ابايلا, اينالايىن!

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, جىل سايىن الەمدە 1,3 ميلليونعا جۋىق ادام جول اپاتىنان وپات بولادى ەكەن. سوندا عالىمداردىڭ ەسەبىنە قارا­عان­دا, جول-كولىك وقيعالارى الەم بوي­ىنشا قايتىس بولۋدىڭ ونىنشى سەبەبى كورىنەدى. ال وسى اپاتتار سالدارىنان تۋىندايتىن قايتىس بولۋ مەن جاراقات الاتىنداردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى تا­بىستارى تومەن جانە ورتاشا دەڭ­گەي­دەگى ەلدەردىڭ ادامدارى بولىپ وتىر. الەمدىك دەڭگەيدە جول-كولىك اپات­تارىنا ەڭ كوپ ۇشىرايتىندار 15-29 جاستاعى جاستار. وندا قايتىس بولا­تىنداردىڭ تەڭ جارتىسىن جاياۋ ءجۇر­گىن­شىلەر, ۆەلوسيپەد جانە موتوتسيكل جۇرگىزۋشىلەرى قۇرايدى. بۇعان قوسا تا­عى كوپتەگەن ادامدار ءتۇرلى جاراقات ال­ىپ, ءومىر بويى مۇگەدەك بولىپ قالادى. جول اپاتتارى قايعى-قاسىرەتپەن قو­سا, ادامداردىڭ وتباسىلارىنا جانە تۇ­تاس العاندا ەلگە ەكونوميكالىق شى­عىن اكەلەدى. ول شىعىندار كوپتەگەن ەلدەردە, ۇلتتىق ءونىمنىڭ 1 % - 3% قۇ­رايدى. كەيبىر ەلدەردە بۇل سان 5% جەتۋى دە ىقتيمال. سوندىقتان دا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەيا­سى­نىڭ 2010 جىلعى 10 مامىرداعى قارارىنا سايكەس ۇلتتىق, وڭىرلىك جانە جاھاندىق جاعدايدا جول-كولىك وقيعالارى كەزىندە قايتىس بولۋ دەڭگەيىن ازايتۋ مەن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا 2011-2020 جىلدار جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءىس-ارەكەتتىڭ ونجىلدىعى رەتىندە جاريا ەتىلدى. بۇل «ءىس-ارەكەتكە ون جىل» شاراسى جاڭا زەلانديادان باستالىپ جانە مەكسيكاعا دەيىن ءىرى قالالاردا جال­عاسىن تاپتى. ءسويتىپ ونجىلدىقتىڭ رەسمي نىشانى رەتىندە جولداعى قاۋ­ىپ­سىزدىكتىڭ الەمدىك قوزعالىسى سارى بەلگى بولىپ ناقتىلاندى. وسى ءىس-شارالار جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى سالاسىن­داعى توسىن جاعدايلار مەن الەمدەگى جول قوزعالىسى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ بارىسىنا نازار اۋدارۋ ماقساتىندا وتكىزىلۋدە. بۇل تۇرعىدان العاندا, قا­زاقستان جول-كولىك وقيعالارىنان جا­راقاتتانۋ جانە ودان قايتىس بولۋ سەكىلدى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان ءىس-شا­را­لارعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋدا. جول-كولىك وقي­عا­لارىن ەسكەرتۋ بوي­ىن­شا ءىس-شارالارعا قا­تىسۋ ءۇشىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگى مۇددەلى مەم­­لەكەتتىك ورگاندار­مەن 2011-2020 جج. جول قوزعالىسى قاۋ­ىپ­سىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتتىڭ ون­جىل­دى­عى باعدارلاماسىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق ۇلت­تىق جوسپارىن ءازىر­لەدى. ونداعى نەگىزگى ماقسات – جول-كولىك وقيعالارىنان وپات بولۋدى ازايتۋ, جا­راقاتتانۋدان ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. اتالعان جوسپاردا مۇددەلى مينيس­تر­­لىك­تەر­دىڭ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 2011 جىلى 11 مامىردا ءىس-ارەكەتتىڭ ونجىلدىعى كەڭ كولەمدە وتكىزىلۋى, جول-كولىك وقيعالارىنا شۇ­عىل ارالاسۋدى ارتتى­رۋ, جول-كولىك وقيعالا­رى­نىڭ الدىن الۋ بويىنشا اقپاراتتىق ماتەري­ال­دار­دى ازىرلەۋ جانە شىعارۋ قىزمەتتەرى قارالدى. ال «ءىس-ارەكەتكە ون جىل» دايىندىق كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى «جاراقاتتانۋدى ەس­كەرتۋگە بولادى. ارەكەت جاسا!» ۇرانىمەن تۇرمىس­تىق جانە جول-كولىك وقي­عاسىنان جاراقاتتانۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا اي­­­لىق, «نازار اۋدارىڭىز, باعدارشام!» ءسوز سويلەۋ جانە فوتوسەسسيا, جول قوزعالىسىنىڭ جاس ينسپەكتورلارى وتريادتارىنىڭ سلەتتەرى, وعان قوسا «جاس سانيتار», «قاۋىپسىز دوڭگەلەك» سەكىلدى قالالىق بايقاۋلار وتكىزىلدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باستا­ما­سى بويىنشا ەلدىڭ بارلىق ءوڭىر­لە­رىندە 11 مامىردا تاياۋ ونجىلدىققا جوس­پار­لانعان ءارتۇرلى ءىس-شارالاردىڭ باس­تاۋى بولاتىن, جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى بويىنشا كەڭ كولەمدى ناسيحاتتاۋ اك­تسياسى ۇيىمداستىرىلدى. وندا «ون­جىل­دىق» شەڭبەرىندە با­لا­لاردى جول وقيعاسىنان قورعاۋدا ولار­­دىڭ قۇقىن ساقتاۋعا كوڭىل ءبولۋ ۇسى­نىلىپ, ناقتى جوبالارعا جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى بويىنشا جەكە ءىس-شارالاردى بىرىكتىرۋدى, سونداي-اق جول قاۋىپسىزدىگى سالا­سىن­دا حالىق­ارا­لىق ۇيىمداردىڭ باسق­ا­رۋشىلىق ءرو­لىن رەتكە كەلتىرۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ ۇيعارىلدى. نۇرلان باتپەنوۆ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تراۆماتولوگيا  جانە ورتوپەديا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,  پروفەسسور, جول قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشى.