(ەتنوسوتسيولوگيالىق ساراپتاما)
سىرت كوز سىنشى دەگەندەي, قازاقستان تاجىريبەسىمەن تانىسقان ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاقستانداعى دەموكراتيانىڭ «تۇقىمى» ەۋروپالىق ەمەس, قازاقستاندىق, ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وعان تەك ىلعالداندىراتىن «سۋ» عانا بەرىپ, تاجىريبە الماسىپ, ادام قۇقىن قورعاۋدىڭ دەموكراتيالىق تەتىكتەرىن جاقىنداتا الامىز دەگەن. ەتنيكالىق مادەنيەت ادامداردى جىككە بولەدى, ءتىپتى قارسى قويادى, جانجالدارعا اپارادى دەي كەلىپ, ولار قازاقستان تەك مۇنايلى ەل عانا ەمەس, ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاپ وتىرعان ەل دەپ باعالايتىندارىن مويىندادى. ولاردى قازاقستان تاجىريبەسى قىزىقتىرىپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرىندە مۋلتيكۋلتۋريزم يدەياسى مەن ازاماتتىق قوعام يدەياسى قاتار جۇرۋدە, ولاردىڭ ۇيلەسىمىن تابۋ جولىندا بىزبەن تاجىريبە الماسىپ, جەتىلدىرە تۇسەمىز دەپ ەسەپتەيدى ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى («ليتەر», 9 شىلدە, 2010 جىل). وسىنداي پىكىرلەر استانادا وتكەن سامميت بارىسىندا دا ايتىلدى.
ماقالادا قازاقستاندىق ۇلت ساياساتىنىڭ ساباقتارى مەن كەيبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بۇگىنگى ەتنوسوتسيولوگيالىق تۇرعىسىنان سارالاندى.
ۇلت ارمانى – تاۋەلسىزدىك
ادامزات تاريحى, ماركسيزم ايتقانداي, بايلىق, بيلىك, مانساپ ءۇشىن تاپتاردىڭ, توپتاردىڭ تارتىسى عانا ەمەس, ۇلتتاردىڭ دا باسەكەلەستىگى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسى.
ۇلت يدەياسى مەن تاۋەلسىزدىك كونە دۇنيەدەن باستاۋ الادى. تاريحشىلار تاۋەلسىزدىك مۇراتى مۇسانىڭ ەۆرەيلەردى مىسىردان ارمانداعان جەرىنە جەتۋىنەن باستالادى دەپ تە جوريدى.
1966 جىلعى قابىلدانعان «ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقتار تۇرالى» حالىقارالىق پاكتتىڭ ءبىرىنشى بابى ءار حالىقتىڭ ەگەمەندىككە, ءوز ساياسي مارتەبەسىن انىقتاۋعا, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني ورلەۋگە ۇمتىلىسىن قولدايدى. كەڭەس زامانىندا بۇل باپتى ەۋروپالىقتار وتارلاعان ازيا مەن افريكا ەلدەرىنە عانا قاتىستى دەپ, قازاقتار, بولماسا باسقا ۇلتتار تاۋەلسىزدىك الادى دەگەن وي ءتىپتى كەڭەس باسشىلارىنىڭ ساناسىنا دا كىرمەدى. 1924, 1936, 1977 جىلعى كەڭەس وداعى كونستيتۋتسيالارى وداقتان ءبولىنۋدى مويىنداعانمەن, بولىنۋگە جاعداي, مۇمكىندىك بەرمەدى.
بۇگىن جاھاندانۋ ۇردىسىنە قاراماستان, ۇلتتىق مەملەكەت پەن ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك – ادامزات تىرشىلىگىنىڭ ىرگەلى جولى. بۇگىن ۇلتتىق پاتريوتتىق كۇشتەردىڭ ىقپالىن ەسەپكە الماي, الەمدى تانۋ, بولجاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى اقيقاتقا اينالدى. سوتسياليزم, كاپيتاليزم, دەيدى كەيبىر عالىمدار, ۇلت قۇدىرەتىنىڭ قاسىندا سىنا قالاتىن جاي عانا ءشوپ سياقتى.
بىراق, ءبىر ۇلت ءبىر مەملەكەت قۇرايتىن جاعداي سيرەك. اتالعان حالىقارالىق پاكتىنىڭ 27-بابىندا ەتنوستىق, ءدىني جانە تىلدىك ازشىلىق توپتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا دا زور ءمان بەرىلگەن. وسىدان ۇلت ءماسەلەسىن شەشۋ – قايىرىمدى ىستەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاۋىپتىسى دەگەن ءسوز شىققان. كەيدە تىعىرىققا تىرەلىپ, شەشىمىن تابۋ مۇمكىن بولمايتىن جاعدايلار دا بار. ادامداردىڭ ناسىلىنە, ۇلتىنا, نانىم-سەنىمىنە قاراماستان, ولاردىڭ تاڭداۋىن, ەركىن ويلاۋ – باستى قاعيدالاردىڭ ءبىرى. وسى تۇرعىدان تاۋلى قاراباق ارمياندارىنىڭ قۇقىن قۇرمەتتەۋ – زاڭدى تالاپ. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن مويىنداۋ, ازەربايجان ەلىنىڭ بۇتىندىگى تۇرعىسىنان ارميانداردىڭ ارەكەتى حالىقارالىق قاعيدالارعا قايشى. تاۋلى قاراباقتىڭ قاسىرەتى وسىندا.
سوندىقتان تاۋەلسىزدىك العان ەلدەردىڭ تاريحى الۋان ءتۇرلى, ءار ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى, وتارسىزدانۋ جولدارىنان ءوتۋى ارقيلى. قازاق تاريحىندا وتارشىلىققا قارسىلىق ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلدى. ءتىپتى 30-جىلدارعى قۋعىن-سۇرگىن قازاقتىڭ بۇعاناسىن سىندىرعانمەن, 50-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 60-جىلداردىڭ باسىندا قارسىلىق قازاقستاندا قايتادان كۇشەيدى. بۇل «جىلىمىق», ي.ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىقتى سىناۋ, ۇلتشىلدار دەپ ايىپ تاعىلعانداردى اقتاۋ زامانى ەدى. وسى كەزدە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قۇقىن كەڭەيتۋ, ءوز ماسەلەلەرىن وزدەرى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرۋ دە, اسىرەسە, ەكونوميكا, ءبىلىم, مادەنيەت سالالارىندا قولعا الىنعان. ەكىنشى جاعىنان, حالىقتاردىڭ ەركىندىككە ۇمتىلۋى ۇرەي تۋعىزدى. رەسمي ساياساتپەن كەلىسپەيتىن, قارسى پىكىر ايتاتىنداردى ديسسيدەنت دەپ ايتا باستادى. وزگەشە ويلايتىنداردى, باسقا پىكىر ۇستانۋشىلاردى يناكومىسلياششيە دەپ اتادى.
ورتالىققا قارسىلىق الۋان ءتۇرلى بولدى: ليستوۆكالار تاراتۋ, جاسىرىن ۇيىمدار قۇرۋ, ب ۇلىك شىعارۋ, ورىستارعا قارسى ەلىنە ورالعان چەشەندەردىڭ كوتەرىلىستەرى; چەشەندەرگە قارسى ورىس ءشوۆينيزمى. 50-جىلداردىڭ اياعى مەن 60-جىلداردىڭ باسىندا ۇستەمدىك ساياساتقا قارسىلىق بىلدىرگەن 8124 ادام سوتتالدى, پارتيادان, كومسومولدان شىعارىلعانداردى ەسەپتەمەگەندە. ن.حرۋششەۆتى ليبەرال, دەموكرات دەگەن جالعان ەكەنى بەلگىلى بولدى. اتتارىن جاسىرىپ, قولدارى قويىلماعان ورتالىققا جازىلعان انونيم حاتتاردىڭ 27,2% ۇلت ساياساتىنا نارازىلىق بىلدىرگەن. ۋكراينا مەن بەلورۋسسيادان حاتتار وداقتان ءبولىنۋ ماسەلەسىن اشىق قويعان. 20 ۋكرايندىقتىڭ سوتتالعانى تۋرالى اقپارات قازىر جاريالانىپ جاتىر.
قازاقستاندا دا ءار ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ ءومىرگە كەلىپ, ولاردىڭ ءمۇشەلەرىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ءبىزدىڭ قوعام حاباردار. قازاق ۇلتىنىڭ ساناسىنا زور ىقپال ەتكەن ج.تاشەنوۆ بولدى. ءپرينتسيپسىز, نەمقۇرايدى, كەڭقولتىق كوزقاراس جايلاعان ورتادا ج.تاشەنوۆ «باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوق» دەپ, ءماسكەۋدىڭ ايداۋىنا قارسى تۇرىپ, ۇلتىنىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن كۇرەستى. باسقا يگى ىستەرىن ايتپاعاندا, ونىڭ اقمولا, كوكشەتاۋ, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى (ونىڭ ىشىندە تسەلينوگراد, قازىرگى استانا قالاسى دا بار) رەسەيگە بەرىلۋىنە قارسىلىعى, وسى جولداعى قايسارلىعى كوپ قازاققا ۇلگى بولدى.
ارينە, رەسەي قازاقتى باعىندىرىپ, كوندىرىپ قانا قويعان جوق, جارتىلاي جۇتىپ تا الدى, ورىستاندىردى, دىنسىزدەندىردى. تاريحي جادىنان ايىرا باستادى, قازاقتى جالتاق, كونگىش, ايداۋىنا جۇرەتىن, ايتقانىن ىستەيتىن ۇلتقا اينالدىرۋعا تىرىستى. ونىڭ زاردابىن بۇگىن دە شەگىپ وتىرمىز. بىراق قازاق تۇگەل باس ۇرۋشى ۇلتقا اينالمادى, مەتروپوليا قازاقتى ءوزىنىڭ ىقپالىنا تولىق باعىندىرىپ, شورتانشا جۇتىپ قويا المادى. قازاقتىڭ نامىسى يمپەريانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ, ج.تاشەنوۆ سياقتى تۇلعالار ونىڭ تاماعىنا كولدەنەڭ تۇرعان سۇيەكتەي بولدى.
ج.تاشەنوۆ قارسىلىعى قازاق اقىن, جازۋشىلارىن قاناتتاندىردى, شابىت بەردى. ومىرگە ج.ناجىمەدەنوۆ پەن ش.قالداياقوۆتىڭ كەيىن گيمنگە اينالعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى, ج.مولداعاليەۆتىڭ «مەن قازاقپىن» پوەماسى, ءى.ەسەنبەرلين مەن ءا.كەكىلباەۆتىڭ روماندارى, باسقا دا شىعارمالار ۇلتتىق پاتريوتيزم يدەياسىن ەل ساناسىنا ءسىڭىردى. ال ۇلتتىق يدەيانىڭ ادەبيەتتە, ۇلت ساناسىنا تەرەڭ ۇيالاۋى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە رۋحاني دايىندىق بولدى.
قازاقستانداعى ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ ءوسۋى, ورىس ۇلتشىلدىعىنىڭ باس كوتەرۋىنە دە تۇرتكى بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا نارازىلىق ورىستاردىڭ دا كوممۋنيستىك پارتياعا قارسى شىعۋىنا اكەلدى. پارتيانى «ورىسشىل» ەمەس دەپ كىنالادى. «ورىسشىلدار» ورىس ءپاتريوتيزمىن العا تارتىپ, ورىس ۇلتىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ورىستىڭ «قاسيەتتى رۋحىن» ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەستى. ال ورىس يدەياسى ورىستارعا ۇنادى. ەلدەگى جاعدايدىڭ قيىندىعى مەملەكەت باسشىلىعىندا ەۆرەيلەردىڭ دە كوپشىلىگىمەن دە ءتۇسىندىرىلدى, كەيدە پارتيا مەن ۇكىمەت اپپاراتىنداعى ەۆرەيلەر تۋرالى ستاتيستيكا قولدان-قولعا تارادى. ورتالىق كوميتەتتىڭ قىزمەتكەرلەرى دە رەسمي ەمەس جاعدايدا ورىس يدەياسىن قولدايتىندارىن جاسىرماعان. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ۆ.چەبريكوۆتىڭ 28.03.1981 جىلعى ورتالىق كوميتەتكە جازعان ەسەبىندە بىلاي دەلىنگەن: «ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا ۆ موسكۆە ي ريادە درۋگيح گورودوۆ سترانى پوياۆيلاس نوۆايا تەندەنتسيا ۆ ناستروەنياح نەكوتوروي چاستي ناۋچنوي ي تۆورچەسكوي ينتەلەگەنتسي, يمەنۋيۋششەي سەبيا رۋسيستامي».
ۆ.چەبريكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى 60-جىلدارى رۋسيستەر وگۋرتسوۆ, ۆاگين, تاعى باسقالار كۇشپەن كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋعا دايىندالعان. ال رۋسيستەر وسيپوۆ پەن يۆانوۆ جاسىرىن جۋرنال شىعارىپ تۇرعان. يۆانوۆ «لوگيكا كوشمارا» ي «رىتسار نەياسنوگو وبرازا» اتتى رومانداردىڭ اۆتورى. بۇل شىعارمالاردا كەڭەس وكىمەتىن ورىس ۇلتىنا قارسى مەملەكەت رەتىندە, ال مەملەكەت باسشىلارى قارا باستارىنىڭ قامى ءۇشىن تالاي قىلمىستارعا, توڭكەرىستەرگە, دورەكىلىككە بارعان ادامدار رەتىندە سۋرەتتەلگەن. بۇل تاريحي شىندىق بولعانمەن, كەڭەس وكىمەتى باسقا ۇلتتاردى ودان دا ارتىق قۋدالاعانىن ولار كورمەدى.
رۋسيستەردىڭ وي-پىكىرى, سايىپ كەلگەندە, ورىس شوۆينيزمىمەن ۇلاسىپ جاتتى. ولار ورىس ۇلتىن قورعاي المايتىن كەڭەس وكىمەتى قوعامدى باسقارۋعا قابىلەتسىز دەپ باعالاندى. ءسوز جوق, ءوز كەزەگىندە ورىس شوۆينيزمى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا قارسىلىق تۋعىزدى, ۇلتتىق پاتريوتيزم وسۋىنە اكەلدى. وسىلاي, ءبىر جاعىنان, وداقتان رەسپۋبليكالاردىڭ ورتالىقپەن كۇرەسى, ەكىنشى جاعىنان, ورىس ءشوۆينيزمى كەڭەس وداعىنىڭ ىشتەي ىدىراۋىنا اكەلدى (ۆ.ا.كوزلوۆ. كرامولا: يناكومىسليە ۆ سسسر ۆو ۆرەمەنا ن.حرۋششەۆا ي ل.برەجنەۆا. (پو ماتەريالام ۆەرحوۆنوگو سۋدا ي پروكۋراتۋرى سسسر) («وبششەستۆەننىە ناۋكي ي سوۆرەمەننوست», 2002 ج., № 3,4).
