ماسكەۋدەگى – «الماتى», الماتىداعى – «ماسكەۋ»

رەسەي استاناسىنداعى مەترو­ستانتسيالاردىڭ بىرىنە قازاق­ستان­دىق اتاۋ بەرۋگە قول جەتكىزۋ ەل باسشىلىعىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان, سوڭعى جىلدارى قازاقستان ەلشىلىگى دايەكتى ءجۇر­گىزىپ وتىرعان ماقساتتى ىستەردىڭ ءبىرى. قازاقستاندىقتاردىڭ وسى وتانشىل باستاماسى ماسكەۋ باس­شىلىعى تاراپىنان دا لايىقتى تۇسىنىستىك تابۋدا. نىسانالى با­عىتتاعى ىلگەرىلەۋشىلىك دەپ تاياۋدا بەلگىلى بولعان ءبىر جاقسى حاباردى ايتۋعا بولادى. ياعني, ماسكەۋ مەتروسىنىڭ زاموسكۆورەتسك جەلىسى بويىنشا سالىنىپ جاتقان ءبىر ستانتسياعا «الماتى» (الما-اتينسكايا) اتاۋىن بەرۋ تۋرالى قالا باسشىلىعىمەن ال­دىن الا ۋاعدالاستىققا قول جەتتى. بولاشاق ستانتسيا قالانىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى الماتى كوشەسىنە تاياۋ, «دومودەدوۆو» اۋەجايى باعىتىندا ورنالاسقان. باس جوسپارعا سايكەس «الماتى» مەتروستانتسياسى 2012 جىلى پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس. 1935 جىلى اشىلعان ماسكەۋ مەتروسى رەسەي استاناسىنداعى كولىك جۇيەسىنىڭ جۇرەگى دەسە بو­لادى. قازىر مەترونىڭ جالپى قا­لالىق جولاۋشى تاسىما­لىن­داعى ۇلەسى 56 پايىزعا تەڭ. ونىڭ راديۋستى-ساقينالى قۇرىلىمى بويىنشا توسەلگەن بولات جولدى بويلاعان جۇردەك پويىزدار ورتا ەسەپپەن كۇن سايىن جەتى ميلليون, ال جۇمىس كۇندەرى توعىز ميل­ليونعا دەيىن جولاۋشىنى ورتا­لىقتان قالا شەتىندەگى ايماق­تارعا جانە شەتكى اۋدانداردان قالا ورتالىعىنا جىلدام جەتكىزەدى. دەرەك كوزدەرىنىڭ مالىمە­تىن­شە, كولىك قوزعالىسىنىڭ جەدەلدىگى, جالپى كولەمى جانە سەنىمدىلىگى جا­عى­نان ماسكەۋ مەت­رو­سى الەمدە ءبىرىنشى ور­ىندا تۇر. ماسكەۋ قالالىق زاڭناماسىن­دا اۋ­ماق­­تىق بىرلىكتەرگە, كوشە­لەر­گە, مەتروس­تانتسيا­لارىنا اتاۋ بەرۋدى بەلگىلى ءبىر ساراپتامادان وتكەننەن كەيىن ماسكەۋ ۇكىمەتى جا­نىن­داعى ۋاكىلەتتى ورگان ءجۇ­زەگە اسىراتىنى جازىلعان. بۇل اتاۋلار قازىرگى زامانعى ورىس ادە­بي ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام, ايتىلۋ تا­لاپتارىنا ساي كەلىپ, ستيليس­تي­كالىق نورماسىنا جاۋاپ بەرە الاتىن, ەكىۇشتى ماعىنا تۋدىر­مايتىن بولۋى كەرەك. ەڭ باس­تىسى – مەتروستانتسيالارىنىڭ اتا­ۋى جەر ۇستىندەگى وبەك­تى­لەر­دىڭ اتا­ۋى­مەن ۇندەسىپ, قالانىڭ تاريحي جانە مادەني وزىندىك ەر­ەك­شە­­لى­گىن بەينەلەۋى قاجەت. جەر-سۋ ات­تا­رىن بەلگىلەۋ كەزىندە سول ما­ڭاي­­دا تۇراتىن حالىقتىڭ قو­عام­دىق پىكىرى قاتاڭ ەسكەرىلەتىنى جانە ءبىر شەشۋشى فاكتور بولىپ سا­نا­لادى. سول سياقتى مەترو­ستانتسيا اتاۋى بەلگىلى ءبىر مەملەكەت ەسىمىن تۇتىنا المايدى جانە ونى كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي ءماس­كەۋ­دىڭ جەكەلەگەن بەلگىلى ادام­دارىن, رەسەيدىڭ جانە شەتەلدىڭ ازامات­تارىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن پاي­دا­لانۋعا بولمايدى. ماسكەۋ مەترو­ستانتسيالارىنىڭ جاڭا تا­لاپقا ساي توقسانىنشى جىل­دارى «چيستىە پرۋدى», «لۋبيانكا», «ۆوروبەۆىە گورى», ت.ب. بو­لىپ وزگەرگەنى, ال جاڭا ستان­تسيا­لاردى نەگىزىنەن تاريحي-گەو­گرا­فيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلا­نىس­تى اتاۋ ءداستۇرى قالىپ­تاس­قانى سوندىقتان. بولاشاق «ال­ماتى» ستانتسياسىنىڭ الماتى كو­شەسىنە جاقىن جەردە بولا­تىن­دىعىنىڭ وسىنداي سەبەبى بار. ماسكەۋدىڭ وڭتۇستىك اكىمشى­لىك وكرۋگىندەگى قالاىشىلىك مۋني­تسي­پالدىق قۇرىلىم – براتەەۆو («الماتى» ستانتسياسىنىڭ قازىر­گى جوبالىق اتاۋى) اۋدانىنا قا­راي­تىن الماتى كوشەسى 1985 جى­لى قازاقستان استاناسىنىڭ قۇر­مەتى­نە قويىلعان. كوشە بو­يى­نا بىرنەشە مۋنيتسيپالدىق-اكىم­شى­لىك مەكەمەلەرمەن قاتار, كوپ­تە­گەن قوعامدىق-الەۋمەتتىك وبەك­تى­لەر, فيرمالار, دۇكەندەر, بالا- باقشالار, ەمحانالار, ورتا مەكتەپ, شاشتاراز, ت.ب. ورنالاسقان. ماسكەۋدە ەل اتىمەن اتالا­تىن, 1952 جىلى اشىلعان ءبىر عانا «بەلورۋسسكايا» مەتروستان­تسيا­سى بار. ونىڭ ءمارمار پاننو­لارى وسى ەلگە قاتىستى تاقى­رىپ­تاردى بەينەلەيدى. اتالعان ستان­تسيانى جوبالاۋعا, سالۋعا قا­تىس­قان ءۇش ادام كەزىندە سول زامان­نىڭ دارەجەلى اتاعى – ستاليندىك سىيلىققا يە بولعان ەكەن. ارينە, ماسكەۋ مەتروپوليتەنى بويىنشا وتكەن ءداۋىردى بەينەلەيتىن جەكەلەگەن ۇعىم-سوزدەر («كوم­­سومولسكايا», «ماركسيستسكايا», ت.ب), ورىس تاريحىندا ورنى بار دارا تۇل­عالار قۇرمەتىنە قويىلعان («تۋر­گەنەۆسكايا», «ماياكوۆسكايا», «پۋشكينسكايا», ت.ب.) اتاۋلار كەزدەسەدى. بىراق بۇلار كوپ جاع­دايدا سول ما­ڭايداعى بۇرىننان بار كوشە­لەرگە, داڭعىلدارعا, ت.ب. وسىن­داي جەرۇستى وبەكتىلەرىنە بايلا­نىس­تى اتالعان. ال ەلارالىق قا­رىم-قا­تىناس تۇر­عى­سىنان العان­داعى باي­لا­نىستار نەگىزىنەن «كيەۆسكايا», «ريج­سكايا», «ۆارشاۆسكايا», «پراجسكايا», «ريمسكايا», «براتيسلاۆسكايا» بولىپ كەلەتىن قالالار اتىمەن اتاۋ باعى­تىمەن ورنىققان. مىسالى, 1954 جىلى اشىلعان «كيەۆسكايا» ستانتسياسىنىڭ بەزەندىرىلۋى ورىس جانە ۋكراين حالىق­تا­رى دوستىعى تاقىرىبىنا ارنال­عان. 1958 جىلى اشىلعان «ريجسكايا» ستانتسياسىنىڭ ساۋلەتتىك جو­باسىن ريگالىق ساۋلەتكەرلەر جاساعان. مۇندا ريگا زاۋىت­تا­رىن­دا ازىرلەنگەن كەراميكا بارىنشا كوپ پايدالانىلىپ, ارلەۋ جۇمىس­تارىن لاتۆيا شەبەرلەرى جۇرگىز­گەن. 1969 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «ۆارشاۆسكايا» ستانتسياسى­نىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, ونىڭ ىشكى بەزەندىرىلۋى ۆارشاۆا قالا­سى­نىڭ كەسكىندى بەينەلەرىمەن ۇش­تا­سادى. 1985 جىلى ىسكە قوسىلعان «پراجسكايا» ستانتسياسىنىڭ كور­كەم­دىك-ساۋلەتتىك بەزەندىرىلۋىن چەح شەبەرلەرى جۇرگىزسە, قۇرىلىس جۇمىستارىن كەڭەستىك جانە چەحوسلوۆاك مەترو سالۋشىلارى بىرلەسىپ اتقارعان. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە تاعى ەكى ستانتسيا پايدا بولدى. ونىڭ ءبىرى – 1995 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «ريمسكايا» ستان­تسياسى. ستانتسيانىڭ بەزەندىرىلۋ جۇمىستارىنا يتاليالىق ءساۋ­لەت­شىلەر قاتىسقان. كوركەمدەۋ ىسىندە ريم قالاسىنىڭ كوزگە ءتۇ­سەر كورىنىستەرى كوبىرەك قام­تىل­عان. ال 1996 جىلدان بەرى جۇ­مىس ىستەپ كەلە جاتقان «براتيسلاۆسكايا» ستانتسيا­سى رەسەي-سلوۆاك دوستىعى قۇر­مەتىنە اشىل­عان. بەزەندىرىلۋ با­رى­سىندا برا­تيسلاۆاداعى با­يىر­عى قورعان, بەكىنىس, قامال سۋرەتتەرى پايدا­لانىلعان. ءساتىن سالسا, بۇل ساپقا «ال­ماتى» ستانتسياسى دا قوسىلىپ قالۋى مۇمكىن. قازاقستان ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ مەتروستانتسيا ماسەلەسىن ماسكەۋ قالا­سى باس­شىلىعىنىڭ نازارىنا تۇراق­تى ۇسىنۋمەن كەلەدى. بۇعان دەيىن مۇمكىن بولاتىن نۇسقالار رەتىندە ماسكەۋ مەتروپو­لي­تەنى­نىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستان­تسيا­لارىنىڭ ءبىرىن, نە الداعى جىلدارعا جوبا­لا­نىپ, سالىنىپ جاتقان ستانتسيالار اراسىنان بىرەۋىن «قازاقستان» دەپ اتاۋ جايى قاراستىرىلىپ, بەل­گىلى ءبىر دەڭگەيدە ۋاعدالاس­تىق­قا دا قول جەتىپ قالىپ ەدى. ءمۇم­كىن بولا­تىن جولداردى سارالاپ, ماسكەۋ زاڭناماسىنىڭ مەترو­ستان­تسياعا اتاۋ بەرۋمەن بايلا­نىس­تى قا­لىپتاسقان ورتاق تالا­بىن ەسكەرە كەلگەندە, ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى وڭتاي­لى جولى «الماتى» اتاۋى ەكەندىگى بايقالىپ وتىر. ماسكەۋلىكتەر وسىمەن بايلا­نىس­تى الماتى مەتروسىنىڭ ءبىر ستانتسياسىنا «ماسكەۋ» اتاۋىن بەرۋ جونىندە تىلەك بىلدىرۋدە. بۇل الماتى قالالىق ءماسلي­حاتى­نىڭ قۇزىرەتىندەگى ماسەلە. بىلايشا ايتقاندا, ماسكەۋدەگى «الماتى» ستانتسياسىنىڭ اشى­لۋى الما­تى­دا «ماسكەۋ» ستان­تسياسىنىڭ پايدا بولۋىمەن تىعىز بايلانىستى. الماتىداي ارۋ قالانىڭ ەسىمى كۇن سايىن بىرنەشە مي­ل­ليون­دا­عان جولاۋشى ءجۇرىپ-تۇراتىن ءماس­كەۋ مەتروسىندا ءبىر جارىم مي­نۋت سايىن اتالىپ جاتسا, بو­لا­شاق ستانتسياسىنىڭ ىشكى بە­زەن­دىرىلۋى قازاق حالقىنىڭ تۇر­مىس-ءتىرشىل­ى­گى­مەن, قازاقستان­نىڭ جەتىستىكتەرىمەن بىرگە ءورىل­سە, ءتورت­كۇل دۇنيەگە تانىمال بولعان ەلى­مىزدىڭ جاقسى اتاق-داڭقى مىڭ سان جولاۋشى ءجۇ­رەگىنە بۇرىن­عى­دان دا تەرە­ڭى­رەك سىڭىرىلە بەرمەي مە؟ سول سەبەپتى, ورايى كەلىپ تۇرعان ءىستى ورتا جولدا قالدىرماي, اتالعان ماسەلەنىڭ ءوز ەلىمىزگە قاتىستى ج­ا­عىن جىلدامىراق جۇزەگە اسىر­عان ءجون بولار ەدى. سەرىكقالي بايمەنشە, «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.