماققا بولىنەدى. بىراق سونىڭ بىرەۋى عانا تۋرا جولعا باستايدى» دەگەن ەكەن. سول زامانعا تاپ بولعانداي اسەردەمىز. باياعى بابالارىمىز جاقىنى قايتىس بولسا, «جوقتاۋ» ايتقان. بۇگىنگى كەي اعىمدار «جوقتاۋ» ايتپا دەيدى. ولگەن ادامنىڭ جەتىسىن, قىرقىن, جىلىن بەرگەن. قازىرگى كەيبىرەۋلەر ونى دا جاراتپايدى. باسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىپ, مازار كوتەرگەن. بۇل دا دۇرىس ەمەس ەكەن. ونىڭ بارلىعى اللاعا سەرىك قوسۋ بولىپ تابىلاتىن كورىنەدى. وۋ, سوندا, بىزدەن بۇرىنعى بابالارىمىز اقىماق پا؟ ولار ونى بىلمەگەن بە؟ سوندا ولاردىڭ ءبارى كۇناھار بولعانى ما؟ وتكەندە مىناداي وقيعاعا تاپ بولدىم. ءبىر ورىمدەي جاس جىگىت «حالال تامادامىن» دەيدى. تاماقتىڭ حالالىن بىلەتىن ەدىك, ەندى حالال تامادا دەگەنى نەسى دەپ ەلەڭدەپ قالدىق. بالكىم, اراق قويىلمايتىن جەرگە باراتىن شىعار دەپ ويلاعانىمىزدى دا جاسىرمايمىز. سويتسەك, ول بەتاشار جاسالمايتىن تويلاردى جۇرگىزەدى ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, يسلام ءدىنى بەتاشارعا قارسى. بۇل قايدان شىققان ۇعىم؟ قازاقتىڭ كەلىندەرى ۇلكەندەرگە ىزەت, ءىلتيپات كورسەتىپ ءيىلىپ سالەم بەرگەن. ونى قازىرگى اسىرەدىنشىلدەر اللاعا سەرىك قوسۋ دەپ سانايدى. ادامنىڭ ەمەس, اللانىڭ الدىندا عانا باس ءيۋى كەرەك ەكەن. كەلىن ءيىلىپ سالەم بەرسە, ول اتا-ەنەسىنە, قايىن جۇرتىنا تابىنىپ كەتىپ جاتقان جوق قوي. ول قۇرمەت كورسەتىپ تۇر. وسىنى تۇسىنبەيتىندەرىنە تاڭعالامىن. وسى كۇنى دىنگە بەت بۇرعان جاستار حيدجاپ كيەدى. ءتىپتى, كەيبىرى اۋزى-مۇرنىن تۇمشالاپ, كوزدەرىن عانا جىلتىراتىپ كورسەتىپ, قارا جامىلىپ الادى. قازاقتىڭ تاريحىندا قاي قىز حيدجاپ كيىپ ەدى؟ ول قاسيەتتى ءدىنىمىز تاراعان اراب حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمى عوي. ءيا, قاسيەتتى دىنىمىزدە اۋرەتتى جەردى جاۋىپ ءجۇرۋ پارىز. ەندى سولاي ەكەن دەپ ارابتىڭ كيىمىن قازاققا جابۋعا بولا ما؟ اراب حالقى وزدەرىنىڭ اۋا-رايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي سولاي كيىنەدى. بىزگە نە جورىق؟ قازاقتىڭ قىزدارى بۇرمەلى كويلەك كيىنىپ, ۇكىلى ساۋكەلە تاققان. توبىقتان كەلەتىن قوسەتەك كويلەكپەن جۇرگەن. انالارىمىز كيمەشەك كيگەن. ول دا يسلام ءدىنىنىڭ قاعيدالارىنا ورايلاستىرىلىپ, ويلاستىرىلىپ جاسالعان ۇلتتىق كيىم بولاتىن. ەگەر قاجەتتىلىك بولسا, ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى جاڭا زامان تالابىنا ساي ەتىپ جاسايىق. جاستارىمىز دا, جاسامىستارىمىز دا, كارىلەرىمىز دە سونى كيسىن. ءاربىر ىستەن, سالت-داستۇردەن, تانىم-تۇسىنىكتەن