قوعامدا كوزگە كورىنە بەرمەيتىن, ىشتەن تىنىپ, ىزا كەرنەپ, اشۋ قىسىپ جۇرگەندەر از بولمادى. دەگەنمەن, كەڭەس وكىمەتى مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالدى, 1991 جىلى ناۋرىز ايىندا رەفەرەندۋم وتكىزىلدى. رەفەرەندۋمعا قاتىسقان 112 ملن. حالىقتىڭ 76% وداقتى قولداپ داۋىس بەردى. ليتۆا, لاتۆيا, ەستونيا, گرۋزيا, ارمەنيا جانە مولداۆيا رەفەرەندۋمنان باس تارتتى, تەك ول رەسپۋبليكالاردا ورنالاسقان اسكەري بولىمدەگىلەر داۋىس بەردى. وداقتىڭ كۇنى ساناۋلى ەكەنى بەلگىلى بولدى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرازى «ەگەمەندىك» پەن «تاۋەلسىزدىك» ۇعىمدارىن, 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسى مەن 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن اجىراتا الماۋدا. دەكلاراتسيا – زاڭ ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قاعيداتتارىن مالىمدەيتىن قۇجات. كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانعان باستاپ, قازاقستان ءوز ەلىندە بارلىق بيلىكتى ءجۇرگىزەتىن, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ءوزى انىقتاپ, ءوزى جۇرگىزەتىن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇزىرەتىن زاڭدى تۇرعىدا راسىمدەدى.
تاعىلىمدار
قازاقستان تاۋەلسىزدىگى توڭىرەگىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. كەيبىرەۋلەر بارلىق رەسپۋبليكالار وداقتان ءبىرجولا كەتكەننەن كەيىن, قازاقستان امالسىزدان جاريالادى دەگەندەي وي ايتسا, ەندى بىرەۋلەر قازاقستان سوڭعى كۇنگە دەيىن جاڭا ۇلگىدەگى وداققا سەندى دەيدى.
ەل حالقىنىڭ 40%-دان استامىن عانا قازاقتار قۇرايتىن قازاقستاندى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ جاريالاۋ, ارينە, قوعامدا قارسىلىق تۋعىزۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان 1990-1991 جىلدار قازاقستان حالقىن تاۋەلسىزدىككە ساياسي جانە پسيحولوگيالىق جاعىنان بەيىمدەۋ جىلدارى بولدى. كسرو-دا سول تۇستا 200-گە جۋىق ەتنوتەرريتوريالىق جانجالدار ىقتيمال ەدى. سونىڭ ءبىرازى قازاقستاندا بولاتىن. ۇستامسىزدىق, قىزبالىق كوڭىل-كۇي ورمانداعى ورتتەي لاۋلاپ, جاعدايدى بيلەتپەي كەتۋى مۇمكىن ەدى. قازاقستاندىقتاردى كۇردەلى وزگەرىستەرگە بىرتە-بىرتە يكەمدەپ, وداقتى ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعىن ەلىمىزدەگى, اسىرەسە, دياسپورالاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ كەرەك بولدى. وسىنداي بايسالدى ساياساتتى قازاق مەملەكەتى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمىزدى ەنگىزۋ تۇسىندا دا ۇستاندى. حالىقتى جاڭا ساياسي-پسيحولوگيالىق جاعدايعا بەيىمدەۋ, پايىمدىلىق – قازاقستاندىق ۇلت ساياساتىنىڭ ماڭىزدى تاعىلىمى. بايسالدى ەل بايقاماي قاتە جىبەرمەس دەگەن وسى.
مارك تۆەن ايتقانداي, «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەل ساياسي لوتەرەيادا ءپىلدى ۇتقانمەن بىردەي, ال ءپىلدى اسىراۋ كەرەك», دەپ. جازۋشى تاۋەلسىزدىكتىڭ جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە, العا ۇستاعان نىساناعا جەتۋ جولىنىڭ قاۋىپ-قاتەرگە, كۇمان مەن كۇدىككە تولى ەكەندىگىن مەڭزەپ وتىرسا كەرەك.
ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالار, توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا ءوتۋ قازاقستانداعى ۇلكەن-كىشى ەتنوستىق قاۋىمداستىقتار اراسىندا ابىرجۋ, مازاسىزدانۋ, سەپاراتيستىك كوڭىل-كۇي, كەڭەس زامانىن اڭساۋ, بولاشاققا كۇدىكتەنۋ سەزىمدەرىن تۋعىزدى. قازاقتار بولسا ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ جاعدايىنا كوپ الاڭدادى.
ۇلتتىق سانا-سەزىمگە الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ جاعىمسىز ىقپالى زور بولدى. 90-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ 2%-ى مولشىلىقتا ءومىر سۇرەمىز, 22,8%-ى تۇرمىسقا قاجەتتى جاعداي نەگىزىنەن بار دەسە, باسقالارى ازىن-اۋلاق يگىلىكتەرمەن كۇن كورۋشىلەر بولعان. ون وتباسىنىڭ ءبىرى قايىرشىلىق جاعدايدا ءومىر سۇرگەن. كەڭەس زامانىندا ەۋروپالىق ستاندارتتارعا بەيىمدەلىپ قالعان قالالىق ورىس, ۋكراين, پولياك جانە باسقالار ۇلكەن الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ قونىس اۋدارسا, شۇكىرشىلىك پسيحولوگياسى تەرەڭ ساناسىنا سىڭگەن قازاقتار سابىرلى بولدى. قازاقتىڭ باسىم كوپشىلىگى كەدەيشىلىكتەن تاۋەلسىزدىكتى, ەركىندىكتى جوعارى قويدى.
تەك ماتەريالدىق جاعداي, قىمباتشىلىق قانا ەمەس, جۇمىسسىزدىق, قىلمىستىڭ ءوسۋى, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ السىرەۋى, ۋاقىتىندا ەڭبەكاقى الا الماۋ, ادام قۇقىنىڭ بۇزىلۋى, مورالدىق ازعىندىق, قوعامنىڭ بايلار مەن كەدەيلەرگە جىكتەلە باستاعانى ەتنوستاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە زور جاعىمسىز ىقپال ەتتى. دەگەنمەن, ساياسي ەكونوميكالىق, مورالدىق داعدارىس ءار ەتنوستىق قاۋىمداستىقتىڭ ساناسىنا ءارتۇرلى ىقپال ەتتى. قازاقتار بولسا تابيعي بايلىقتىڭ شەتەلدىكتەردىڭ قولىنا بەرىلۋىنە ءبۇگىنگە دەيىن الاڭداسا, سلاۆيان تەكتىلەر ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا مازالاندى. ۇلتارالىق ماسەلە كوبىنە-كوپ ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىن ويلاندىردى. سلاۆيان تەكتىلەر مەن نەمىستەر پەسسيميستىك كوڭىل-كۇيگە بوي الدىرسا, قازاقتار بولاشاققا سەنىمدى بولدى. ەتنوسارالىق قاتىناستاردى باعالاۋدا قازاقتار مەن ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ ايىرماشىلىقتارى انىق بايقالدى. سول كەزدەگى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, قازاقتار ۇلتارالىق قاتىناستاردى «دوستىق», «بەيبىت» دەپ سيپاتتاسا, سلاۆيان, ەۋروپا تەكتىلەر وڭدى باعا بەرۋگە ساراڭداۋ, «ءار ۋاقىتتا دا دوستىق ەمەس», «قايشىلىقتى» دەپ باعالاعان. قازاقتار «باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ىشىندە دوستارىم كوپ» دەسە, باسقالار «دوستارىم ءوز ەتنوسىم ىشىندە كوبىرەك» دەگەن.
ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا سەپاراتيستىك كوڭىل-كۇي دە بايقالدى. 1991 جانە 1992 جىلعى ەتنوالەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا سلاۆيان تەكتىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – 42,6%-ى اۆتونوميا يدەياسىن قولداپ, 30,3%-ى قارسى بولعان. ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۆتونوميانى قولداۋشىلار مەن قارسىلاردىڭ سانى سايكەسىنشە 35,5 پەن 33,5% بولدى. تەرريتوريالىق اۆتونوميانى اشىق قولداعانداردىڭ اراسىندا نەمىستەر مەن ۇيعىرلار دا بار («سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 1998, №3, 46-50 بەتتەر). ال پ.سۆويك سياقتىلار قازاقستانداعى ورىس ەتنوسىن يمپەريالىق پيعىلدىڭ قولداۋشىلارىنا اينالدىرۋعا تىرىستى. ول «قازاقستان ي روسسيا: بىت لي ۆ نوۆوم سويۋزە» ماقالاسىندا قازاق ۇلتىنىڭ ءوز بەتىنشە داميتىن ماتەريالدىق جانە ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرستارى جوق ۇلت دەپ ۇلتىمىزدىڭ نامىسىنا ءتيدى.
قازاقستانداعى ەتنوسارالىق, ازاماتتىق كەلىسىم, ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىنىڭ 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلدى. ونىڭ 14 بابىنىڭ 2 تارماعىندا زاڭ مەن سوت الدىندا ءجۇرتتىڭ ءبارى بىردەيلىگى مويىندالعان: «تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن جاعداياتتار بويىنشا ەشكىمدى كەمسىتۋگە بولمايدى».
دەگەنمەن, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى احۋالى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى ەتنوستىق قانا ەمەس, ازاماتتىق نەگىزگە يكەمدەۋدى تالاپ ەتتى. وسىدان كەلىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ سۋبەكتىسى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. ەلدىڭ يەسى, مەملەكەتتىڭ تەرريتورياسىندا ۇلتىنا قاراماستان, تۇراتىن بارلىق حالىق پا, الدە مەملەكەتكە اتىن بەرگەن ۇلت پا؟ – دەگەن ساۋال تۋدى. بۇل ساۋالدى قويۋشىلار مەملەكەتكە اتىن بەرگەن ۇلتتىڭ ازشىلىعىن دا شەت جاعالاپ ايتىپ ءجۇردى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتار دا بولدى. بۇل ماسەلەنىڭ, شىندىعىندا, ساياسي دا, پسيحولوگيالىق تا جاقتارى بار ەدى.
تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتىڭ سۋبەكتىسى تۇتاستاي ەلدى مەكەندەيتىن حالىق بولسا, مەملەكەت ازاماتتىق سيپات الادى. ەتنوستىق ازشىلىق توپتار مەملەكەتتىڭ تەڭ قۇقىلى ازاماتى بولىپ ەسەپتەلەدى دە, ءوزدەرىن بوتەنبىز دەپ سەزىنبەيدى. سوندىقتان 1995 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا «ءبىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ...» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. ءىس جۇزىندە حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن ايىرۋ مۇمكىن ەمەس. دەموكراتيالىمىز دەيتىن ازاماتتىق قوعام قالىپتاسقان ەۋروپالىق مەملەكەتتەرگە بايىرعى ۇلتتاردىڭ اتى بەرىلگەن, مەملەكەتتىك رامىزدەرى دە ۇلتتىق بولمىسىنىڭ ايناسى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى دە قازاق دۇنيەتانىمىنا نەگىزدەلگەن.
قازاقستان ۇلت ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمى – مادەني پليۋراليزم: ءاربىر ەتنوستىق توپتارعا ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا جاعداي تۋعىزۋ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى 19-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «اركىمنىڭ انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋعا, قارىم-قاتىناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارماشىلىق ءتىلىن ەركىن تاڭداپ الۋعا قۇقى بار» دەلىنگەن.
مادەني الۋان تۇرلىلىكتى, ۇلت, ءدىن ەرەكشەلىكتەرىن سىيلاۋدى بۇگىن مۋلتيكۋلتۋراليزم دەپ اتايدى.
285 ملن. امەريكالىقتىڭ 37 ملن.-ى لاتىن امەريكاسىنان, تاعى 37 ملن.-ى افروامەريكالىق, 11 ملن.-ى ازيادان شىققاندار, 3 ملن. امەريكالىق ۇندىلىك. ەۋروتەكتىلەر ازايىپ, لاتىنامەريكالىقتار مەن ازياتەكتىلەردىڭ سانى وسۋدە. اقش, ءبىز ايتقانداي, بارلىق ەتنوستاردى ءوز قازانىندا بالقىتىپ, جاڭا ۇلت جاساي المادى. امەريكانىڭ ءتىلىن, زاڭىن مويىنداعانمەن, ەتنوستار ءوز ءداستۇرى مەن دىلىنەن اجىراعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان, امەريكالىقتار «مى دۋمالي, چتو ۆاريم سۋپ, ا پولۋچيلي سالات» دەپ ازىلدەيدى. بۇگىن امەريكالىقتار دا مۋلتيكۋلتۋراليزمگە بەيىمدەلىپ كەلەدى. امەريكالىق يسپاندىقتار بۇگىن يسپان ءتىلى ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل بولسىن دەگەن ۇسىنىس ەنگىزۋدە.
قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل ەلىندەگى نەمىس ەمەستەر ءوز ءتىل, ءدىني-مادەني ءداستۇرلەرىمەن ءومىر ءسۇرىپ, حريستياندىق قۇندىلىقتارعا بەيىمدەلمەيتىنىنە قىنجىلىسىن جاسىرمادى. ول راس, گەرمانياداعى مۇسىلماندار نەمىس ءتىلىن مەڭگەرگەن, نەمىس زاڭىن سىيلايدى, بىراق تۇرمىستا ولار تۇرىك, اراب – مۇسىلمان. تەك گەرمانيا عانا ەمەس, كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرىندە بايىرعى ۇلتتاردىڭ سانى ازايۋدا. سول سەبەپتى ەۋروپالىقتار «قوناقتار» – ەتنوستار كوبەيە كەلە ەۋروپالىقتارعا بەيىمدەلمەي, ەۋروپالىقتار ولارعا بەيىمدەلەتىن زامان تۋادى دەپ ۇرەيلەنەدى.
ال بىزدە شە؟ قازاقتار تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىك تە الدى. قازاق ەلىندە تۇراتىن ەتنوستار قان مەن تەر توگىپ ءتاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ەمەس, ءتىپتى ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتا-بابالارى قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن كۇشتەپ باستى, مەتروپوليانىڭ وتارلاۋ ساياساتى سولاردىڭ قولىمەن ءجۇرگىزىلدى. ەندى قازاققا وتكەنگە كەشىرىممەن قاراپ, ەشكىمنىڭ نامىسىن كەمسىتپەۋگە, ادام, ازامات رەتىندە اركىمنىڭ قۇقىن قورعاۋعا تۋرا كەلەدى. ەگەر اعاش سولىپ ءشىري باستاسا, ونىڭ ءبىر بۇتاعى, ءبىر جاپىراعى كوگەرمەيتىنى سياقتى, ىنتىماقتاسپاي, سىيلاسپاي, مەملەكەتتەگى ءبىر ەتنوستىق قاۋىمداستىق بەرەكە تابا المايتىنىن قازاقتار مەن قازاقستاندىقتار ءتۇسىندى.
قازاقستاننىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمى مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىندا جاتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى – باسقا مەملەكەتتەر سياقتى, ەتنوستاردىڭ باسەكەلەستىك الاڭى, ولاردىڭ ورىندى تالاپتارىن قاناعاتتاندىراتىن, ورىنسىز داۋلارى مەن دامەلەرىن دە سارالايتىن كەڭىستىك. ەتنوسارالىق جانە ۇلتىشىلىك قاتىناستار احۋالى قاشان دا كۇردەلى, تۇجىرىمدار, پىكىرلەر مەن وي-تولعاۋلارعا تولى. ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى, ساۋالدار مەن وعان جاۋاپتار وڭاي ەمەس, داۋ-دامايلار دا تۋىپ جاتادى. كەيبىر عىلىمي ماقالالاردا قازاقستاندا 1989 جىلى جاڭاوزەندە, 1994 جىلى شىعىس قازاقستاندا, 2006 جىلى اقتاۋدا, 2006 جىلى تەڭىزدە, 2007 جىلى شەلەكتە, مالوۆودنوە, ماياتاستا ەتنوسارالىق جاپپاي قاقتىعىستار بولدى دەپ جازىلىپ ءجۇر. («مىسل», 2009, №1, 18-بەت.). رەسەيدىڭ كەيبىر عىلىمي باسىلىمدارى 1989 جىلى جاڭاوزەندە بولعان جاعدايدىڭ سەبەبىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتاردان كورەدى: «... ۆ 1989 گ. ناتسيوناليستيچەسكي ناستروەننايا چاست ناسەلەنيا ۆىنۋديلا رابوتاۆشيح داگەستانتسەۆ ۆ ودنوچاسە پوكينۋت كازاحستان ي ۆەرنۋتسيا ۆ داگەستان» (سوتسيالنو-گۋمانيتارنىە زنانيا, 2010, №1, 193-بەت).
ال ەندى «ەتنوسارالىق نەگىزدە جاپپاي قاقتىعىستار» دەگەن تۇيىنگە كەلەتىن بولساق, بۇل جەردە عىلىمي تەورياعا جۇگىنگەن ورىندى بولار. ەتنوسارالىق قاقتىعىستار عىلىمدا جەكە تۇلعالار, توپتار مەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دەپ سارالاندى. قازاقستانداعى قاقتىعىستار نەگىزىنەن جەكە ادامدار مەن شاعىن توپتار اراسىنداعى قايشىلىقتاردان تۋدى, ولار جاپپاي (ماسسوۆىي) سيپات العان جوق. سونىمەن بىرگە, قاقتىعىستار تۋرالى ءسوز بولعاندا ەتنوستاردى اتاپ جاتۋ شىندىققا دا, ساياسي ادەپكە دە قايشى. كوپ جاعدايدا قاقتىعىستار بۇزاقى, سوتقارلار اراسىندا, ساياسي ءمادەنيەتى تومەندىگىنەن بولعان جانجالدار, ونى تۇگەل ەكى ەتنوس اراسىنداعى تارتىس, داۋ دەۋ دۇرىس ەمەس. سوڭعى رەسەيدەگى – ماسكەۋ قالاسىنداعى وقيعالار توڭىرەگىندە اڭگىمە بولعاندا, رەسەيدە بۇكىل ەلگە تەلەارنالاردان ونى «ورىستار مەن كاۆكازدىقتار اراسىنداعى قاقتىعىس» دەدى. ونىڭ جاڭعىرىعى بۇكىل ەلگە تاراپ, حالىقتار اراسىندا ءبىر-بىرىنە جەككورۋشىلىك پەن كۇدىك ودان ءارى تەرەڭدەدى. وسىلاي بۇزاقى توپتار ۇيىمداستىرعان جانجالعا ۇلتارالىق ءمان بەرىلىپ, جاعداي ودان ءارى ۋشىقتى. بۇل اعاتتىقتان ءبىز دە ساباق الۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قايشىلىقتار جاپپاي زورلىق-زومبىلىققا, جانجالدارعا ۇلاسپادى, ەل ابىرجىمادى, كۇدىكتەن گورى بولاشاققا سەنىم باسىم بولدى. ەتنوسارالىق داۋ-دامايلار تۋعان تۇستا مەملەكەت باستى ءادىل تورەشى بولىپ, ەتنوستىق توپتاردى الالامادى. ەگەر مەملەكەت ءبىر, نە بىرنەشە ەتنوستىق توپتىڭ ىقپالىندا بولىپ, سولارعا قىزمەت جاساسا, ەتنوسارالىق قايشىلىقتار ودان ءارى شيەلەنىسەر ەدى. ءار ەتنوستىق توپتىڭ مەملەكەتتىڭ ەلدى ءبولىپ-جارماي, بارلىعىن سىيلايتىنىنا كوزىن جەتكىزۋ – ۇلكەن پسيحولوگيالىق سەنىم تۇعىزاتىن فاكتور. ال ەلدىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرۋگە تىرىسقان وسكەمەندەگى «رۋس» اتتى بىرلەستىكتىڭ قازاقستاننىڭ شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىندە «ورىس جەرى» اتتى اۆتونوميا قۇرۋدى ارمانداعان ارام نيەتى ەلدى تولعاندىرعان تۇستا, مەملەكەت تۇگەل ەلدىڭ مۇددەسىن قورعادى.
بۇگىنگى احۋال
ەلىمىز كەڭەستىك ازاماتتىقتان قازاقستاندىق ازاماتتىققا بىرتە-بىرتە بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل بەيىمدەلۋ ساياسي, پسيحولوگيالىق جاعىنان وتە كۇردەلى, قازاقستان پاسپورتىمەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم, ازاماتتىق سانا ۇيالامايتىنى بەلگىلى. بۇگىن قازاقستانمەن ءوز تاعدىرىن بايلانىستىراتىن قازاقتار 96% قۇراسا, ورىستار – 89% بولىپ وتىر. ساۋال سالىنعانداردىڭ 61%-ى قازاق ءتىلىن ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن فاكتور دەپ مويىنداپ وتىر («ليتەر», 9. XII. 2010). مەملەكەتىمىز تارىداي شاشىراعان قازاقتىڭ باسىن قوسۋعا ءبىراز كۇش سالدى. ن.ا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «شەت ەلدەردەن 800 مىڭنان استام وتانداستارىمىز كەلىپ, حالىق سانى ءبىر جارىم ميلليونعا ارتتى», دەدى.
دەگەنمەن, ەل ءىشىنىڭ تىنىشتىعى جايباراقات, قاپەرسىز, بەيجاي كوڭىل-كۇيگە, كەلىسىمنىڭ سىلبىر, مارعاۋ, قامسىز احۋالعا ۇلاسپاعانى كەرەك. كەيدە تۇراقتىلىق ءتوڭىرەگىندە قارابايىر, جاتتاندى رەسمي ناسيحات حالىقتى جالىقتىرادى, ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن پروبلەمالاردى مۇلدەم ءبىرجولا شەشىلگەندەي, بارلىعى تاپ بۇگىنگىدەي بولا بەرەتىندەي كورەمىز. ەكراننان ءار ءتۇرلى تىلدە ءان شىرقاپ, بي بيلەپ جۇرگەن ەتنوس وكىلدەرىن كورىپ, ءىشىمىز ودان ءارى ءجىبىپ, مەيىرلەنۋگە دە بولار. بىراق كۇندەلىكتى تۇرمىس ءان مەن بيدەن تۇرمايتىنىن, كەيدە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن بىلە تۇرا ولاردى اينالىپ وتۋگە تىرىساتىنىمىز وكىنىشتى.
سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا, ەتنوسارالىق كەلىسىم ەل ازاماتتارىن تولعاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ ىشىندە الدىڭعى قاتارلارىنا شىعىپ وتىر. ەل بىرلىگى دوكتريناسى توڭىرەگىندەگى, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بايلانىستى پىكىرتالاستار دا ەلدى ويلاندىرۋدا. كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر اشىق ايتىلماعاندىقتان, پىكىرىن سىرتقا شىعارماي, كوزگە تۇسپەي, ىشتەي رەنجيتىندەر بارلىعى بايقالادى («ليتەر», 3 قاراشا, 2010 ج.)
1991 جىلدان كەيىنگى كەزەڭ تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تولى. سونىڭ ءبىرى – ەلدەگى ەتنودەموگرافيالىق وزگەرىستەر. قازاقستان ەكى قاۋىمداستىق (قازاقتار مەن ورىس ەتنوسى) باسىم بولعان مەملەكەتتەن سان جاعىنان ءبىر ۇلت – قازاق ۇلتى باسىم ەلگە اينالدى. 1999 – 2009 جىلدار ارالىعىندا قازاقتاردىڭ سانى – 26,0%, وزبەكتەر – 23,2%, ۇيعىرلار 6,8% وسسە, ورىستاردىڭ سانى – 15,3%, ۋكرايندار – 39,1%, تاتارلار – 18,0%, نەمىستەر – 45,5% ازايدى. ەتنوستىق توپتاردىڭ سانىنىڭ وزگەرۋى سەبەبى ءارتۇرلى. جاڭا دەموگرافيالىق احۋال ەتنوسارالىق قاتىناستارعا جاڭا مازمۇن بەرەتىنى جانە ونى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەتتىگى دە تۋىپ وتىر.
اسىرەسە, ورىس ەتنوسىنىڭ كوڭىل كۇيى كۇردەلى. كەڭەس زامانىنداعى «اعا ۇلت» مارتەبەسىنەن رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ورىستار قالاسىن-قالاماسىن ەتنوس مارتەبەسىنە تومەندەدى, سەبەبى, ورىس ۇلتىنىڭ اتامەكەنى كەڭەس وداعى ەمەس, ەندى – رەسەي. سوڭعى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر قازاقستاندا ورىستار سان جاعىنان ازشىلىق توپقا اينالاتىنىن كورسەتەدى. ورىس ەتنوسى سانى ازايعان سايىن ءوز تاعدىرىنا الاڭدايدى, اسىرەسە, اعا ۇرپاقتى ويلاندىرادى. ال ورىس حالقى سانىنىڭ ۇدايى ازايۋى رەسەيدىڭ وزىندە بايقالىپ وتىر. 2000 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا ورىستار 4 ملن.-عا ازايعان. سوڭعى جىلدارى بۇل ۇدەرىس جالعاسۋدا («سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 2010 ج., №12, 43-بەت).
ورىس ەتنوسىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستاندىق ۇستانىمدا بولعانمەن, ءبىر توبى سانى ازايعان سايىن وقشاۋلانىپ, تاريحي وتانىنان قارجى الىپ, رەسەيدىڭ بيلىك ينستيتۋتتارىمەن تىعىز بايلانىسقا ءتۇسىپ, سول ەلدىڭ سويىلىن سوقسا, ەندى بىرەۋلەرى ورىستارسىز قازاقتار ەل بولا المايدى, جۇزگە بولىنگەن قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى, جەلىمدەي جابىستىرۋشى ورىستار عانا, سوندىقتان تورەلىگىن ايتىپ, توردە وتىرۋىمىز كەرەك, ول ءۇشىن ۇلەس سالماعىمىزعا ساي بيلىكتە ورىن الۋىمىز قاجەت, دەۋشىلەر دە تابىلىپ جاتادى.
ەتنوسوتسيولوگتار, اسىرەسە, ماسكەۋ قالاسىنداعى ارميان دياسپوراسىن زەرتتەگەن يۋ.ۆ.ارۋتيۋنيان دياسپورا وكىلدەرىنىڭ جاساندى كەلىسىمگە بەيىمدىلىگىنە نازار اۋدارادى: «پو سۋششەستۆۋ ليدەرى تاك نازىۆاەمىح «وبششين» سترەمياتسيا يسپولزوۆات سۆوي پوزيتسي, سۆوە «پرەدستاۆيتەلستۆو» دليا زاۆوەۆانيا وپرەدەلەننىح پوزيتسي ۆ سوتسيالنو-ۋپراۆلەنچەسكوم اپپاراتە ۆلاستي», دەيدى. اۆتور جەرگىلىكتى بيلىكتى, ونىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ۇلت ساياساتىن ماقتاپ, دياسپورا وكىلدەرى لاۋازىمدى قىزمەتكە قول جەتكىزۋگە تىرىساتىنىن بايقايدى. سوندىقتان اۆتور بۇل قۇبىلىستى الەۋمەتتىك-ەتنوستىق ساۋداگەرلىك (سپەكۋلياتسيا) دەپ اتايدى (يۋ.ۆ.ارۋتيۋنيان, «ارميانە ۆ موسكۆە», (پو رەزۋلتاتام سراۆنيتەلنوگو يسسلەدوۆانيا), «سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 2001, №11, 21-بەت.)
بۇل تەك ارميان دياسپوراسىنا, تەك ماسكەۋگە ءتان جاعداي بولماسا كەرەك. بۇگىن ءبىزدىڭ دە كەيبىر جەرلەستەرىمىز قولپاشتاۋدى بيزنەسكە اينالدىرىپ, جالعان بەدەل جيناپ, مانساپقا يە بولىپ ءجۇر. ال كۇردەلى ماسەلەلەردى تالقىلاعاندا ولاردىڭ وي-قىلىعى, ارعى نيەتى بەلگىلى بولىپ قالادى. كولگىرسۋ, شىن پيعىلىن سەزدىرمەۋگە تىرىسۋشىلىق ۇلتارالىق قاتىناستاردا ءجيى كەزدەسەدى.
سونداي-اق سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر پوستسوتسياليستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر, ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار, توتاليتاريزم پسيحولوگياسىنان تولىق ارىلماعانىن, ءالى دە ابايلاپ, اياقتى اڭداپ باساتىنىن, ۇلت دەسە, ۇلتشىل, «ەكسترەميست» دەپ كىنالاۋدان قورقاتىنىن, ۇرەيدەن ءالى ايىرىلماعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان, ۇلت ءماسەلەسىندە جوعارى بيلىككە سەنۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الماي, ءتىپتى بالا-شاعاسىنا دا انا ءتىلىن مەملەكەت, مەكتەپ قانا ۇيرەتۋگە ءتيىستى دەپ ويلايتىندار بارشىلىق. سونىمەن بىرگە, قانداي جولمەن بولسا دا بايلىققا, بيلىككە, جەكە تابىسقا جەتۋگە ۇمتىلىس, بىراق وعان تەر توگىپ ەڭبەك ەتپەي, باتىل ىسكەرلىككە, تاۋەكەلگە بارماي, وڭاي جولمەن ۇرلىقپەن, جەمقورلىقپەن تاپقىسى كەلەتىنىن كورسەتەدى. بايۋ پسيحولوگياسىنىڭ تاساسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار قالا بەرىپ, ۇلتتىق نيگيليزم ونان ءارى كۇش الىپ وتىر. بۇلار ءبىزدى ويلاندىرۋى كەرەك.
تاڭداۋلار
ۇلت ساياساتىن تالداعاندا قازاق ۇلتىنىڭ ماسەلەسى العا شىعاتىنى انىق. ءبۇگىنگى اقپاراتتىق زاماندا قازاقتار ءوز مارتەبەسىن كەڭەس زامانىمەن سالىستىرىپ قانا قويمادى. ءوز دەڭگەيىن باسقا مەملەكەتتەرمەن, ولاردىڭ اشتىق-توقتىعىمەن عانا ەمەس, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت مارتەبەسىمەن, ۇلتتىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن, ءتىل, مادەنيەت دامۋىمەن سالىستىرادى. ال مەملەكەت ىشىندە قازاقتار ءوزىن ەتنوستارمەن سالىستىرىپ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىن دە قازاقتى سىيلاۋدىڭ ينديكاتورى رەتىندە باعالايدى. ال الىس اۋدانداردا تۇراتىن قازاقتار وزدەرىن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعىنان دامىعان وڭىرلەرمەن سالىستىرادى.
كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا, مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ وتارلانعان ۇلت ەكەنى ءالى كوزگە ۇرىپ تۇر: 1) بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مەملەكەتتىك ءتىل, مادەنيەت ءالى باسىمدىققا يە بولا المادى; 2) ازاماتتىق الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدىڭ مىندەتتى ەمەستىگى; 3) مەملەكەتتىك ءتىلدى حالىققا قىزمەت جاساۋعا قولدانباۋ; 4) سوت جۇيەسى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بايىرعى ۇلتتىڭ ءتىلىن مەڭگەرمەۋى, سوندىقتان بايىرعى ۇلتتىڭ ءتىلىن قورعاماۋى;
5) جەردىڭ, جەر استى بايلىعىنىڭ حالىقتىڭ مۇددەسىنە تولىقتاي قىزمەت جاساماۋى ەلدى ويلاندىرادى. قازاق ۇلتىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن الەمدىك الەۋمەتتانۋ عىلىمىندا ىشكى وتارشىلدىق دەيدى. سىرتتان ساياسي تاۋەلسىزدىك پەن ەركىندىك العانمەن, ىشكى رۋحاني, تىلدىك الەۋمەتتىك تاۋەلدىلىكتەن تولىق ارىلا الماۋ سونىڭ بەلگىسى.
الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, تابيعي بايلىقتى يگەرۋ بارىسىندا قورشاعان ورتانىڭ بۇزىلۋىنان دەنساۋلىققا كەلتىرگەن زيانىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزۋدى ويلاستىرعان ورىندى. سونداي-اق كەزىندە دەپرەسسيۆتىك دەپ اتالعان قىرىققا جۋىق نەگىزىنەن قازاقتار تۇراتىن اۋدانداردىڭ, ىشكى كوشى-قون ماسەلەلەرىن قولعا الاتىن ۋاقىت كەلدى.
قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا قازاق جۋرناليستەرى مەن مادەنيەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن قازاق مادەنيەتىن قولداۋعا قارجىلىق جاعىنان باسىمدىق بەرۋ كاجەتتىگى بار. باسقا مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, زاڭ نەگىزىندە ۇلتتىق مادەنيەتتى قورعاۋ, باق, كينوپروكات, تەاترلار مەن كونتسەرتتەر رەپەرتۋارلارىن ۇلتتىق مولشەرىنىڭ شەتەلدىككە قاراعاندا باسىمدىعىن قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جولداۋىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋىنە زور ءمان بەردى. بۇل ىستە الەمدىك ءتاجىريبەمەن دە ەسەپتەسپەي بولمايدى. كانادالىق ەتنولينگۆيست عالىمدار م.سيگۋان مەن ۋ.ف.ماككي زەرتتەۋلەرىنشە وقۋشىنى ەكىنشى, ءۇشىنشى تىلگە ۇيرەتۋ ءۇشىن سول تىلدىك ورتادا قاي ءتىلدىڭ قۋاتتى, قاي ءتىلدىڭ ءالسىز ەكەنىن ايقىنداپ الۋ قاجەت. ەگەر وقۋشىنىڭ انا ءتىلى قۋاتتى ءتىل بولىپ, اكىمشىلىك, اقپارات, عىلىمنىڭ ءتىلى بولسا جانە وقۋشى تۋعاننان انا تىلىنەن سۋارىلسا, ەكىنشى, ءتىپتى ءۇشىنشى ءتىل دە انا ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنە قاۋىپ تونگىزبەيدى, سەبەبى, وقۋشى ەلدەگى باسىمدىق ءتىلدى مەڭگەرگەن. ال ءالسىز ءتىل دەپ وتباسىندا, كۇندەلىكتى ومىردە, بيلىكتە كەڭ قولدانىلمايتىن ءتىلدى اتايدى. كانادانىڭ سەن-لامبەرس پروۆينتسياسىندا اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن وقۋشىلار ءۇشىن فرانتسۋز ءتىلى انا تىلىنە قاۋىپ توندىرمەگەن. ال انا ءتىلى – فرانتسۋز ءتىلىن تولىق مەڭگەرمەگەن وقۋشىلار ءۇشىن اعىلشىن ءتىلى ولاردىڭ انا ءتىلىن ىعىستىرۋشى قىزمەتىن اتقارعان («سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 2002 ج., №8, 49-56-بەتتەر). سوندىقتان ەكى-ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ ءۇشىن وقۋشىلاردى انا ءتىلىن مەڭگەرۋىنە قاراي تاڭداۋدان وتكىزىپ, ارناۋلى توپتاردا عانا ەنگىزۋ ءجون.
سونىمەن, قازاق ۇلتىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق, رۋحاني جاڭارۋىن, ۇلت رەتىندە تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جالپى مەملەكەتتىك باعدارلامالار دايىنداۋ جانە ىسكە اسىرۋ كاجەتتىگى بار. ماسەلە قازاققا ارتىقشىلىق بەرۋدە ەمەس, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جاراقاتىنىڭ ورنىن تولتىرۋدا بولىپ وتىر.
بايلىق, بيلىك, مانساپ-مارتەبە جەكە ادامدار عانا ەمەس, ءار ەتنوستىق توپ ءۇشىن دە قۇندىلىق. قازاقستاندىق دياسپورالاردىڭ بۇگىن مەملەكەتتىك بيلىكتە, ونىڭ جوعارى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىن الۋعا تىرىساتىندارى ايقىن. قازاقستان پارلامەنتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلاعان توعىز دەپۋتات ەتنوستاردىڭ سۇرانىستارىن تولىق قاناعاتتاندىرمايتىن سياقتى. ءتىپتى اشۋ-ىزىعا تولى, ىشتەي نارازىلىعىن سىرتقا شىعارا المايتىندار قانشاما؟ رەسەيدىڭ تمد ينستيتۋتى «قازاقستانداعى ورىستار» اتتى جوباعا سايكەس قازاقستاندا سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. وسى زەرتتەۋلەر بويىنشا, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ورىس ەتنوسىنىڭ 60%-ى جاعدايىمىز «جاقساردى», 26%-ى ناشارلادى دەپتى. بۇل – جالپىقازاقستاندىق ءۇردىس. «قازاقستاندا كىمگە ءومىر ءسۇرۋ جەڭىل؟» – دەگەن ساۋالعا ورىستاردىڭ 5,4%-ى – ورىستارعا, 50%-عا جۋىعى – ورىستىلدىلەرگە ءومىر ءسۇرۋ قيىن, ال 37%-ى قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ بارلىعىنا دا وڭاي ەمەس دەپتى.
ورىستاردىڭ 17,1%-ى لاۋازىمدى جۇمىسقا جەتۋگە مۇمكىندىك بار, 18%-ى قىزمەتكە ءادىل باعا بەرىلەدى دەپتى. ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 25%-ى رەسەيدە تۇرمىس ءبارىبىر جاقسى دەپتى. رەسپوندەنتتەردىڭ 47,4%-ى رەسەيگە قونىس اۋدارۋعا وڭدى قارايدى. 30%-ى وقتا-تەكتە رەسەيگە قونىس اۋدارۋدى ويلاپ قويامىز, بىراق وعان مۇمكىندىك جوق جانە رەسەيگە قونىس اۋدارا قالعان كۇندە دە بولاشاققا سەنىم از دەپتى.
لاۋازىمدى جۇمىسقا ءار ەتنوس وكىلدەرىن تارتۋ توڭىرەگىندە ەل ىشىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر بار. ءبىرازى دەموكراتيالىق قوعامدا لاۋازىمدى قىزمەت ەتنوستىق تەگىنە قاراي ەمەس, كاسىبي دەڭگەيىنە, بىلىمىنە, ءتاجىريبەسىنە قاراي بەرىلەدى, وسى قاعيدانى ءبىز دە ۇستانۋىمىز كەرەك دەسەدى.
ەندى بىرەۋلەر, ولار باسىم كوپشىلىك, ءبۇگىنگى ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزدى, پسيحولوگيامىزدى, ساياسي مادەنيەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, لاۋازىمدى جۇمىسقا ۇسىنىلعاندا ەتنوستىق فاكتوردى ەسكەرۋ ءجون دەلىنەدى. پارلامەنتكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان توعىز دەپۋتاتتىڭ سايلانۋى وسى قاعيداتقا نەگىزدەلگەن. دەگەنمەن, ەتنوستىق فاكتورعا باسىمدىق بەرۋ ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىن, كاسىبي دايىندىعىن ەسكەرمەي, ادام قۇقىن شەكتەيدى دەگەن ساۋال تاعى تۋادى.
سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتكە, ونىڭ ىشىندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە دە مەملەكەتتىك ءتىلدى تولىق مەڭگەرگەن ازاماتتارعا ۇلتىنا قاراماي جول اشۋ ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دا رەتتەۋدىڭ ءادىل جولى بولادى. ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس», دەدى. ەندى مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىس تۋعىزۋ قاجەت. «ترۋدنو ۆىۋچيت تو, چتو نام نە نۋجنو», دەپ ورىندى ايتىپتى ءبىر اۆتور («دەلوۆايا نەدەليا», 9 قاڭتار, 2009 جىل).
لايىقتى, لاۋازىمدى قىزمەتكە ءار ۇلتتان تاڭداۋ جاساۋ – كوپەتنوستى مەملەكەتتەردىڭ كۇردەلى ماسەلەسى. مىسالى, رەسەيدىڭ اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارىنا اتىن بەرگەن تاتار, باشقۇرت, باسقا دا ەتنوستار وزدەرىن كەمسىتۋگە ۇشىراعان حالىقپىز, فەدەرالدىق بيلىك نەگىزىنەن ورىستاردان دەپ رەنجيدى. ال اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالاردا تۇراتىن ورىستار بولسا, جەرگىلىكتى ەليتا بيلىكتى باسىپ الدى, بىزدەر شەتتەتىلدىك دەپ ەسەپتەيدى. بۇل – رەسەيدىڭ بۇگىنگى باس اۋرۋى.
سونىمەن, ەلىمىزدە قازاق ۇلتى, ەتنوستار اراسىندا قارىم-قاتىناس ءوزارا باسەكەلەستىك جاعدايدا, ءار ەتنوستىق قاۋىمداستىق ىشتەي ءوزىن باسقالارمەن سالىستىرىپ, ءات ءتۇرلى كوڭىل كۇي كەشۋدە. ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا قىزعانىش تا تۋادى. نارىق زاڭى ۇلتارالىق قاتىناستاردى شيەلەنىستىرەدى, باستى باسەكەلەستىك باسقا ەتنوستان بولسا, وعان ءتۇرلى جاعىمسىز سيپاتتاما تاڭىلادى.
ەتنوسارالىق قاتىناستار احۋالى مەملەكەتتەگى دەموكراتيالىق احۋالعا, ساياسي ءمادەنيەتكە, تاجىريبەگە بايلانىستى. ەتنوستىق توپتار وكىلدەرىنە, ولاردىڭ بەلسەندىلەرىنە اشىق پىكىر بىلدىرۋگە, تالاپتارىن اشىق جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ەكىنشى جاعىنان, ساياسي بيلىك ول تالاپتارمەن ەسەپتەسۋگە, ۇنقاتىسۋعا يكەمدى بولىپ, جاعدايدى رەتتەپ وتىرۋعا مىندەتتى.
الەمدەگى سالىستىرمالى, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ساياسي جۇيە اشىق, ءتوزىمدى, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسى جەتىلگەن سايىن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ مۇمكىندىگى تۋادى. سونداي-اق, كەرىسىنشە, بيلىك جابىق, كۇدىكشىل, كىنامشىل بولعان سايىن تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەتنوستىق توپتار زاڭسىز جولعا بارۋى دا مۇمكىن. ال مەملەكەتتىك ورگانداعى قازاقتار تاراپىنان تاكاپپارلىق, وزىمشىلدىك ەتنوس وكىلدەرى ءۇشىن ۇلتتىق استامشىلىق بولىپ كورىنسە, قازاقتار ءۇشىن ۇلتتىق نيگيليزم بولىپ كورىنەدى. ال لەپىرمە, جەلىكپە, لاعىپ كەتەتىن بەلسەندىلەر ءۇشىن بيلىكتەگىلەردىڭ وركوكىرەكتىگى مەن پاڭدىعى مەملەكەتتىڭ ۇلت ساياساتىن بۇرمالاۋعا نەگىز بولادى.
تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەلىمىزدە قاقتىعىستارعا دا, ەتنوسارالىق كەلىسىمگە دە نەگىز بولدى. ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قازاق مەملەكەتى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن جاڭا جۇيە قالىپتاستىردى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مادەنيەتى قالىپتاسا باستادى. «ءبىز ءالى جول باسىندا تۇرمىز», دەدى پرەزيدەنت. يكەمدى, ورالىمدى, بارلىق ۇلتقا ادال, اشىق ساياسات ەرتەڭ دە ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ورنىقتى جولعا بەيىمدەپ وتىرۋعا نەگىز بولادى.
