كەشە تاۋەلسىزدىك سارايىندا 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جۇمىسى ءارى قاراي جالعاستى. فورۋمنىڭ تۇسكە دەيىنگى پلەنارلىق وتىرىستارىندا شەكسىز مۇمكىندىك ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ; ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ: بولاشاقتاعى ينۆەستيتسيالار; شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى ينۆەستيتسيالار: ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپالى; ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى: ساۋدا مەن الەۋمەتتىك قاجەتتىلىك اراسىنداعى بالانس; حالال: الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەدەگى حالالدىڭ الەۋەتى جانە بالامالى ەنەرگيا تۇرلەرى: تازا, جاسىل, قاۋىپسىز دەگەن تاقىرىپتار بويىنشا ماسەلەلەر ورتاعا سالىنىپ, پىكىرلەر الماسىلدى.
ءبىرىنشى تاقىرىپ – شەكسىز مۇمكىندىك ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ماسەلەسى بويىنشا مودەراتورلىق ەتكەن ساۋد ارابياسى «RTIC» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مەزياد التەركاۆيدىڭ حاباردار ەتۋىنشە, سوڭعى ەكى جىلداعى ەكونوميكاداعى جاعىمسىز جاعدايلار كوممەرتسيالىق سەكتوردىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكە كاسىپورىندار اراسىنداعى قىزمەتتەردى رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتە المايتىندىعىن كورسەتتى. سوندىقتان ەكونوميكالىق دامىتۋ مەن يننوۆاتسيالىق ىقپال ەتۋ ساياساتىن وزگەرتىپ, ونى تەحنولوگيالىق جانە يننوۆاتسيالىق قاتىناستارعا قاراي الماستىرۋ قاجەت. ويتكەنى, يننوۆاتسيا ەكونوميكانىڭ نەگىزى ەكەنى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان.
رەتىنە قاراي ءسوز العان سپيكەرلەر تاقىرىپقا بايلانىستى, اتالعان سالا بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە ۇكىمەتتىڭ ىقپال ەتۋ ءرولىنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگىنە, ونداعى نەگىزگى كەدەرگىلەر مەن پروبلەمالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىنە, سونداي-اق مادەني ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى يننوۆاتسيالىق جاعىنان دامىتۋعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. پاكستان كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى دجەحان ارا حانىمنىڭ پىكىرىنشە, جاڭا تەحنولوگيالار ءوزىنىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتقارىپ كەلەدى. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاكستاندا دا ويداعىداي قولدانىلۋدا. پاكستاندا بۇگىندە 180 ميلليونداي ادام تۇرىپ جاتىر, دەدى ول ءوز ەلىنەن مالىمەت كەلتىرە وتىرىپ. حالىق نەگىزىنەن قالالىق جەرلەردە شوعىرلانعان. وسى ادامداردىڭ 20 ميلليوننان استامىنىڭ ينتەرنەتكە قوسىلۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, ەلدەگى 107 ميلليون ادام ۇيالى بايلانىس تەلەفونىن پايدالانادى. ەگەر جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزەتىن بولساق, حالىقتىڭ باسىم بولىگى ودان كوپتەگەن پايدا الار ەدى. جالپى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار بارلىق سالالارعا قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگىنە يە بولعان ۇندىلىك «ASP» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى سۋۆوپريۆو مۋكحەردجي, مالايزيالىق «بەرحارد» ەكونوميكالىق رەسۋرستار ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مۋنيراح حادجي ابدۋل حاميد جانە FPL كومپانياسىنىڭ قۇرىلتايشىسى دەبورا ليري ءوز ەلدەرىندە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ جايىن ايتا كەلىپ, ونىڭ مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاعى باسقا سالالارداعى ورنىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار, ولار وتىرىسقا مودەراتورلىق ەتۋشى مەزياد التەركاۆيدىڭ پىكىرلەرىنە قوسىلاتىندىعىن, يننوۆاتسيالىق جاڭا تەحنولوگيالار ەكونوميكانى العا باستىرۋشى نەگىزگى كۇش ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ال «JSC Kazakhstan PPP Center» اق توراعاسى قايرات تىلەبالدينوۆ جوعارىدا اتالعان تاقىرىپ اياسىندا قازاقستاندا قولعا الىنىپ جاتقان ناقتى جۇمىستاردى اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 2020 جىلعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان. وسى باعدارلاما اياسىندا قازاقستان وزىندە وندىرىلەتىن ءونىمدەردى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەتە الادى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا نەگىز بولادى. قازىرگى كەزدە باعدارلامادان تۋىندايتىن يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق جوبالار ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. وعان مەملەكەت قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىر. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك سەكتورمەن قاتار, جەكە سەكتور دا دامىپ كەلەدى. يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالاتىن قارجىنىڭ جالپى كولەمى 750 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى.
ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ: بولاشاقتاعى ينۆەستيتسيالار تاقىرىبىندا وتكەن وتىرىستا دا كەلەلى ماسەلەلەر قوزعالدى. وعان مودەراتورلىق ەتكەن پالەستينانىڭ «NBCC» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى يماد حيندي, سونداي-اق ءسوز العان تۇلعالار ينۆەستيتسيا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋداردى. مىسالى, «تۇركۋاز» كومپانيالار توبىنىڭ پرەزيدەنتى زەكي پيلگەنىڭ پايىمداۋىنشا, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋىنا تۇراقتى ينۆەستيتسيا اسەر ەتەدى. ويتكەنى, ينۆەستيتسيا ەكونوميكالىق قىزمەت ءۇشىن جاعىمدى جاعدايلار جاساپ, ادام كاپيتالىنىڭ ارتۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى يننوۆاتسيانىڭ ىقپالىنا قاتىستى تاقىرىپ جونىندە دە تۇششىمدى تۇيىندەر ايتىلدى. تاتارستان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى لينار ياكۋپوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە الەمدىك رىنوكتاعى جاڭا قيىندىقتارعا تاجىريبەسى مول كوممەرتسيالىق سەكتوردىڭ كوشباسشىلارى دا تاپ كەلىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتتىلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ولاردىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, جاڭا ارىپتەستەردى ىزدەۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ءوز رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جاعىنا باسا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس.
پلەنارلىق وتىرىستار بارىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ وتكەن ورىندى. ءسوز العان شەشەندەردىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, 2050 جىلعا قاراي جەر شارىنداعى حالىق سانى 9,1 ميلليارد ادامعا جەتەدى ەكەن. الداعى 40 جىل ىشىندە ازىق-ت ۇلىككە, سۋ رەسۋرستارىنا دەگەن سۇرانىس ەسەلەپ ارتادى. مالايزيا ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ماحاني زاينال ابيدين مىرزانىڭ حاباردار ەتۋىنشە, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى ەنەرگەتيكالىق جانە سۋ رەسۋرستارىنا دەگەن تاپشىلىق تا كورىنىس بەرەدى. بۇل حالىقتار اراسىندا تۇراقسىزدىقتىڭ ورىن الىپ, ونىڭ سوڭى جانجالدارعا سوقتىرۋى مۇمكىن.
ال ماروككولىق عالىم موحامەد ايت كاديدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى قازىردىڭ وزىندە كوپشىلىك ەلدەردە بايقالىپ وتىر. وڭتۇستىك ازيا, تاياۋ شىعىس, سونداي-اق افريكا سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن سەزىنە باستاعان.
بولاشاقتا الەم حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ورمان-توعايلاردى شابۋ كەرەك پە؟ شەشەن-سپيكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, ورمان-توعايلاردى وتاپ, ول جەرلەردى ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە پايدالانۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. ول ورنى تولماس ەكولوگيالىق اپاتقا سوقتىرادى. سويلەۋشىلەر, سونداي-اق, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تومەندەتۋ, جاس نارەستەلى ايەلدەردى كوكونىس تۇرلەرىمەن تيىسىنشە قامتاماسىز ەتۋ, سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, يگەرىلمەگەن جەرلەردى ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە بەيىمدەۋ جونىندە ويلارىن ورتاعا سالدى.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ساقتاش حاسەنوۆ ءوزىنىڭ ءسوزى بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قولعا الىنعان ءىس-شارالاردان حاباردار ەتتى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋىنا كۇش سالۋدا. ەلىمىزدىڭ ءوز تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە الەۋەتى جەتەدى, استىقتى ەكسپورتقا دا شىعارىپ ءجۇر. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ناقتى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ەكسپورتقا ەت شىعاراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ول ەلىمىزدىڭ گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە تاجىكستان مەن اۋعانستانعا بيداي جونەلتكەنىن اتاپ ءوتتى.
* * *
تۇستەن كەيىن بيەف «يسلام بانكينگى جانە قارجى-قاراجاتتار: سەنىمدى ارتتىرۋ» دەپ اتالاتىن وتىرىسپەن باستالدى. وتىرىستى جۇرگىزۋشى ۇلىبريتانيانىڭ «PwC International» كومپانياسى قارجى قىزمەتى سەكتورىن جاھان بويىنشا دامىتۋ ءجونىندەگى ديرەكتورى نايدجەل ۆۋگت العاشقى ءسوزدى قازاقستاننىڭ قارجى ءمينيسترى بولات ءجامىشەۆكە بەردى.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە يسلامدىق قۇندى قاعازدار رىنوگىن تولتىرۋ ماسەلەسى قارالاتىندىقتان مەن ءوز ءسوزىمدى وسى باعىتتا وربىتەيىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن ب.ءجامىشەۆ. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سوڭعى كەزدەرى يسلام بانكىنىڭ قازاقستاندىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قارقىنى ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە, سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز قازاقستانعا يسلام قارجى ينستيتۋتتارىن ەنگىزۋدە ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتىك. سونىڭ ىشىندە يسلام بانكتەرى مەن قامسىزداندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ فيليالدارى بىزدە جۇمىس ىستەيدى. بىراق بىزدە يسلام قارجىلاندىرۋ تەرەزەسى كوممەرتسيالىق بانكتەر ءۇشىن ءالى كۇنگە زاڭدىلىق جولمەن اشىلماعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىن. قازىر ءبىز وسى ءماسەلەنى ەڭسەرۋ جولىن قولعا الىپ, زاڭ جوباسىن دايىنداۋدامىز. بانكتەر يسلام قارجى كوزدەرىمەن ازىرگە بولەك زاڭدى تۇلعالار اشۋ ارقىلى عانا جۇمىس ىستەۋدە.
ودان ءارى مينيستر يسلام قارجى ينستيتۋتتارىمەن كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسقانىن جانە ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وسى زالدا وتىرعانىن ايتىپ, ولارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ تۇيىنىندە ول يسلام بانكينگىنىڭ قازاقستاندا ەركىن جۇمىس ىستەيتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى جانە بۇگىنگى سەكىلدى فورۋمدار ونى دامىتۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس دەگەن ويىن جەتكىزدى. ب.جامىشەۆتىڭ قازاقستاندا ءالى كۇنگە يسلام قارجى ينستيتۋتتارىن ەركىن ەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭداردىڭ قابىلدانباعانى تۋرالى ايتقانى ارىپتەستەرىنە ۇناي قويعان جوق. ونىڭ وسى ءسوزدەرىن كەيىنگى سويلەگەن بانكيرلەردىڭ ءبارى دەرلىك ءىلىپ كەتىپ جاتتى.
يسلام قۇندى قاعازدار رىنوگىن الەمدە دامىتۋ جونىندەگى ديرەكتور رادجا تەح يايمۋناح حانىم ءوزىنىڭ سوزىندە يسلام بانكتەرىنىڭ اكتيۆتەرى وتە قوماقتى سوما بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بىراق ول يسلام حالىقتارىنىڭ 10 پايىزى عانا تۇراتىن ەلدەردى قامتيدى. سونىڭ ىشىندە يسلام قارجىلاندىرۋ قاعيداتىن كوپتەگەن ەلدەر زاڭنامالىق تۇرعىدا ءالى كۇنگە قابىلداي الماي وتىر. سونىڭ ءبىرى قازاقستان ەكەنى وكىنىشتى. يسلام بانكينگىن دامىتىپ وتىرعان ەلدەر ونىڭ پايداسىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ونى دامىتۋعا ۇمتىلۋدا, دەدى ول.
ءۇشىنشى بولىپ ۇلىبريتانيا كوممەرتسيالىق بانكتەرى ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ريچارد توماس سويلەدى. ول يسلامدىق قۇندى قاعازداردى رىنوكتورعا جايعاستىرۋدىڭ وتە پايدالى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ولاردىڭ ساپاسى وتە جوعارى, سوندىقتان ولاردىڭ نەگىزىندە ينۆەستيتسيا تارتۋعا ابدەن بولادى. قازىر 12 مەملەكەت يسلامدىق قۇندى قاعازداردى باسقارۋ جونىندە كورپوراتسيا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋدە. ونىڭ ماقساتى – وسى ەلدەردىڭ اكتيۆتەرىن قولدانا وتىرىپ, بىرلەسكەن قۇندى قاعازدار شىعارۋ. ول سونىڭ ىشىندە «سۋكۋك» اتتى قۇندى قاعاز تۋرالى كوپ ايتتى. وسى قۇندى قاعازدى الىپ, وندىرىسكە سالعاندا سۋكۋكتى ساتقان ادام ءتۇسىمنەن (ەگەر بولسا) ءوزىنىڭ ۇلەسىن الادى. مۇندا باسقا نەسيەلەردەگى سەكىلدى قاتاڭ ءوسىم پايىزى بولمايدى. سونىمەن بىرگە, سۋكۋك شاريعات قاعيدالارىن ۇستانىپ قانا جۇمسالادى, ال بۇل دەگەنىڭىز ول شوشقا, ىشىمدىك, تەمەكى ونىمدەرىن شىعارۋعا جانە ساتۋعا, سونداي-اق كازينو, كينوتەاتر سەكىلدى ويىن-ساۋىق ورىندارىن اشۋعا قولدانىلمايدى.
شەشەن ءوزىنىڭ سوزىندە يسلامدىق وبليگاتسيانىڭ وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىن دە اتاپ كەتتى. بۇل قۇندى قاعاز ۇلىبريتانيادا كەڭىنەن قولدانىلادى, دەدى ول. قازىردىڭ وزىندە ۇلىبريتانيادا بەس بىردەي ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز يسلام بانكتەرى جۇمىس ىستەيدى. ولار قازىر جاقسى قارقىنمەن دامۋدا, وسى ورايدا مەن مۇسىلمان ەلى سانالاتىن قازاقستاندا يسلام بانكى قاراجاتىن قولدانعانىمەن, جەكە بانكىسىنىڭ ءالى كۇنگە اشىلماعانىنا تاڭىرقاعانىمدى جاسىرا المايمىن. سونىمەن قاتار, ءوزىمنىڭ ءتاجىريبەمە سۇيەنىپ, مەن كەيبىر ءداستۇرلى بانكتەردە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تەرەزەسىن اشقاننان گورى ءوز الدىنا دەربەس يسلام بانكىن اشقان اناعۇرلىم ءتيىمدى بولاتىنىنا سەندىرە الامىن. سونىمەن بىرگە, شەشەن ءوزىنىڭ وسى سالادا 30 جىلدان ارتىق ەڭبەك ەتەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى.
ودان كەيىن سويلەگەن شەشەندەر دە يسلام بانكىنىڭ ارتىقشىلىعىن دالەلدەپ جاتتى. سوڭعى بولىپ سويلەگەن بۇكىلالەمدىك يسلام بانكينگى «Credit Agricole CIB» اتقارۋشى ديرەكتورى سايد راحمان دا وسى باعىتتا ءسوز ءوربىتتى. سونىمەن قاتار ول قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى عانا ەمەس, جالپى مۇسىلمان الەمىندەگى ورنىنا ۇلكەن باعا بەردى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن قازاقستان العا قاراي الىپ قادامدار جاساپ وتىر, دەدى ول.
سوڭعى پلەنارلىق وتىرىستىڭ تاقىرىبى «يننوۆاتسيالىق كوشباسشىلىق: كۇردەلەنۋ دارەجەسىنە قاراي كاپيتالداندىرۋ» دەپ اتالدى. مۇندا دا قىزۋ پىكىرلەر الماسىلىپ, قازىرگى تاڭداعى كاپيتالداندىرۋدىڭ پروبلەمالارى مەن پەرسپەكتيۆالارى ايتىلدى. قازاقستان جاعىنان بۇل وتىرىسقا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدىن كارىبجانوۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ونىڭ اعىلشىنشاسى ارىپتەستەرىنەن اسىپ تۇسپەسە كەم بولماي, قازاق بالاسىنىڭ دا كەز كەلگەن ءتىلدى قانجىعاسىنا بوكتەرەتىنىن كورسەتتى. ول ۇلتتىق قوردىڭ قارجىلاندىرۋ ەرەكشەلىكتەرىن ءارىپتەستەرىنە بارىنشا تۇسىنىكتى ەتىپ بايانداپ بەردى.
مالايزيانىڭ «Khasanah (قازىنا) Nasional Berhad» قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تان سري ازمان موحتار دا ءوز قورلارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
قورىتىندى سەسسيادا ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جابىلۋ سالتاناتى بولدى. وندا الدىمەن 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى بارىسىندا ايتىلعان ماسەلەلەر, كوتەرىلگەن پروبلەمالار مەن پىكىرلەردىڭ ءناتيجەسىندە تۇزىلگەن ۇسىنىستار جيناعى وقىلدى. ونىڭ اراسىندا باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ساۋدا, ينۆەستيتسيا, مادەنيەت ماسەلەلەرىن ليبەريزاتسيالاۋ اتالىپ ءوتتى. سونداي-اق الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىككە كوڭىل ءبولىنۋ كەرەكتىگى, يسلام ەلدەرى كاسىپكەرلەرىنىڭ اشكوزدىكتەن, قاناعاتسىزدىقتان ساق بولۋى دا ۇسىنىس رەتىندە اتالدى. مۇسىلمان الەمى جاڭا قۋات كوزدەرىن, سونىڭ ىشىندە بالامالى قۋات كوزدەرىن ىزدەۋ سياقتى جاڭالىقتاردان تىس قالماۋ كەرەكتىگى جاريالاندى. ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى حالال تاعامدار يندۋسترياسىن دامىتىپ, بۇل ىستە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى دا اڭگىمە قوزعالدى. يسلام بانكى مەن يسلامدىق تارتىپپەن قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋعا اتسالىسۋ قاجەتتىگى اتالىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ۇسىنىستاردا ءوندىرىستىڭ جىلدام ءارى ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن يننوۆاتسيالىق نانوتەحنولوگيالاردى پايدالانۋ, ولارمەن ءوزارا الماسۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا جول اشاتىن تازا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە ايتىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرىپ, عىلىمي تەحنولوگيالار كلاستەرىن قۇرۋ, اتقارىلعان ىستەر تۋرالى جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرۋ, قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر ۇسىنىستار رەتىندە ەنگىزىلدى.
وسىدان كەيىن ءسوز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى, 7-ءشى بيەف ۇلتتىق ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسەت يسەكەشەۆكە بەرىلدى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتىنان فورۋمعا بەلسەندى قاتىسقاندارى جانە ناتيجەلى جۇمىس ىستەگەندەرى ءۇشىن قوناقتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە باق وكىلدەرىنە ارنايى العىسىن ايتتى. 50-گە جۋىق ەلدەن 2 مىڭ-عا جۋىق وكىل كەلمەك بولعان ەدى, ءىس جۇزىندە تىركەلگەندەر سانى 4 مىڭنان اسىپ ءتۇستى. ءوزارا جاسالعان كەلىسىمدەر مەن كەلىسىم-شارتتار سانى 15 بولدى. سونىڭ ىشىندە يسلام دامۋ بانكى مەن قازاقستان اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. مەن سىزدەرگە فورۋم پايدالى بولىپ, وزدەرىڭىزگە قاجەتتى اقپاراتتار بەردى دەپ ءۇمىتتەنەمىن, دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
فورۋم جۇمىسىندا سوڭعى بولىپ بيەف توراعاسى تۋن مۋسا حيتام سويلەپ, جاقسى ۇيىمداستىرىلعان جيىن ءۇشىن قازاقستانعا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى جانە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستامالارى اياقسىز قالمايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
جاقسىباي سامرات.