كۇنا ىزدەۋگە بولمايدى. اتا-بابالارىمىز ءدىندى بىزدەن دە جاقسى ءبىلدى. ولار سول جولمەن ءجۇردى. ءبىز مىنانى ايتقىمىز كەلەدى. يسلام, حريستيان, بۋددا دەگەن ۇلت بولمايدى. ەگەر ءدىندى ۇلتتان جوعارى قويساق, وندا ۇلت جوعالادى. ۇلتپەن بىرگە سالت-ءداستۇر, تانىم-تۇسىنىك, ىرىم-تىيىمنىڭ ءبارى قۇردىمعا كەتپەك. وندا ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدەن, مەملەكەتتىگىمىزدەن نە پايدا؟ قازاق يسلامدى ءوز پايىم-پاراساتىمەن, زەردەسىمەن ۇستانعان. باستىسى, بابالاردىڭ جولىنان اينىماۋ كەرەك. سەيىلبەك شاۋحامانوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى.* * *
دارىگەر كوشەگە اق حالاتىن كيىپ شىقسا, مۇنايشى قوعامدىق ورتاعا كومبينەزونىمەن كەلسە, نە بولعانى؟
قازاقتىڭ ۇعىمىندا يسلام ءدىنىنىڭ بۇگىنگى بولمىسى باسقاشا بولۋشى ەدى. بۇدان 50-60 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءۇلكەندەردىڭ كوزىن كوردىك. ماسەلەن, ىزمۇحامبەت, كارىم, قۇمار بايتورين, ساقىپ ءبىلال ۇلى سەكىلدى وڭىرىمىزگە بەلگىلى مولدالاردىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى زور بولاتىن. بۇل ادامداردىڭ ءبىرازى كەزىندە يسلام ءدىنىن ۇستانعانى ءۇشىن جازاعا دا تارتىلدى. بىراق ولار بەس ۋاقىت نامازىن قازا جىبەرمەيتىنى ءوز الدىنا, ەلدى ۇدايى بىرىكتىرۋگە كۇش سالاتىن. ەشقاشان انالارىمىزعا, قىزدارىمىزعا بەتىن كولەگەيلەي ءبۇركەۋدى مىندەتتەگەن ەمەس. ال بۇگىنگى يسلام ءدىنىنىڭ دامۋىندا ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزعا ساي كەلمەيتىن كورىنىستەر بايقالادى. اسىرەسە, قىزدارىمىز, كەلىندەرىمىز دەيتىندەي جاستار اراسىندا ەتەگى جەر سىپىراتىنداي ۇزىن ەتەكتى كويلەك, جىلتىراعان كوزى كورىنبەيتىن حيدجاپ, ءتىپتى قولدارىنا قارا قولعاپ كيەتىندى شىعاردى. بۇلار ءبىزدىڭ سالت-داستۇرىمىزدە بۇرىن بولماعان. بۇنىڭ سوڭعى جىلدارى تىپتەن كوبەيىپ, جاستارىمىزدىڭ وعان كوزسىز ەلىكتەپ بارا جاتقانى ويلانتادى. كوكتەم مەزگىلىندە تابيعات الۋان ءتۇرلى گۇلدەرمەن ادەمى كومكەرىلىپ, ەرەكشە ءبىر تۇرگە ەنەتىنى سەكىلدى, ادامزاتتىڭ دامۋىندا ايەلدىڭ سۇلۋلىعىنا ەشتەڭە تەڭ كەلمەيدى. ەر ادامداردىڭ اراسىندا انالارىمىز, قارىنداس-قىزدارىمىز سۇلۋلىعىمەن ءار بەرىپ جۇرگەنى عانيبەت ەمەس پە؟ بۇل كۇندەرى بايقاساڭىز, قازاقتىڭ جەرىندە قازاقتىڭ قىزدارىنان باسقاسى بەتىن تۇمشالاپ, سۇلۋلىعىن جاسىرىپ جۇرگەن جوق. سوندا ءبىزدىڭ قىزدارىمىز ادەمىلىگىن كىمنەن, نە ءۇشىن جاسىرادى؟ ءجۇزىن تۇمشالاعانى ءۇشىن ولارعا بىرەۋلەر اقى بەرىپ, قارجى تولەي مە؟ مىنە, وسىنداي ساۋالدار كوپشىلىكتى كوپتەن تولعاندىراتىن بولدى. بىراق ەشكىمگە بەتىڭدى تۇمشالاما, قىسقا بالاقتى شالبار كيمە, شوشايتىپ ساقال قويما دەي المايمىز. زاڭدا كورسەتىلمەگەن نارسەگە قايتىپ قۇقىمىز جۇرەدى؟ الدىمەن وسى كىلتيپاندى جوندەپ الۋىمىز كەرەك. سەبەبى, بىزدەگى ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭىمىزدىڭ وسال تۇستارى جەتەرلىك. سول قۇجاتتاعى سولقىلداقتى پايدالانعان, ءسويتىپ, ءدىن اتىن جامىلعان ۇيىمدار قازاقتىڭ ۇعىمىنا جات ارەكەتتەردى ەنگىزۋگە كۇش سالىپ جاتقانى بايقالادى. الگى شولاق بالاقتى جاس جىگىتتەر مەن بەتىن تۇمشالاعان قىزدار ءتىپتى, اتا-اناسىن تىڭداماۋدى شىعاردى. نەكەلەرىن وزدەرى قيىپ, توي جاساۋعا دا قارسىلىق بىلدىرەدى. مۇنىسى نەسى؟ قۋانىشقا تۋعان-تۋىسقانىن ورتاقتاستىرما, نە بولعانى؟ مۇنىڭ ارتىندا قازاقتىڭ ءار وتباسىن ىشتەن ءىرىتىپ, بالاسىن اتا-اناسىنا قارسى قوياتىنداي جىمىسقى ساياسات جاتقان جوق پا؟ مىنە, وسى كەلەڭسىزدىكتەر كەڭ ەتەك جايماي تۇرعاندا, زاڭمەن ءتيىستى شەكتەۋلەر قويۋ قاجەت. ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى قايرات لاما ءشارىپتىڭ «ەگەمەن قازاقستانداعى» سۇحباتىندا كوپ ماسەلەگە ورىندى تۇسىنىك بەرىلدى. اسىرەسە, مەملەكەت پەن ءدىن اراسىنداعى بايلانىس, بۇگىنگى قىزدارىمىز كيىپ جۇرگەن حيدجاپ تۋرالى ورىندى ايتىلدى. ەندەشە, حيدجاپ كيۋگە زاڭمەن شەكتەۋ قويىلسا, ەشكىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى بۇزىلمايدى دەپ ويلايمىن. ءويتكەنى, بۇل ءدىني كيىمگە جاتپايدى. سول سەبەپتەن ونى كوشەگە كيىپ شىعىپ, جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋعا بولمايدى. كوشە – قوعامدىق ورىن. ماسەلەن, دارىگەرلەر اق حالاتىن تەك اۋرۋحاناداعى جۇمىس ۋاقىتىندا, مۇنايشىلار, دانەكەرلەۋشىلەر, وزگە ماماندىق يەلەرى كومبينەزوندارىن جۇمىس ورىندارىندا عانا كيەدى ەمەس پە؟ ەگەر وسىلاردىڭ ءبارى سونداي كيىمدەرىمەن كوشەدە جۇرسە نە بولار ەدى؟ ءدىنىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن اقىلداساتىن, ويلاساتىن جايتتەر ءالى دە كوپ. ەڭ باستىسى, وسى ماسەلەگە قاتىستى زاڭىمىزدىڭ باپتارىن قايتا قاراپ, تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. ايتپەسە, ءدىن اتىن جامىلعاندار ەلىمىزدىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگىنە, ىنتىماعى مەن بىرلىگىنە سىنا قاققىسى كەلەتىن ارەكەتتەرىن استىرتىن ىسكە اسىرا بەرمەك. ويلانايىق, اقىلداسايىق, اعايىن! قاتيموللا ريزۋانوۆ, اتىراۋ وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى. اتىراۋ وبلىسى.