امانگەلدى ايتالى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
• 11 ماۋسىم, 2011
تاۋەلسىزدىك جانە ۇلت ماسەلەسى: تاعىلىمدار مەن تاڭداۋلار
(ەتنوسوتسيولوگيالىق ساراپتاما)
سىرت كوز سىنشى دەگەندەي, قازاقستان تاجىريبەسىمەن تانىسقان ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاقستانداعى دەموكراتيانىڭ «تۇقىمى» ەۋروپالىق ەمەس, قازاقستاندىق, ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وعان تەك ىلعالداندىراتىن «سۋ» عانا بەرىپ, تاجىريبە الماسىپ, ادام قۇقىن قورعاۋدىڭ دەموكراتيالىق تەتىكتەرىن جاقىنداتا الامىز دەگەن. ەتنيكالىق مادەنيەت ادامداردى جىككە بولەدى, ءتىپتى قارسى قويادى, جانجالدارعا اپارادى دەي كەلىپ, ولار قازاقستان تەك مۇنايلى ەل عانا ەمەس, ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاپ وتىرعان ەل دەپ باعالايتىندارىن مويىندادى. ولاردى قازاقستان تاجىريبەسى قىزىقتىرىپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرىندە مۋلتيكۋلتۋريزم يدەياسى مەن ازاماتتىق قوعام يدەياسى قاتار جۇرۋدە, ولاردىڭ ۇيلەسىمىن تابۋ جولىندا بىزبەن تاجىريبە الماسىپ, جەتىلدىرە تۇسەمىز دەپ ەسەپتەيدى ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى («ليتەر», 9 شىلدە, 2010 جىل). وسىنداي پىكىرلەر استانادا وتكەن سامميت بارىسىندا دا ايتىلدى.
ماقالادا قازاقستاندىق ۇلت ساياساتىنىڭ ساباقتارى مەن كەيبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بۇگىنگى ەتنوسوتسيولوگيالىق تۇرعىسىنان سارالاندى.
ۇلت ارمانى – تاۋەلسىزدىك
ادامزات تاريحى, ماركسيزم ايتقانداي, بايلىق, بيلىك, مانساپ ءۇشىن تاپتاردىڭ, توپتاردىڭ تارتىسى عانا ەمەس, ۇلتتاردىڭ دا باسەكەلەستىگى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسى.
ۇلت يدەياسى مەن تاۋەلسىزدىك كونە دۇنيەدەن باستاۋ الادى. تاريحشىلار تاۋەلسىزدىك مۇراتى مۇسانىڭ ەۆرەيلەردى مىسىردان ارمانداعان جەرىنە جەتۋىنەن باستالادى دەپ تە جوريدى.
1966 جىلعى قابىلدانعان «ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقتار تۇرالى» حالىقارالىق پاكتتىڭ ءبىرىنشى بابى ءار حالىقتىڭ ەگەمەندىككە, ءوز ساياسي مارتەبەسىن انىقتاۋعا, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني ورلەۋگە ۇمتىلىسىن قولدايدى. كەڭەس زامانىندا بۇل باپتى ەۋروپالىقتار وتارلاعان ازيا مەن افريكا ەلدەرىنە عانا قاتىستى دەپ, قازاقتار, بولماسا باسقا ۇلتتار تاۋەلسىزدىك الادى دەگەن وي ءتىپتى كەڭەس باسشىلارىنىڭ ساناسىنا دا كىرمەدى. 1924, 1936, 1977 جىلعى كەڭەس وداعى كونستيتۋتسيالارى وداقتان ءبولىنۋدى مويىنداعانمەن, بولىنۋگە جاعداي, مۇمكىندىك بەرمەدى.
بۇگىن جاھاندانۋ ۇردىسىنە قاراماستان, ۇلتتىق مەملەكەت پەن ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك – ادامزات تىرشىلىگىنىڭ ىرگەلى جولى. بۇگىن ۇلتتىق پاتريوتتىق كۇشتەردىڭ ىقپالىن ەسەپكە الماي, الەمدى تانۋ, بولجاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى اقيقاتقا اينالدى. سوتسياليزم, كاپيتاليزم, دەيدى كەيبىر عالىمدار, ۇلت قۇدىرەتىنىڭ قاسىندا سىنا قالاتىن جاي عانا ءشوپ سياقتى.
بىراق, ءبىر ۇلت ءبىر مەملەكەت قۇرايتىن جاعداي سيرەك. اتالعان حالىقارالىق پاكتىنىڭ 27-بابىندا ەتنوستىق, ءدىني جانە تىلدىك ازشىلىق توپتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا دا زور ءمان بەرىلگەن. وسىدان ۇلت ءماسەلەسىن شەشۋ – قايىرىمدى ىستەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاۋىپتىسى دەگەن ءسوز شىققان. كەيدە تىعىرىققا تىرەلىپ, شەشىمىن تابۋ مۇمكىن بولمايتىن جاعدايلار دا بار. ادامداردىڭ ناسىلىنە, ۇلتىنا, نانىم-سەنىمىنە قاراماستان, ولاردىڭ تاڭداۋىن, ەركىن ويلاۋ – باستى قاعيدالاردىڭ ءبىرى. وسى تۇرعىدان تاۋلى قاراباق ارمياندارىنىڭ قۇقىن قۇرمەتتەۋ – زاڭدى تالاپ. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن مويىنداۋ, ازەربايجان ەلىنىڭ بۇتىندىگى تۇرعىسىنان ارميانداردىڭ ارەكەتى حالىقارالىق قاعيدالارعا قايشى. تاۋلى قاراباقتىڭ قاسىرەتى وسىندا.
سوندىقتان تاۋەلسىزدىك العان ەلدەردىڭ تاريحى الۋان ءتۇرلى, ءار ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى, وتارسىزدانۋ جولدارىنان ءوتۋى ارقيلى. قازاق تاريحىندا وتارشىلىققا قارسىلىق ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلدى. ءتىپتى 30-جىلدارعى قۋعىن-سۇرگىن قازاقتىڭ بۇعاناسىن سىندىرعانمەن, 50-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 60-جىلداردىڭ باسىندا قارسىلىق قازاقستاندا قايتادان كۇشەيدى. بۇل «جىلىمىق», ي.ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىقتى سىناۋ, ۇلتشىلدار دەپ ايىپ تاعىلعانداردى اقتاۋ زامانى ەدى. وسى كەزدە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قۇقىن كەڭەيتۋ, ءوز ماسەلەلەرىن وزدەرى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرۋ دە, اسىرەسە, ەكونوميكا, ءبىلىم, مادەنيەت سالالارىندا قولعا الىنعان. ەكىنشى جاعىنان, حالىقتاردىڭ ەركىندىككە ۇمتىلۋى ۇرەي تۋعىزدى. رەسمي ساياساتپەن كەلىسپەيتىن, قارسى پىكىر ايتاتىنداردى ديسسيدەنت دەپ ايتا باستادى. وزگەشە ويلايتىنداردى, باسقا پىكىر ۇستانۋشىلاردى يناكومىسلياششيە دەپ اتادى.
ورتالىققا قارسىلىق الۋان ءتۇرلى بولدى: ليستوۆكالار تاراتۋ, جاسىرىن ۇيىمدار قۇرۋ, ب ۇلىك شىعارۋ, ورىستارعا قارسى ەلىنە ورالعان چەشەندەردىڭ كوتەرىلىستەرى; چەشەندەرگە قارسى ورىس ءشوۆينيزمى. 50-جىلداردىڭ اياعى مەن 60-جىلداردىڭ باسىندا ۇستەمدىك ساياساتقا قارسىلىق بىلدىرگەن 8124 ادام سوتتالدى, پارتيادان, كومسومولدان شىعارىلعانداردى ەسەپتەمەگەندە. ن.حرۋششەۆتى ليبەرال, دەموكرات دەگەن جالعان ەكەنى بەلگىلى بولدى. اتتارىن جاسىرىپ, قولدارى قويىلماعان ورتالىققا جازىلعان انونيم حاتتاردىڭ 27,2% ۇلت ساياساتىنا نارازىلىق بىلدىرگەن. ۋكراينا مەن بەلورۋسسيادان حاتتار وداقتان ءبولىنۋ ماسەلەسىن اشىق قويعان. 20 ۋكرايندىقتىڭ سوتتالعانى تۋرالى اقپارات قازىر جاريالانىپ جاتىر.
قازاقستاندا دا ءار ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ ءومىرگە كەلىپ, ولاردىڭ ءمۇشەلەرىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ءبىزدىڭ قوعام حاباردار. قازاق ۇلتىنىڭ ساناسىنا زور ىقپال ەتكەن ج.تاشەنوۆ بولدى. ءپرينتسيپسىز, نەمقۇرايدى, كەڭقولتىق كوزقاراس جايلاعان ورتادا ج.تاشەنوۆ «باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوق» دەپ, ءماسكەۋدىڭ ايداۋىنا قارسى تۇرىپ, ۇلتىنىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن كۇرەستى. باسقا يگى ىستەرىن ايتپاعاندا, ونىڭ اقمولا, كوكشەتاۋ, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى (ونىڭ ىشىندە تسەلينوگراد, قازىرگى استانا قالاسى دا بار) رەسەيگە بەرىلۋىنە قارسىلىعى, وسى جولداعى قايسارلىعى كوپ قازاققا ۇلگى بولدى.
ارينە, رەسەي قازاقتى باعىندىرىپ, كوندىرىپ قانا قويعان جوق, جارتىلاي جۇتىپ تا الدى, ورىستاندىردى, دىنسىزدەندىردى. تاريحي جادىنان ايىرا باستادى, قازاقتى جالتاق, كونگىش, ايداۋىنا جۇرەتىن, ايتقانىن ىستەيتىن ۇلتقا اينالدىرۋعا تىرىستى. ونىڭ زاردابىن بۇگىن دە شەگىپ وتىرمىز. بىراق قازاق تۇگەل باس ۇرۋشى ۇلتقا اينالمادى, مەتروپوليا قازاقتى ءوزىنىڭ ىقپالىنا تولىق باعىندىرىپ, شورتانشا جۇتىپ قويا المادى. قازاقتىڭ نامىسى يمپەريانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ, ج.تاشەنوۆ سياقتى تۇلعالار ونىڭ تاماعىنا كولدەنەڭ تۇرعان سۇيەكتەي بولدى.
ج.تاشەنوۆ قارسىلىعى قازاق اقىن, جازۋشىلارىن قاناتتاندىردى, شابىت بەردى. ومىرگە ج.ناجىمەدەنوۆ پەن ش.قالداياقوۆتىڭ كەيىن گيمنگە اينالعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى, ج.مولداعاليەۆتىڭ «مەن قازاقپىن» پوەماسى, ءى.ەسەنبەرلين مەن ءا.كەكىلباەۆتىڭ روماندارى, باسقا دا شىعارمالار ۇلتتىق پاتريوتيزم يدەياسىن ەل ساناسىنا ءسىڭىردى. ال ۇلتتىق يدەيانىڭ ادەبيەتتە, ۇلت ساناسىنا تەرەڭ ۇيالاۋى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە رۋحاني دايىندىق بولدى.
قازاقستانداعى ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ ءوسۋى, ورىس ۇلتشىلدىعىنىڭ باس كوتەرۋىنە دە تۇرتكى بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا نارازىلىق ورىستاردىڭ دا كوممۋنيستىك پارتياعا قارسى شىعۋىنا اكەلدى. پارتيانى «ورىسشىل» ەمەس دەپ كىنالادى. «ورىسشىلدار» ورىس ءپاتريوتيزمىن العا تارتىپ, ورىس ۇلتىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ورىستىڭ «قاسيەتتى رۋحىن» ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەستى. ال ورىس يدەياسى ورىستارعا ۇنادى. ەلدەگى جاعدايدىڭ قيىندىعى مەملەكەت باسشىلىعىندا ەۆرەيلەردىڭ دە كوپشىلىگىمەن دە ءتۇسىندىرىلدى, كەيدە پارتيا مەن ۇكىمەت اپپاراتىنداعى ەۆرەيلەر تۋرالى ستاتيستيكا قولدان-قولعا تارادى. ورتالىق كوميتەتتىڭ قىزمەتكەرلەرى دە رەسمي ەمەس جاعدايدا ورىس يدەياسىن قولدايتىندارىن جاسىرماعان. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ۆ.چەبريكوۆتىڭ 28.03.1981 جىلعى ورتالىق كوميتەتكە جازعان ەسەبىندە بىلاي دەلىنگەن: «ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا ۆ موسكۆە ي ريادە درۋگيح گورودوۆ سترانى پوياۆيلاس نوۆايا تەندەنتسيا ۆ ناستروەنياح نەكوتوروي چاستي ناۋچنوي ي تۆورچەسكوي ينتەلەگەنتسي, يمەنۋيۋششەي سەبيا رۋسيستامي».
ۆ.چەبريكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى 60-جىلدارى رۋسيستەر وگۋرتسوۆ, ۆاگين, تاعى باسقالار كۇشپەن كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋعا دايىندالعان. ال رۋسيستەر وسيپوۆ پەن يۆانوۆ جاسىرىن جۋرنال شىعارىپ تۇرعان. يۆانوۆ «لوگيكا كوشمارا» ي «رىتسار نەياسنوگو وبرازا» اتتى رومانداردىڭ اۆتورى. بۇل شىعارمالاردا كەڭەس وكىمەتىن ورىس ۇلتىنا قارسى مەملەكەت رەتىندە, ال مەملەكەت باسشىلارى قارا باستارىنىڭ قامى ءۇشىن تالاي قىلمىستارعا, توڭكەرىستەرگە, دورەكىلىككە بارعان ادامدار رەتىندە سۋرەتتەلگەن. بۇل تاريحي شىندىق بولعانمەن, كەڭەس وكىمەتى باسقا ۇلتتاردى ودان دا ارتىق قۋدالاعانىن ولار كورمەدى.
رۋسيستەردىڭ وي-پىكىرى, سايىپ كەلگەندە, ورىس شوۆينيزمىمەن ۇلاسىپ جاتتى. ولار ورىس ۇلتىن قورعاي المايتىن كەڭەس وكىمەتى قوعامدى باسقارۋعا قابىلەتسىز دەپ باعالاندى. ءسوز جوق, ءوز كەزەگىندە ورىس شوۆينيزمى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا قارسىلىق تۋعىزدى, ۇلتتىق پاتريوتيزم وسۋىنە اكەلدى. وسىلاي, ءبىر جاعىنان, وداقتان رەسپۋبليكالاردىڭ ورتالىقپەن كۇرەسى, ەكىنشى جاعىنان, ورىس ءشوۆينيزمى كەڭەس وداعىنىڭ ىشتەي ىدىراۋىنا اكەلدى (ۆ.ا.كوزلوۆ. كرامولا: يناكومىسليە ۆ سسسر ۆو ۆرەمەنا ن.حرۋششەۆا ي ل.برەجنەۆا. (پو ماتەريالام ۆەرحوۆنوگو سۋدا ي پروكۋراتۋرى سسسر) («وبششەستۆەننىە ناۋكي ي سوۆرەمەننوست», 2002 ج., № 3,4).
قوعامدا كوزگە كورىنە بەرمەيتىن, ىشتەن تىنىپ, ىزا كەرنەپ, اشۋ قىسىپ جۇرگەندەر از بولمادى. دەگەنمەن, كەڭەس وكىمەتى مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالدى, 1991 جىلى ناۋرىز ايىندا رەفەرەندۋم وتكىزىلدى. رەفەرەندۋمعا قاتىسقان 112 ملن. حالىقتىڭ 76% وداقتى قولداپ داۋىس بەردى. ليتۆا, لاتۆيا, ەستونيا, گرۋزيا, ارمەنيا جانە مولداۆيا رەفەرەندۋمنان باس تارتتى, تەك ول رەسپۋبليكالاردا ورنالاسقان اسكەري بولىمدەگىلەر داۋىس بەردى. وداقتىڭ كۇنى ساناۋلى ەكەنى بەلگىلى بولدى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرازى «ەگەمەندىك» پەن «تاۋەلسىزدىك» ۇعىمدارىن, 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسى مەن 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىن اجىراتا الماۋدا. دەكلاراتسيا – زاڭ ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قاعيداتتارىن مالىمدەيتىن قۇجات. كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانعان باستاپ, قازاقستان ءوز ەلىندە بارلىق بيلىكتى ءجۇرگىزەتىن, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ءوزى انىقتاپ, ءوزى جۇرگىزەتىن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇزىرەتىن زاڭدى تۇرعىدا راسىمدەدى.
تاعىلىمدار
قازاقستان تاۋەلسىزدىگى توڭىرەگىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. كەيبىرەۋلەر بارلىق رەسپۋبليكالار وداقتان ءبىرجولا كەتكەننەن كەيىن, قازاقستان امالسىزدان جاريالادى دەگەندەي وي ايتسا, ەندى بىرەۋلەر قازاقستان سوڭعى كۇنگە دەيىن جاڭا ۇلگىدەگى وداققا سەندى دەيدى.
ەل حالقىنىڭ 40%-دان استامىن عانا قازاقتار قۇرايتىن قازاقستاندى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ جاريالاۋ, ارينە, قوعامدا قارسىلىق تۋعىزۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان 1990-1991 جىلدار قازاقستان حالقىن تاۋەلسىزدىككە ساياسي جانە پسيحولوگيالىق جاعىنان بەيىمدەۋ جىلدارى بولدى. كسرو-دا سول تۇستا 200-گە جۋىق ەتنوتەرريتوريالىق جانجالدار ىقتيمال ەدى. سونىڭ ءبىرازى قازاقستاندا بولاتىن. ۇستامسىزدىق, قىزبالىق كوڭىل-كۇي ورمانداعى ورتتەي لاۋلاپ, جاعدايدى بيلەتپەي كەتۋى مۇمكىن ەدى. قازاقستاندىقتاردى كۇردەلى وزگەرىستەرگە بىرتە-بىرتە يكەمدەپ, وداقتى ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعىن ەلىمىزدەگى, اسىرەسە, دياسپورالاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ كەرەك بولدى. وسىنداي بايسالدى ساياساتتى قازاق مەملەكەتى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمىزدى ەنگىزۋ تۇسىندا دا ۇستاندى. حالىقتى جاڭا ساياسي-پسيحولوگيالىق جاعدايعا بەيىمدەۋ, پايىمدىلىق – قازاقستاندىق ۇلت ساياساتىنىڭ ماڭىزدى تاعىلىمى. بايسالدى ەل بايقاماي قاتە جىبەرمەس دەگەن وسى.
مارك تۆەن ايتقانداي, «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەل ساياسي لوتەرەيادا ءپىلدى ۇتقانمەن بىردەي, ال ءپىلدى اسىراۋ كەرەك», دەپ. جازۋشى تاۋەلسىزدىكتىڭ جۇگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە, العا ۇستاعان نىساناعا جەتۋ جولىنىڭ قاۋىپ-قاتەرگە, كۇمان مەن كۇدىككە تولى ەكەندىگىن مەڭزەپ وتىرسا كەرەك.
ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالار, توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا ءوتۋ قازاقستانداعى ۇلكەن-كىشى ەتنوستىق قاۋىمداستىقتار اراسىندا ابىرجۋ, مازاسىزدانۋ, سەپاراتيستىك كوڭىل-كۇي, كەڭەس زامانىن اڭساۋ, بولاشاققا كۇدىكتەنۋ سەزىمدەرىن تۋعىزدى. قازاقتار بولسا ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ جاعدايىنا كوپ الاڭدادى.
ۇلتتىق سانا-سەزىمگە الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ جاعىمسىز ىقپالى زور بولدى. 90-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ 2%-ى مولشىلىقتا ءومىر سۇرەمىز, 22,8%-ى تۇرمىسقا قاجەتتى جاعداي نەگىزىنەن بار دەسە, باسقالارى ازىن-اۋلاق يگىلىكتەرمەن كۇن كورۋشىلەر بولعان. ون وتباسىنىڭ ءبىرى قايىرشىلىق جاعدايدا ءومىر سۇرگەن. كەڭەس زامانىندا ەۋروپالىق ستاندارتتارعا بەيىمدەلىپ قالعان قالالىق ورىس, ۋكراين, پولياك جانە باسقالار ۇلكەن الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ قونىس اۋدارسا, شۇكىرشىلىك پسيحولوگياسى تەرەڭ ساناسىنا سىڭگەن قازاقتار سابىرلى بولدى. قازاقتىڭ باسىم كوپشىلىگى كەدەيشىلىكتەن تاۋەلسىزدىكتى, ەركىندىكتى جوعارى قويدى.
تەك ماتەريالدىق جاعداي, قىمباتشىلىق قانا ەمەس, جۇمىسسىزدىق, قىلمىستىڭ ءوسۋى, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ السىرەۋى, ۋاقىتىندا ەڭبەكاقى الا الماۋ, ادام قۇقىنىڭ بۇزىلۋى, مورالدىق ازعىندىق, قوعامنىڭ بايلار مەن كەدەيلەرگە جىكتەلە باستاعانى ەتنوستاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە زور جاعىمسىز ىقپال ەتتى. دەگەنمەن, ساياسي ەكونوميكالىق, مورالدىق داعدارىس ءار ەتنوستىق قاۋىمداستىقتىڭ ساناسىنا ءارتۇرلى ىقپال ەتتى. قازاقتار بولسا تابيعي بايلىقتىڭ شەتەلدىكتەردىڭ قولىنا بەرىلۋىنە ءبۇگىنگە دەيىن الاڭداسا, سلاۆيان تەكتىلەر ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا مازالاندى. ۇلتارالىق ماسەلە كوبىنە-كوپ ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىن ويلاندىردى. سلاۆيان تەكتىلەر مەن نەمىستەر پەسسيميستىك كوڭىل-كۇيگە بوي الدىرسا, قازاقتار بولاشاققا سەنىمدى بولدى. ەتنوسارالىق قاتىناستاردى باعالاۋدا قازاقتار مەن ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ ايىرماشىلىقتارى انىق بايقالدى. سول كەزدەگى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, قازاقتار ۇلتارالىق قاتىناستاردى «دوستىق», «بەيبىت» دەپ سيپاتتاسا, سلاۆيان, ەۋروپا تەكتىلەر وڭدى باعا بەرۋگە ساراڭداۋ, «ءار ۋاقىتتا دا دوستىق ەمەس», «قايشىلىقتى» دەپ باعالاعان. قازاقتار «باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ىشىندە دوستارىم كوپ» دەسە, باسقالار «دوستارىم ءوز ەتنوسىم ىشىندە كوبىرەك» دەگەن.
ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا سەپاراتيستىك كوڭىل-كۇي دە بايقالدى. 1991 جانە 1992 جىلعى ەتنوالەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا سلاۆيان تەكتىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – 42,6%-ى اۆتونوميا يدەياسىن قولداپ, 30,3%-ى قارسى بولعان. ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۆتونوميانى قولداۋشىلار مەن قارسىلاردىڭ سانى سايكەسىنشە 35,5 پەن 33,5% بولدى. تەرريتوريالىق اۆتونوميانى اشىق قولداعانداردىڭ اراسىندا نەمىستەر مەن ۇيعىرلار دا بار («سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 1998, №3, 46-50 بەتتەر). ال پ.سۆويك سياقتىلار قازاقستانداعى ورىس ەتنوسىن يمپەريالىق پيعىلدىڭ قولداۋشىلارىنا اينالدىرۋعا تىرىستى. ول «قازاقستان ي روسسيا: بىت لي ۆ نوۆوم سويۋزە» ماقالاسىندا قازاق ۇلتىنىڭ ءوز بەتىنشە داميتىن ماتەريالدىق جانە ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرستارى جوق ۇلت دەپ ۇلتىمىزدىڭ نامىسىنا ءتيدى.
قازاقستانداعى ەتنوسارالىق, ازاماتتىق كەلىسىم, ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىنىڭ 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلدى. ونىڭ 14 بابىنىڭ 2 تارماعىندا زاڭ مەن سوت الدىندا ءجۇرتتىڭ ءبارى بىردەيلىگى مويىندالعان: «تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن جاعداياتتار بويىنشا ەشكىمدى كەمسىتۋگە بولمايدى».
دەگەنمەن, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى احۋالى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى ەتنوستىق قانا ەمەس, ازاماتتىق نەگىزگە يكەمدەۋدى تالاپ ەتتى. وسىدان كەلىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ سۋبەكتىسى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. ەلدىڭ يەسى, مەملەكەتتىڭ تەرريتورياسىندا ۇلتىنا قاراماستان, تۇراتىن بارلىق حالىق پا, الدە مەملەكەتكە اتىن بەرگەن ۇلت پا؟ – دەگەن ساۋال تۋدى. بۇل ساۋالدى قويۋشىلار مەملەكەتكە اتىن بەرگەن ۇلتتىڭ ازشىلىعىن دا شەت جاعالاپ ايتىپ ءجۇردى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتار دا بولدى. بۇل ماسەلەنىڭ, شىندىعىندا, ساياسي دا, پسيحولوگيالىق تا جاقتارى بار ەدى.
تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتىڭ سۋبەكتىسى تۇتاستاي ەلدى مەكەندەيتىن حالىق بولسا, مەملەكەت ازاماتتىق سيپات الادى. ەتنوستىق ازشىلىق توپتار مەملەكەتتىڭ تەڭ قۇقىلى ازاماتى بولىپ ەسەپتەلەدى دە, ءوزدەرىن بوتەنبىز دەپ سەزىنبەيدى. سوندىقتان 1995 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا «ءبىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ...» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. ءىس جۇزىندە حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن ايىرۋ مۇمكىن ەمەس. دەموكراتيالىمىز دەيتىن ازاماتتىق قوعام قالىپتاسقان ەۋروپالىق مەملەكەتتەرگە بايىرعى ۇلتتاردىڭ اتى بەرىلگەن, مەملەكەتتىك رامىزدەرى دە ۇلتتىق بولمىسىنىڭ ايناسى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى دە قازاق دۇنيەتانىمىنا نەگىزدەلگەن.
قازاقستان ۇلت ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمى – مادەني پليۋراليزم: ءاربىر ەتنوستىق توپتارعا ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا جاعداي تۋعىزۋ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى 19-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «اركىمنىڭ انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋعا, قارىم-قاتىناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارماشىلىق ءتىلىن ەركىن تاڭداپ الۋعا قۇقى بار» دەلىنگەن.
مادەني الۋان تۇرلىلىكتى, ۇلت, ءدىن ەرەكشەلىكتەرىن سىيلاۋدى بۇگىن مۋلتيكۋلتۋراليزم دەپ اتايدى.
285 ملن. امەريكالىقتىڭ 37 ملن.-ى لاتىن امەريكاسىنان, تاعى 37 ملن.-ى افروامەريكالىق, 11 ملن.-ى ازيادان شىققاندار, 3 ملن. امەريكالىق ۇندىلىك. ەۋروتەكتىلەر ازايىپ, لاتىنامەريكالىقتار مەن ازياتەكتىلەردىڭ سانى وسۋدە. اقش, ءبىز ايتقانداي, بارلىق ەتنوستاردى ءوز قازانىندا بالقىتىپ, جاڭا ۇلت جاساي المادى. امەريكانىڭ ءتىلىن, زاڭىن مويىنداعانمەن, ەتنوستار ءوز ءداستۇرى مەن دىلىنەن اجىراعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان, امەريكالىقتار «مى دۋمالي, چتو ۆاريم سۋپ, ا پولۋچيلي سالات» دەپ ازىلدەيدى. بۇگىن امەريكالىقتار دا مۋلتيكۋلتۋراليزمگە بەيىمدەلىپ كەلەدى. امەريكالىق يسپاندىقتار بۇگىن يسپان ءتىلى ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل بولسىن دەگەن ۇسىنىس ەنگىزۋدە.
قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل ەلىندەگى نەمىس ەمەستەر ءوز ءتىل, ءدىني-مادەني ءداستۇرلەرىمەن ءومىر ءسۇرىپ, حريستياندىق قۇندىلىقتارعا بەيىمدەلمەيتىنىنە قىنجىلىسىن جاسىرمادى. ول راس, گەرمانياداعى مۇسىلماندار نەمىس ءتىلىن مەڭگەرگەن, نەمىس زاڭىن سىيلايدى, بىراق تۇرمىستا ولار تۇرىك, اراب – مۇسىلمان. تەك گەرمانيا عانا ەمەس, كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرىندە بايىرعى ۇلتتاردىڭ سانى ازايۋدا. سول سەبەپتى ەۋروپالىقتار «قوناقتار» – ەتنوستار كوبەيە كەلە ەۋروپالىقتارعا بەيىمدەلمەي, ەۋروپالىقتار ولارعا بەيىمدەلەتىن زامان تۋادى دەپ ۇرەيلەنەدى.
ال بىزدە شە؟ قازاقتار تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىك تە الدى. قازاق ەلىندە تۇراتىن ەتنوستار قان مەن تەر توگىپ ءتاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ەمەس, ءتىپتى ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتا-بابالارى قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن كۇشتەپ باستى, مەتروپوليانىڭ وتارلاۋ ساياساتى سولاردىڭ قولىمەن ءجۇرگىزىلدى. ەندى قازاققا وتكەنگە كەشىرىممەن قاراپ, ەشكىمنىڭ نامىسىن كەمسىتپەۋگە, ادام, ازامات رەتىندە اركىمنىڭ قۇقىن قورعاۋعا تۋرا كەلەدى. ەگەر اعاش سولىپ ءشىري باستاسا, ونىڭ ءبىر بۇتاعى, ءبىر جاپىراعى كوگەرمەيتىنى سياقتى, ىنتىماقتاسپاي, سىيلاسپاي, مەملەكەتتەگى ءبىر ەتنوستىق قاۋىمداستىق بەرەكە تابا المايتىنىن قازاقتار مەن قازاقستاندىقتار ءتۇسىندى.
قازاقستاننىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمى مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىندا جاتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى – باسقا مەملەكەتتەر سياقتى, ەتنوستاردىڭ باسەكەلەستىك الاڭى, ولاردىڭ ورىندى تالاپتارىن قاناعاتتاندىراتىن, ورىنسىز داۋلارى مەن دامەلەرىن دە سارالايتىن كەڭىستىك. ەتنوسارالىق جانە ۇلتىشىلىك قاتىناستار احۋالى قاشان دا كۇردەلى, تۇجىرىمدار, پىكىرلەر مەن وي-تولعاۋلارعا تولى. ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى, ساۋالدار مەن وعان جاۋاپتار وڭاي ەمەس, داۋ-دامايلار دا تۋىپ جاتادى. كەيبىر عىلىمي ماقالالاردا قازاقستاندا 1989 جىلى جاڭاوزەندە, 1994 جىلى شىعىس قازاقستاندا, 2006 جىلى اقتاۋدا, 2006 جىلى تەڭىزدە, 2007 جىلى شەلەكتە, مالوۆودنوە, ماياتاستا ەتنوسارالىق جاپپاي قاقتىعىستار بولدى دەپ جازىلىپ ءجۇر. («مىسل», 2009, №1, 18-بەت.). رەسەيدىڭ كەيبىر عىلىمي باسىلىمدارى 1989 جىلى جاڭاوزەندە بولعان جاعدايدىڭ سەبەبىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتاردان كورەدى: «... ۆ 1989 گ. ناتسيوناليستيچەسكي ناستروەننايا چاست ناسەلەنيا ۆىنۋديلا رابوتاۆشيح داگەستانتسەۆ ۆ ودنوچاسە پوكينۋت كازاحستان ي ۆەرنۋتسيا ۆ داگەستان» (سوتسيالنو-گۋمانيتارنىە زنانيا, 2010, №1, 193-بەت).
ال ەندى «ەتنوسارالىق نەگىزدە جاپپاي قاقتىعىستار» دەگەن تۇيىنگە كەلەتىن بولساق, بۇل جەردە عىلىمي تەورياعا جۇگىنگەن ورىندى بولار. ەتنوسارالىق قاقتىعىستار عىلىمدا جەكە تۇلعالار, توپتار مەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دەپ سارالاندى. قازاقستانداعى قاقتىعىستار نەگىزىنەن جەكە ادامدار مەن شاعىن توپتار اراسىنداعى قايشىلىقتاردان تۋدى, ولار جاپپاي (ماسسوۆىي) سيپات العان جوق. سونىمەن بىرگە, قاقتىعىستار تۋرالى ءسوز بولعاندا ەتنوستاردى اتاپ جاتۋ شىندىققا دا, ساياسي ادەپكە دە قايشى. كوپ جاعدايدا قاقتىعىستار بۇزاقى, سوتقارلار اراسىندا, ساياسي ءمادەنيەتى تومەندىگىنەن بولعان جانجالدار, ونى تۇگەل ەكى ەتنوس اراسىنداعى تارتىس, داۋ دەۋ دۇرىس ەمەس. سوڭعى رەسەيدەگى – ماسكەۋ قالاسىنداعى وقيعالار توڭىرەگىندە اڭگىمە بولعاندا, رەسەيدە بۇكىل ەلگە تەلەارنالاردان ونى «ورىستار مەن كاۆكازدىقتار اراسىنداعى قاقتىعىس» دەدى. ونىڭ جاڭعىرىعى بۇكىل ەلگە تاراپ, حالىقتار اراسىندا ءبىر-بىرىنە جەككورۋشىلىك پەن كۇدىك ودان ءارى تەرەڭدەدى. وسىلاي بۇزاقى توپتار ۇيىمداستىرعان جانجالعا ۇلتارالىق ءمان بەرىلىپ, جاعداي ودان ءارى ۋشىقتى. بۇل اعاتتىقتان ءبىز دە ساباق الۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى ەتنوسارالىق قايشىلىقتار جاپپاي زورلىق-زومبىلىققا, جانجالدارعا ۇلاسپادى, ەل ابىرجىمادى, كۇدىكتەن گورى بولاشاققا سەنىم باسىم بولدى. ەتنوسارالىق داۋ-دامايلار تۋعان تۇستا مەملەكەت باستى ءادىل تورەشى بولىپ, ەتنوستىق توپتاردى الالامادى. ەگەر مەملەكەت ءبىر, نە بىرنەشە ەتنوستىق توپتىڭ ىقپالىندا بولىپ, سولارعا قىزمەت جاساسا, ەتنوسارالىق قايشىلىقتار ودان ءارى شيەلەنىسەر ەدى. ءار ەتنوستىق توپتىڭ مەملەكەتتىڭ ەلدى ءبولىپ-جارماي, بارلىعىن سىيلايتىنىنا كوزىن جەتكىزۋ – ۇلكەن پسيحولوگيالىق سەنىم تۇعىزاتىن فاكتور. ال ەلدىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرۋگە تىرىسقان وسكەمەندەگى «رۋس» اتتى بىرلەستىكتىڭ قازاقستاننىڭ شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىرلەرىندە «ورىس جەرى» اتتى اۆتونوميا قۇرۋدى ارمانداعان ارام نيەتى ەلدى تولعاندىرعان تۇستا, مەملەكەت تۇگەل ەلدىڭ مۇددەسىن قورعادى.
بۇگىنگى احۋال
ەلىمىز كەڭەستىك ازاماتتىقتان قازاقستاندىق ازاماتتىققا بىرتە-بىرتە بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل بەيىمدەلۋ ساياسي, پسيحولوگيالىق جاعىنان وتە كۇردەلى, قازاقستان پاسپورتىمەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم, ازاماتتىق سانا ۇيالامايتىنى بەلگىلى. بۇگىن قازاقستانمەن ءوز تاعدىرىن بايلانىستىراتىن قازاقتار 96% قۇراسا, ورىستار – 89% بولىپ وتىر. ساۋال سالىنعانداردىڭ 61%-ى قازاق ءتىلىن ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن فاكتور دەپ مويىنداپ وتىر («ليتەر», 9. XII. 2010). مەملەكەتىمىز تارىداي شاشىراعان قازاقتىڭ باسىن قوسۋعا ءبىراز كۇش سالدى. ن.ا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «شەت ەلدەردەن 800 مىڭنان استام وتانداستارىمىز كەلىپ, حالىق سانى ءبىر جارىم ميلليونعا ارتتى», دەدى.
دەگەنمەن, ەل ءىشىنىڭ تىنىشتىعى جايباراقات, قاپەرسىز, بەيجاي كوڭىل-كۇيگە, كەلىسىمنىڭ سىلبىر, مارعاۋ, قامسىز احۋالعا ۇلاسپاعانى كەرەك. كەيدە تۇراقتىلىق ءتوڭىرەگىندە قارابايىر, جاتتاندى رەسمي ناسيحات حالىقتى جالىقتىرادى, ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىن پروبلەمالاردى مۇلدەم ءبىرجولا شەشىلگەندەي, بارلىعى تاپ بۇگىنگىدەي بولا بەرەتىندەي كورەمىز. ەكراننان ءار ءتۇرلى تىلدە ءان شىرقاپ, بي بيلەپ جۇرگەن ەتنوس وكىلدەرىن كورىپ, ءىشىمىز ودان ءارى ءجىبىپ, مەيىرلەنۋگە دە بولار. بىراق كۇندەلىكتى تۇرمىس ءان مەن بيدەن تۇرمايتىنىن, كەيدە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن بىلە تۇرا ولاردى اينالىپ وتۋگە تىرىساتىنىمىز وكىنىشتى.
سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا, ەتنوسارالىق كەلىسىم ەل ازاماتتارىن تولعاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ ىشىندە الدىڭعى قاتارلارىنا شىعىپ وتىر. ەل بىرلىگى دوكتريناسى توڭىرەگىندەگى, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بايلانىستى پىكىرتالاستار دا ەلدى ويلاندىرۋدا. كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر اشىق ايتىلماعاندىقتان, پىكىرىن سىرتقا شىعارماي, كوزگە تۇسپەي, ىشتەي رەنجيتىندەر بارلىعى بايقالادى («ليتەر», 3 قاراشا, 2010 ج.)
1991 جىلدان كەيىنگى كەزەڭ تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تولى. سونىڭ ءبىرى – ەلدەگى ەتنودەموگرافيالىق وزگەرىستەر. قازاقستان ەكى قاۋىمداستىق (قازاقتار مەن ورىس ەتنوسى) باسىم بولعان مەملەكەتتەن سان جاعىنان ءبىر ۇلت – قازاق ۇلتى باسىم ەلگە اينالدى. 1999 – 2009 جىلدار ارالىعىندا قازاقتاردىڭ سانى – 26,0%, وزبەكتەر – 23,2%, ۇيعىرلار 6,8% وسسە, ورىستاردىڭ سانى – 15,3%, ۋكرايندار – 39,1%, تاتارلار – 18,0%, نەمىستەر – 45,5% ازايدى. ەتنوستىق توپتاردىڭ سانىنىڭ وزگەرۋى سەبەبى ءارتۇرلى. جاڭا دەموگرافيالىق احۋال ەتنوسارالىق قاتىناستارعا جاڭا مازمۇن بەرەتىنى جانە ونى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەتتىگى دە تۋىپ وتىر.
اسىرەسە, ورىس ەتنوسىنىڭ كوڭىل كۇيى كۇردەلى. كەڭەس زامانىنداعى «اعا ۇلت» مارتەبەسىنەن رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ورىستار قالاسىن-قالاماسىن ەتنوس مارتەبەسىنە تومەندەدى, سەبەبى, ورىس ۇلتىنىڭ اتامەكەنى كەڭەس وداعى ەمەس, ەندى – رەسەي. سوڭعى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر قازاقستاندا ورىستار سان جاعىنان ازشىلىق توپقا اينالاتىنىن كورسەتەدى. ورىس ەتنوسى سانى ازايعان سايىن ءوز تاعدىرىنا الاڭدايدى, اسىرەسە, اعا ۇرپاقتى ويلاندىرادى. ال ورىس حالقى سانىنىڭ ۇدايى ازايۋى رەسەيدىڭ وزىندە بايقالىپ وتىر. 2000 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا ورىستار 4 ملن.-عا ازايعان. سوڭعى جىلدارى بۇل ۇدەرىس جالعاسۋدا («سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 2010 ج., №12, 43-بەت).
ورىس ەتنوسىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستاندىق ۇستانىمدا بولعانمەن, ءبىر توبى سانى ازايعان سايىن وقشاۋلانىپ, تاريحي وتانىنان قارجى الىپ, رەسەيدىڭ بيلىك ينستيتۋتتارىمەن تىعىز بايلانىسقا ءتۇسىپ, سول ەلدىڭ سويىلىن سوقسا, ەندى بىرەۋلەرى ورىستارسىز قازاقتار ەل بولا المايدى, جۇزگە بولىنگەن قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى, جەلىمدەي جابىستىرۋشى ورىستار عانا, سوندىقتان تورەلىگىن ايتىپ, توردە وتىرۋىمىز كەرەك, ول ءۇشىن ۇلەس سالماعىمىزعا ساي بيلىكتە ورىن الۋىمىز قاجەت, دەۋشىلەر دە تابىلىپ جاتادى.
ەتنوسوتسيولوگتار, اسىرەسە, ماسكەۋ قالاسىنداعى ارميان دياسپوراسىن زەرتتەگەن يۋ.ۆ.ارۋتيۋنيان دياسپورا وكىلدەرىنىڭ جاساندى كەلىسىمگە بەيىمدىلىگىنە نازار اۋدارادى: «پو سۋششەستۆۋ ليدەرى تاك نازىۆاەمىح «وبششين» سترەمياتسيا يسپولزوۆات سۆوي پوزيتسي, سۆوە «پرەدستاۆيتەلستۆو» دليا زاۆوەۆانيا وپرەدەلەننىح پوزيتسي ۆ سوتسيالنو-ۋپراۆلەنچەسكوم اپپاراتە ۆلاستي», دەيدى. اۆتور جەرگىلىكتى بيلىكتى, ونىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ۇلت ساياساتىن ماقتاپ, دياسپورا وكىلدەرى لاۋازىمدى قىزمەتكە قول جەتكىزۋگە تىرىساتىنىن بايقايدى. سوندىقتان اۆتور بۇل قۇبىلىستى الەۋمەتتىك-ەتنوستىق ساۋداگەرلىك (سپەكۋلياتسيا) دەپ اتايدى (يۋ.ۆ.ارۋتيۋنيان, «ارميانە ۆ موسكۆە», (پو رەزۋلتاتام سراۆنيتەلنوگو يسسلەدوۆانيا), «سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 2001, №11, 21-بەت.)
بۇل تەك ارميان دياسپوراسىنا, تەك ماسكەۋگە ءتان جاعداي بولماسا كەرەك. بۇگىن ءبىزدىڭ دە كەيبىر جەرلەستەرىمىز قولپاشتاۋدى بيزنەسكە اينالدىرىپ, جالعان بەدەل جيناپ, مانساپقا يە بولىپ ءجۇر. ال كۇردەلى ماسەلەلەردى تالقىلاعاندا ولاردىڭ وي-قىلىعى, ارعى نيەتى بەلگىلى بولىپ قالادى. كولگىرسۋ, شىن پيعىلىن سەزدىرمەۋگە تىرىسۋشىلىق ۇلتارالىق قاتىناستاردا ءجيى كەزدەسەدى.
سونداي-اق سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر پوستسوتسياليستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر, ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار, توتاليتاريزم پسيحولوگياسىنان تولىق ارىلماعانىن, ءالى دە ابايلاپ, اياقتى اڭداپ باساتىنىن, ۇلت دەسە, ۇلتشىل, «ەكسترەميست» دەپ كىنالاۋدان قورقاتىنىن, ۇرەيدەن ءالى ايىرىلماعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان, ۇلت ءماسەلەسىندە جوعارى بيلىككە سەنۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الماي, ءتىپتى بالا-شاعاسىنا دا انا ءتىلىن مەملەكەت, مەكتەپ قانا ۇيرەتۋگە ءتيىستى دەپ ويلايتىندار بارشىلىق. سونىمەن بىرگە, قانداي جولمەن بولسا دا بايلىققا, بيلىككە, جەكە تابىسقا جەتۋگە ۇمتىلىس, بىراق وعان تەر توگىپ ەڭبەك ەتپەي, باتىل ىسكەرلىككە, تاۋەكەلگە بارماي, وڭاي جولمەن ۇرلىقپەن, جەمقورلىقپەن تاپقىسى كەلەتىنىن كورسەتەدى. بايۋ پسيحولوگياسىنىڭ تاساسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار قالا بەرىپ, ۇلتتىق نيگيليزم ونان ءارى كۇش الىپ وتىر. بۇلار ءبىزدى ويلاندىرۋى كەرەك.