-----------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
ءبىرىنشى تاقىرىپ – شەكسىز مۇمكىندىك ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ماسەلەسى بويىنشا مودەراتورلىق ەتكەن ساۋد ارابياسى «RTIC» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مەزياد التەركاۆيدىڭ حاباردار ەتۋىنشە, سوڭعى ەكى جىلداعى ەكونوميكاداعى جاعىمسىز جاعدايلار كوممەرتسيالىق سەكتوردىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكە كاسىپورىندار اراسىنداعى قىزمەتتەردى رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتە المايتىندىعىن كورسەتتى. سوندىقتان ەكونوميكالىق دامىتۋ مەن يننوۆاتسيالىق ىقپال ەتۋ ساياساتىن وزگەرتىپ, ونى تەحنولوگيالىق جانە يننوۆاتسيالىق قاتىناستارعا قاراي الماستىرۋ قاجەت. ويتكەنى, يننوۆاتسيا ەكونوميكانىڭ نەگىزى ەكەنى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان.
رەتىنە قاراي ءسوز العان سپيكەرلەر تاقىرىپقا بايلانىستى, اتالعان سالا بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە ۇكىمەتتىڭ ىقپال ەتۋ ءرولىنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگىنە, ونداعى نەگىزگى كەدەرگىلەر مەن پروبلەمالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىنە, سونداي-اق مادەني ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى يننوۆاتسيالىق جاعىنان دامىتۋعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. پاكستان كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى دجەحان ارا حانىمنىڭ پىكىرىنشە, جاڭا تەحنولوگيالار ءوزىنىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتقارىپ كەلەدى. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاكستاندا دا ويداعىداي قولدانىلۋدا. پاكستاندا بۇگىندە 180 ميلليونداي ادام تۇرىپ جاتىر, دەدى ول ءوز ەلىنەن مالىمەت كەلتىرە وتىرىپ. حالىق نەگىزىنەن قالالىق جەرلەردە شوعىرلانعان. وسى ادامداردىڭ 20 ميلليوننان استامىنىڭ ينتەرنەتكە قوسىلۋ مۇمكىندىگى بار. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, ەلدەگى 107 ميلليون ادام ۇيالى بايلانىس تەلەفونىن پايدالانادى. ەگەر جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزەتىن بولساق, حالىقتىڭ باسىم بولىگى ودان كوپتەگەن پايدا الار ەدى. جالپى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار بارلىق سالالارعا قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگىنە يە بولعان ۇندىلىك «ASP» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى سۋۆوپريۆو مۋكحەردجي, مالايزيالىق «بەرحارد» ەكونوميكالىق رەسۋرستار ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مۋنيراح حادجي ابدۋل حاميد جانە FPL كومپانياسىنىڭ قۇرىلتايشىسى دەبورا ليري ءوز ەلدەرىندە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ جايىن ايتا كەلىپ, ونىڭ مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاعى باسقا سالالارداعى ورنىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار, ولار وتىرىسقا مودەراتورلىق ەتۋشى مەزياد التەركاۆيدىڭ پىكىرلەرىنە قوسىلاتىندىعىن, يننوۆاتسيالىق جاڭا تەحنولوگيالار ەكونوميكانى العا باستىرۋشى نەگىزگى كۇش ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ال «JSC Kazakhstan PPP Center» اق توراعاسى قايرات تىلەبالدينوۆ جوعارىدا اتالعان تاقىرىپ اياسىندا قازاقستاندا قولعا الىنىپ جاتقان ناقتى جۇمىستاردى اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 2020 جىلعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان. وسى باعدارلاما اياسىندا قازاقستان وزىندە وندىرىلەتىن ءونىمدەردى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەتە الادى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا نەگىز بولادى. قازىرگى كەزدە باعدارلامادان تۋىندايتىن يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق جوبالار ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. وعان مەملەكەت قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىر. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك سەكتورمەن قاتار, جەكە سەكتور دا دامىپ كەلەدى. يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالاتىن قارجىنىڭ جالپى كولەمى 750 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى.
ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ: بولاشاقتاعى ينۆەستيتسيالار تاقىرىبىندا وتكەن وتىرىستا دا كەلەلى ماسەلەلەر قوزعالدى. وعان مودەراتورلىق ەتكەن پالەستينانىڭ «NBCC» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى يماد حيندي, سونداي-اق ءسوز العان تۇلعالار ينۆەستيتسيا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋداردى. مىسالى, «تۇركۋاز» كومپانيالار توبىنىڭ پرەزيدەنتى زەكي پيلگەنىڭ پايىمداۋىنشا, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋىنا تۇراقتى ينۆەستيتسيا اسەر ەتەدى. ويتكەنى, ينۆەستيتسيا ەكونوميكالىق قىزمەت ءۇشىن جاعىمدى جاعدايلار جاساپ, ادام كاپيتالىنىڭ ارتۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى يننوۆاتسيانىڭ ىقپالىنا قاتىستى تاقىرىپ جونىندە دە تۇششىمدى تۇيىندەر ايتىلدى. تاتارستان شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى لينار ياكۋپوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە الەمدىك رىنوكتاعى جاڭا قيىندىقتارعا تاجىريبەسى مول كوممەرتسيالىق سەكتوردىڭ كوشباسشىلارى دا تاپ كەلىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتتىلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ولاردىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, جاڭا ارىپتەستەردى ىزدەۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ءوز رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جاعىنا باسا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس.