تاڭداۋلار
ۇلت ساياساتىن تالداعاندا قازاق ۇلتىنىڭ ماسەلەسى العا شىعاتىنى انىق. ءبۇگىنگى اقپاراتتىق زاماندا قازاقتار ءوز مارتەبەسىن كەڭەس زامانىمەن سالىستىرىپ قانا قويمادى. ءوز دەڭگەيىن باسقا مەملەكەتتەرمەن, ولاردىڭ اشتىق-توقتىعىمەن عانا ەمەس, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت مارتەبەسىمەن, ۇلتتىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن, ءتىل, مادەنيەت دامۋىمەن سالىستىرادى. ال مەملەكەت ىشىندە قازاقتار ءوزىن ەتنوستارمەن سالىستىرىپ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىن دە قازاقتى سىيلاۋدىڭ ينديكاتورى رەتىندە باعالايدى. ال الىس اۋدانداردا تۇراتىن قازاقتار وزدەرىن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعىنان دامىعان وڭىرلەرمەن سالىستىرادى.
كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا, مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ وتارلانعان ۇلت ەكەنى ءالى كوزگە ۇرىپ تۇر: 1) بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مەملەكەتتىك ءتىل, مادەنيەت ءالى باسىمدىققا يە بولا المادى; 2) ازاماتتىق الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدىڭ مىندەتتى ەمەستىگى; 3) مەملەكەتتىك ءتىلدى حالىققا قىزمەت جاساۋعا قولدانباۋ; 4) سوت جۇيەسى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بايىرعى ۇلتتىڭ ءتىلىن مەڭگەرمەۋى, سوندىقتان بايىرعى ۇلتتىڭ ءتىلىن قورعاماۋى;
5) جەردىڭ, جەر استى بايلىعىنىڭ حالىقتىڭ مۇددەسىنە تولىقتاي قىزمەت جاساماۋى ەلدى ويلاندىرادى. قازاق ۇلتىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن الەمدىك الەۋمەتتانۋ عىلىمىندا ىشكى وتارشىلدىق دەيدى. سىرتتان ساياسي تاۋەلسىزدىك پەن ەركىندىك العانمەن, ىشكى رۋحاني, تىلدىك الەۋمەتتىك تاۋەلدىلىكتەن تولىق ارىلا الماۋ سونىڭ بەلگىسى.
الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس, تابيعي بايلىقتى يگەرۋ بارىسىندا قورشاعان ورتانىڭ بۇزىلۋىنان دەنساۋلىققا كەلتىرگەن زيانىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزۋدى ويلاستىرعان ورىندى. سونداي-اق كەزىندە دەپرەسسيۆتىك دەپ اتالعان قىرىققا جۋىق نەگىزىنەن قازاقتار تۇراتىن اۋدانداردىڭ, ىشكى كوشى-قون ماسەلەلەرىن قولعا الاتىن ۋاقىت كەلدى.
قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا قازاق جۋرناليستەرى مەن مادەنيەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن قازاق مادەنيەتىن قولداۋعا قارجىلىق جاعىنان باسىمدىق بەرۋ كاجەتتىگى بار. باسقا مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, زاڭ نەگىزىندە ۇلتتىق مادەنيەتتى قورعاۋ, باق, كينوپروكات, تەاترلار مەن كونتسەرتتەر رەپەرتۋارلارىن ۇلتتىق مولشەرىنىڭ شەتەلدىككە قاراعاندا باسىمدىعىن قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جولداۋىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋىنە زور ءمان بەردى. بۇل ىستە الەمدىك ءتاجىريبەمەن دە ەسەپتەسپەي بولمايدى. كانادالىق ەتنولينگۆيست عالىمدار م.سيگۋان مەن ۋ.ف.ماككي زەرتتەۋلەرىنشە وقۋشىنى ەكىنشى, ءۇشىنشى تىلگە ۇيرەتۋ ءۇشىن سول تىلدىك ورتادا قاي ءتىلدىڭ قۋاتتى, قاي ءتىلدىڭ ءالسىز ەكەنىن ايقىنداپ الۋ قاجەت. ەگەر وقۋشىنىڭ انا ءتىلى قۋاتتى ءتىل بولىپ, اكىمشىلىك, اقپارات, عىلىمنىڭ ءتىلى بولسا جانە وقۋشى تۋعاننان انا تىلىنەن سۋارىلسا, ەكىنشى, ءتىپتى ءۇشىنشى ءتىل دە انا ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنە قاۋىپ تونگىزبەيدى, سەبەبى, وقۋشى ەلدەگى باسىمدىق ءتىلدى مەڭگەرگەن. ال ءالسىز ءتىل دەپ وتباسىندا, كۇندەلىكتى ومىردە, بيلىكتە كەڭ قولدانىلمايتىن ءتىلدى اتايدى. كانادانىڭ سەن-لامبەرس پروۆينتسياسىندا اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن وقۋشىلار ءۇشىن فرانتسۋز ءتىلى انا تىلىنە قاۋىپ توندىرمەگەن. ال انا ءتىلى – فرانتسۋز ءتىلىن تولىق مەڭگەرمەگەن وقۋشىلار ءۇشىن اعىلشىن ءتىلى ولاردىڭ انا ءتىلىن ىعىستىرۋشى قىزمەتىن اتقارعان («سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا», 2002 ج., №8, 49-56-بەتتەر). سوندىقتان ەكى-ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ ءۇشىن وقۋشىلاردى انا ءتىلىن مەڭگەرۋىنە قاراي تاڭداۋدان وتكىزىپ, ارناۋلى توپتاردا عانا ەنگىزۋ ءجون.
سونىمەن, قازاق ۇلتىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق, رۋحاني جاڭارۋىن, ۇلت رەتىندە تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جالپى مەملەكەتتىك باعدارلامالار دايىنداۋ جانە ىسكە اسىرۋ كاجەتتىگى بار. ماسەلە قازاققا ارتىقشىلىق بەرۋدە ەمەس, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جاراقاتىنىڭ ورنىن تولتىرۋدا بولىپ وتىر.
بايلىق, بيلىك, مانساپ-مارتەبە جەكە ادامدار عانا ەمەس, ءار ەتنوستىق توپ ءۇشىن دە قۇندىلىق. قازاقستاندىق دياسپورالاردىڭ بۇگىن مەملەكەتتىك بيلىكتە, ونىڭ جوعارى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىن الۋعا تىرىساتىندارى ايقىن. قازاقستان پارلامەنتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلاعان توعىز دەپۋتات ەتنوستاردىڭ سۇرانىستارىن تولىق قاناعاتتاندىرمايتىن سياقتى. ءتىپتى اشۋ-ىزىعا تولى, ىشتەي نارازىلىعىن سىرتقا شىعارا المايتىندار قانشاما؟ رەسەيدىڭ تمد ينستيتۋتى «قازاقستانداعى ورىستار» اتتى جوباعا سايكەس قازاقستاندا سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. وسى زەرتتەۋلەر بويىنشا, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ورىس ەتنوسىنىڭ 60%-ى جاعدايىمىز «جاقساردى», 26%-ى ناشارلادى دەپتى. بۇل – جالپىقازاقستاندىق ءۇردىس. «قازاقستاندا كىمگە ءومىر ءسۇرۋ جەڭىل؟» – دەگەن ساۋالعا ورىستاردىڭ 5,4%-ى – ورىستارعا, 50%-عا جۋىعى – ورىستىلدىلەرگە ءومىر ءسۇرۋ قيىن, ال 37%-ى قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ بارلىعىنا دا وڭاي ەمەس دەپتى.
ورىستاردىڭ 17,1%-ى لاۋازىمدى جۇمىسقا جەتۋگە مۇمكىندىك بار, 18%-ى قىزمەتكە ءادىل باعا بەرىلەدى دەپتى. ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 25%-ى رەسەيدە تۇرمىس ءبارىبىر جاقسى دەپتى. رەسپوندەنتتەردىڭ 47,4%-ى رەسەيگە قونىس اۋدارۋعا وڭدى قارايدى. 30%-ى وقتا-تەكتە رەسەيگە قونىس اۋدارۋدى ويلاپ قويامىز, بىراق وعان مۇمكىندىك جوق جانە رەسەيگە قونىس اۋدارا قالعان كۇندە دە بولاشاققا سەنىم از دەپتى.
لاۋازىمدى جۇمىسقا ءار ەتنوس وكىلدەرىن تارتۋ توڭىرەگىندە ەل ىشىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر بار. ءبىرازى دەموكراتيالىق قوعامدا لاۋازىمدى قىزمەت ەتنوستىق تەگىنە قاراي ەمەس, كاسىبي دەڭگەيىنە, بىلىمىنە, ءتاجىريبەسىنە قاراي بەرىلەدى, وسى قاعيدانى ءبىز دە ۇستانۋىمىز كەرەك دەسەدى.
ەندى بىرەۋلەر, ولار باسىم كوپشىلىك, ءبۇگىنگى ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزدى, پسيحولوگيامىزدى, ساياسي مادەنيەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, لاۋازىمدى جۇمىسقا ۇسىنىلعاندا ەتنوستىق فاكتوردى ەسكەرۋ ءجون دەلىنەدى. پارلامەنتكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان توعىز دەپۋتاتتىڭ سايلانۋى وسى قاعيداتقا نەگىزدەلگەن. دەگەنمەن, ەتنوستىق فاكتورعا باسىمدىق بەرۋ ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىن, كاسىبي دايىندىعىن ەسكەرمەي, ادام قۇقىن شەكتەيدى دەگەن ساۋال تاعى تۋادى.
سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتكە, ونىڭ ىشىندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە دە مەملەكەتتىك ءتىلدى تولىق مەڭگەرگەن ازاماتتارعا ۇلتىنا قاراماي جول اشۋ ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دا رەتتەۋدىڭ ءادىل جولى بولادى. ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس», دەدى. ەندى مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىس تۋعىزۋ قاجەت. «ترۋدنو ۆىۋچيت تو, چتو نام نە نۋجنو», دەپ ورىندى ايتىپتى ءبىر اۆتور («دەلوۆايا نەدەليا», 9 قاڭتار, 2009 جىل).
لايىقتى, لاۋازىمدى قىزمەتكە ءار ۇلتتان تاڭداۋ جاساۋ – كوپەتنوستى مەملەكەتتەردىڭ كۇردەلى ماسەلەسى. مىسالى, رەسەيدىڭ اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارىنا اتىن بەرگەن تاتار, باشقۇرت, باسقا دا ەتنوستار وزدەرىن كەمسىتۋگە ۇشىراعان حالىقپىز, فەدەرالدىق بيلىك نەگىزىنەن ورىستاردان دەپ رەنجيدى. ال اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالاردا تۇراتىن ورىستار بولسا, جەرگىلىكتى ەليتا بيلىكتى باسىپ الدى, بىزدەر شەتتەتىلدىك دەپ ەسەپتەيدى. بۇل – رەسەيدىڭ بۇگىنگى باس اۋرۋى.
سونىمەن, ەلىمىزدە قازاق ۇلتى, ەتنوستار اراسىندا قارىم-قاتىناس ءوزارا باسەكەلەستىك جاعدايدا, ءار ەتنوستىق قاۋىمداستىق ىشتەي ءوزىن باسقالارمەن سالىستىرىپ, ءات ءتۇرلى كوڭىل كۇي كەشۋدە. ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا قىزعانىش تا تۋادى. نارىق زاڭى ۇلتارالىق قاتىناستاردى شيەلەنىستىرەدى, باستى باسەكەلەستىك باسقا ەتنوستان بولسا, وعان ءتۇرلى جاعىمسىز سيپاتتاما تاڭىلادى.
ەتنوسارالىق قاتىناستار احۋالى مەملەكەتتەگى دەموكراتيالىق احۋالعا, ساياسي ءمادەنيەتكە, تاجىريبەگە بايلانىستى. ەتنوستىق توپتار وكىلدەرىنە, ولاردىڭ بەلسەندىلەرىنە اشىق پىكىر بىلدىرۋگە, تالاپتارىن اشىق جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ەكىنشى جاعىنان, ساياسي بيلىك ول تالاپتارمەن ەسەپتەسۋگە, ۇنقاتىسۋعا يكەمدى بولىپ, جاعدايدى رەتتەپ وتىرۋعا مىندەتتى.
الەمدەگى سالىستىرمالى, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ساياسي جۇيە اشىق, ءتوزىمدى, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسى جەتىلگەن سايىن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ مۇمكىندىگى تۋادى. سونداي-اق, كەرىسىنشە, بيلىك جابىق, كۇدىكشىل, كىنامشىل بولعان سايىن تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەتنوستىق توپتار زاڭسىز جولعا بارۋى دا مۇمكىن. ال مەملەكەتتىك ورگانداعى قازاقتار تاراپىنان تاكاپپارلىق, وزىمشىلدىك ەتنوس وكىلدەرى ءۇشىن ۇلتتىق استامشىلىق بولىپ كورىنسە, قازاقتار ءۇشىن ۇلتتىق نيگيليزم بولىپ كورىنەدى. ال لەپىرمە, جەلىكپە, لاعىپ كەتەتىن بەلسەندىلەر ءۇشىن بيلىكتەگىلەردىڭ وركوكىرەكتىگى مەن پاڭدىعى مەملەكەتتىڭ ۇلت ساياساتىن بۇرمالاۋعا نەگىز بولادى.
تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەلىمىزدە قاقتىعىستارعا دا, ەتنوسارالىق كەلىسىمگە دە نەگىز بولدى. ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قازاق مەملەكەتى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن جاڭا جۇيە قالىپتاستىردى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مادەنيەتى قالىپتاسا باستادى. «ءبىز ءالى جول باسىندا تۇرمىز», دەدى پرەزيدەنت. يكەمدى, ورالىمدى, بارلىق ۇلتقا ادال, اشىق ساياسات ەرتەڭ دە ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ورنىقتى جولعا بەيىمدەپ وتىرۋعا نەگىز بولادى.
امانگەلدى ايتالى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
سوڭعى جاڭالىقتار
ەگەمەندىكتى نىعايتۋداعى كەشەندى ءتاسىل
اتا زاڭ • كەشە
اتا زاڭ • كەشە
كۇزەت قىزمەتىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
ازاماتتاردىڭ 78%-دان استامى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدايدى
اتا زاڭ • كەشە
سوت اكىمدىككە ارنايى ءوتىنىش جاسادى
ايماقتار • كەشە
استانادا ەكى قاباتتى عيماراتتىڭ شاتىرى جانىپ جاتىر
وقيعا • كەشە