پلەنارلىق وتىرىستار بارىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ وتكەن ورىندى. ءسوز العان شەشەندەردىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, 2050 جىلعا قاراي جەر شارىنداعى حالىق سانى 9,1 ميلليارد ادامعا جەتەدى ەكەن. الداعى 40 جىل ىشىندە ازىق-ت ۇلىككە, سۋ رەسۋرستارىنا دەگەن سۇرانىس ەسەلەپ ارتادى. مالايزيا ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ماحاني زاينال ابيدين مىرزانىڭ حاباردار ەتۋىنشە, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى ەنەرگەتيكالىق جانە سۋ رەسۋرستارىنا دەگەن تاپشىلىق تا كورىنىس بەرەدى. بۇل حالىقتار اراسىندا تۇراقسىزدىقتىڭ ورىن الىپ, ونىڭ سوڭى جانجالدارعا سوقتىرۋى مۇمكىن.
ال ماروككولىق عالىم موحامەد ايت كاديدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى قازىردىڭ وزىندە كوپشىلىك ەلدەردە بايقالىپ وتىر. وڭتۇستىك ازيا, تاياۋ شىعىس, سونداي-اق افريكا سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن سەزىنە باستاعان.
بولاشاقتا الەم حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ورمان-توعايلاردى شابۋ كەرەك پە؟ شەشەن-سپيكەرلەردىڭ پىكىرىنشە, ورمان-توعايلاردى وتاپ, ول جەرلەردى ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە پايدالانۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. ول ورنى تولماس ەكولوگيالىق اپاتقا سوقتىرادى. سويلەۋشىلەر, سونداي-اق, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تومەندەتۋ, جاس نارەستەلى ايەلدەردى كوكونىس تۇرلەرىمەن تيىسىنشە قامتاماسىز ەتۋ, سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, يگەرىلمەگەن جەرلەردى ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە بەيىمدەۋ جونىندە ويلارىن ورتاعا سالدى.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ساقتاش حاسەنوۆ ءوزىنىڭ ءسوزى بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قولعا الىنعان ءىس-شارالاردان حاباردار ەتتى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋىنا كۇش سالۋدا. ەلىمىزدىڭ ءوز تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە الەۋەتى جەتەدى, استىقتى ەكسپورتقا دا شىعارىپ ءجۇر. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ناقتى باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ەكسپورتقا ەت شىعاراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ول ەلىمىزدىڭ گۋمانيتارلىق كومەك رەتىندە تاجىكستان مەن اۋعانستانعا بيداي جونەلتكەنىن اتاپ ءوتتى.
* * *
تۇستەن كەيىن بيەف «يسلام بانكينگى جانە قارجى-قاراجاتتار: سەنىمدى ارتتىرۋ» دەپ اتالاتىن وتىرىسپەن باستالدى. وتىرىستى جۇرگىزۋشى ۇلىبريتانيانىڭ «PwC International» كومپانياسى قارجى قىزمەتى سەكتورىن جاھان بويىنشا دامىتۋ ءجونىندەگى ديرەكتورى نايدجەل ۆۋگت العاشقى ءسوزدى قازاقستاننىڭ قارجى ءمينيسترى بولات ءجامىشەۆكە بەردى.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە يسلامدىق قۇندى قاعازدار رىنوگىن تولتىرۋ ماسەلەسى قارالاتىندىقتان مەن ءوز ءسوزىمدى وسى باعىتتا وربىتەيىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن ب.ءجامىشەۆ. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سوڭعى كەزدەرى يسلام بانكىنىڭ قازاقستاندىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قارقىنى ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە, سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز قازاقستانعا يسلام قارجى ينستيتۋتتارىن ەنگىزۋدە ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتىك. سونىڭ ىشىندە يسلام بانكتەرى مەن قامسىزداندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ فيليالدارى بىزدە جۇمىس ىستەيدى. بىراق بىزدە يسلام قارجىلاندىرۋ تەرەزەسى كوممەرتسيالىق بانكتەر ءۇشىن ءالى كۇنگە زاڭدىلىق جولمەن اشىلماعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىن. قازىر ءبىز وسى ءماسەلەنى ەڭسەرۋ جولىن قولعا الىپ, زاڭ جوباسىن دايىنداۋدامىز. بانكتەر يسلام قارجى كوزدەرىمەن ازىرگە بولەك زاڭدى تۇلعالار اشۋ ارقىلى عانا جۇمىس ىستەۋدە.
ودان ءارى مينيستر يسلام قارجى ينستيتۋتتارىمەن كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسقانىن جانە ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وسى زالدا وتىرعانىن ايتىپ, ولارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ تۇيىنىندە ول يسلام بانكينگىنىڭ قازاقستاندا ەركىن جۇمىس ىستەيتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى جانە بۇگىنگى سەكىلدى فورۋمدار ونى دامىتۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس دەگەن ويىن جەتكىزدى. ب.جامىشەۆتىڭ قازاقستاندا ءالى كۇنگە يسلام قارجى ينستيتۋتتارىن ەركىن ەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭداردىڭ قابىلدانباعانى تۋرالى ايتقانى ارىپتەستەرىنە ۇناي قويعان جوق. ونىڭ وسى ءسوزدەرىن كەيىنگى سويلەگەن بانكيرلەردىڭ ءبارى دەرلىك ءىلىپ كەتىپ جاتتى.
يسلام قۇندى قاعازدار رىنوگىن الەمدە دامىتۋ جونىندەگى ديرەكتور رادجا تەح يايمۋناح حانىم ءوزىنىڭ سوزىندە يسلام بانكتەرىنىڭ اكتيۆتەرى وتە قوماقتى سوما بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بىراق ول يسلام حالىقتارىنىڭ 10 پايىزى عانا تۇراتىن ەلدەردى قامتيدى. سونىڭ ىشىندە يسلام قارجىلاندىرۋ قاعيداتىن كوپتەگەن ەلدەر زاڭنامالىق تۇرعىدا ءالى كۇنگە قابىلداي الماي وتىر. سونىڭ ءبىرى قازاقستان ەكەنى وكىنىشتى. يسلام بانكينگىن دامىتىپ وتىرعان ەلدەر ونىڭ پايداسىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ونى دامىتۋعا ۇمتىلۋدا, دەدى ول.
ءۇشىنشى بولىپ ۇلىبريتانيا كوممەرتسيالىق بانكتەرى ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ريچارد توماس سويلەدى. ول يسلامدىق قۇندى قاعازداردى رىنوكتورعا جايعاستىرۋدىڭ وتە پايدالى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ولاردىڭ ساپاسى وتە جوعارى, سوندىقتان ولاردىڭ نەگىزىندە ينۆەستيتسيا تارتۋعا ابدەن بولادى. قازىر 12 مەملەكەت يسلامدىق قۇندى قاعازداردى باسقارۋ جونىندە كورپوراتسيا قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋدە. ونىڭ ماقساتى – وسى ەلدەردىڭ اكتيۆتەرىن قولدانا وتىرىپ, بىرلەسكەن قۇندى قاعازدار شىعارۋ. ول سونىڭ ىشىندە «سۋكۋك» اتتى قۇندى قاعاز تۋرالى كوپ ايتتى. وسى قۇندى قاعازدى الىپ, وندىرىسكە سالعاندا سۋكۋكتى ساتقان ادام ءتۇسىمنەن (ەگەر بولسا) ءوزىنىڭ ۇلەسىن الادى. مۇندا باسقا نەسيەلەردەگى سەكىلدى قاتاڭ ءوسىم پايىزى بولمايدى. سونىمەن بىرگە, سۋكۋك شاريعات قاعيدالارىن ۇستانىپ قانا جۇمسالادى, ال بۇل دەگەنىڭىز ول شوشقا, ىشىمدىك, تەمەكى ونىمدەرىن شىعارۋعا جانە ساتۋعا, سونداي-اق كازينو, كينوتەاتر سەكىلدى ويىن-ساۋىق ورىندارىن اشۋعا قولدانىلمايدى.
شەشەن ءوزىنىڭ سوزىندە يسلامدىق وبليگاتسيانىڭ وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىن دە اتاپ كەتتى. بۇل قۇندى قاعاز ۇلىبريتانيادا كەڭىنەن قولدانىلادى, دەدى ول. قازىردىڭ وزىندە ۇلىبريتانيادا بەس بىردەي ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز يسلام بانكتەرى جۇمىس ىستەيدى. ولار قازىر جاقسى قارقىنمەن دامۋدا, وسى ورايدا مەن مۇسىلمان ەلى سانالاتىن قازاقستاندا يسلام بانكى قاراجاتىن قولدانعانىمەن, جەكە بانكىسىنىڭ ءالى كۇنگە اشىلماعانىنا تاڭىرقاعانىمدى جاسىرا المايمىن. سونىمەن قاتار, ءوزىمنىڭ ءتاجىريبەمە سۇيەنىپ, مەن كەيبىر ءداستۇرلى بانكتەردە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تەرەزەسىن اشقاننان گورى ءوز الدىنا دەربەس يسلام بانكىن اشقان اناعۇرلىم ءتيىمدى بولاتىنىنا سەندىرە الامىن. سونىمەن بىرگە, شەشەن ءوزىنىڭ وسى سالادا 30 جىلدان ارتىق ەڭبەك ەتەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى.
ودان كەيىن سويلەگەن شەشەندەر دە يسلام بانكىنىڭ ارتىقشىلىعىن دالەلدەپ جاتتى. سوڭعى بولىپ سويلەگەن بۇكىلالەمدىك يسلام بانكينگى «Credit Agricole CIB» اتقارۋشى ديرەكتورى سايد راحمان دا وسى باعىتتا ءسوز ءوربىتتى. سونىمەن قاتار ول قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى عانا ەمەس, جالپى مۇسىلمان الەمىندەگى ورنىنا ۇلكەن باعا بەردى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن قازاقستان العا قاراي الىپ قادامدار جاساپ وتىر, دەدى ول.
سوڭعى پلەنارلىق وتىرىستىڭ تاقىرىبى «يننوۆاتسيالىق كوشباسشىلىق: كۇردەلەنۋ دارەجەسىنە قاراي كاپيتالداندىرۋ» دەپ اتالدى. مۇندا دا قىزۋ پىكىرلەر الماسىلىپ, قازىرگى تاڭداعى كاپيتالداندىرۋدىڭ پروبلەمالارى مەن پەرسپەكتيۆالارى ايتىلدى. قازاقستان جاعىنان بۇل وتىرىسقا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدىن كارىبجانوۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ونىڭ اعىلشىنشاسى ارىپتەستەرىنەن اسىپ تۇسپەسە كەم بولماي, قازاق بالاسىنىڭ دا كەز كەلگەن ءتىلدى قانجىعاسىنا بوكتەرەتىنىن كورسەتتى. ول ۇلتتىق قوردىڭ قارجىلاندىرۋ ەرەكشەلىكتەرىن ءارىپتەستەرىنە بارىنشا تۇسىنىكتى ەتىپ بايانداپ بەردى.
مالايزيانىڭ «Khasanah (قازىنا) Nasional Berhad» قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تان سري ازمان موحتار دا ءوز قورلارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
قورىتىندى سەسسيادا ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جابىلۋ سالتاناتى بولدى. وندا الدىمەن 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى بارىسىندا ايتىلعان ماسەلەلەر, كوتەرىلگەن پروبلەمالار مەن پىكىرلەردىڭ ءناتيجەسىندە تۇزىلگەن ۇسىنىستار جيناعى وقىلدى. ونىڭ اراسىندا باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ساۋدا, ينۆەستيتسيا, مادەنيەت ماسەلەلەرىن ليبەريزاتسيالاۋ اتالىپ ءوتتى. سونداي-اق الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىككە كوڭىل ءبولىنۋ كەرەكتىگى, يسلام ەلدەرى كاسىپكەرلەرىنىڭ اشكوزدىكتەن, قاناعاتسىزدىقتان ساق بولۋى دا ۇسىنىس رەتىندە اتالدى. مۇسىلمان الەمى جاڭا قۋات كوزدەرىن, سونىڭ ىشىندە بالامالى قۋات كوزدەرىن ىزدەۋ سياقتى جاڭالىقتاردان تىس قالماۋ كەرەكتىگى جاريالاندى. ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى حالال تاعامدار يندۋسترياسىن دامىتىپ, بۇل ىستە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى دا اڭگىمە قوزعالدى. يسلام بانكى مەن يسلامدىق تارتىپپەن قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋعا اتسالىسۋ قاجەتتىگى اتالىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ۇسىنىستاردا ءوندىرىستىڭ جىلدام ءارى ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن يننوۆاتسيالىق نانوتەحنولوگيالاردى پايدالانۋ, ولارمەن ءوزارا الماسۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا جول اشاتىن تازا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە ايتىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرىپ, عىلىمي تەحنولوگيالار كلاستەرىن قۇرۋ, اتقارىلعان ىستەر تۋرالى جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرۋ, قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر ۇسىنىستار رەتىندە ەنگىزىلدى.
وسىدان كەيىن ءسوز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى, 7-ءشى بيەف ۇلتتىق ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسەت يسەكەشەۆكە بەرىلدى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتىنان فورۋمعا بەلسەندى قاتىسقاندارى جانە ناتيجەلى جۇمىس ىستەگەندەرى ءۇشىن قوناقتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە باق وكىلدەرىنە ارنايى العىسىن ايتتى. 50-گە جۋىق ەلدەن 2 مىڭ-عا جۋىق وكىل كەلمەك بولعان ەدى, ءىس جۇزىندە تىركەلگەندەر سانى 4 مىڭنان اسىپ ءتۇستى. ءوزارا جاسالعان كەلىسىمدەر مەن كەلىسىم-شارتتار سانى 15 بولدى. سونىڭ ىشىندە يسلام دامۋ بانكى مەن قازاقستان اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. مەن سىزدەرگە فورۋم پايدالى بولىپ, وزدەرىڭىزگە قاجەتتى اقپاراتتار بەردى دەپ ءۇمىتتەنەمىن, دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
فورۋم جۇمىسىندا سوڭعى بولىپ بيەف توراعاسى تۋن مۋسا حيتام سويلەپ, جاقسى ۇيىمداستىرىلعان جيىن ءۇشىن قازاقستانعا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى جانە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستامالارى اياقسىز قالمايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
جاقسىباي سامرات.
-----------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
