شىرىگەن جۇمىرتقا

بiر پانەيi سەبەپتەرمەن قارتتار ۇيiنە جولىم ءتۇستi. بيiك تەمiر قاقپادان ءوتىپ, ەكi جاعى الۋان ءتۇرلi گۇلدەرمەن كومكەرiلگەن اللەيا بويىمەن مەكەمە باسشىسى وتىراتىن كەڭسەگە قاراي كەلە جاتقانمىن. اياقجول قاپتالىنداعى ارقالى ورىندىقتا تاياعىنىڭ ۇشىنا يەگiن تiرەپ وتىرعان قاريانىڭ بiر نۇكتەگە قادالعان ويلى, مۇڭلى نازارى مەنi ەرiكسiز كiدiرتتi. الدىنان جايباراقات وتە المادىم. قازاقى سالتپەن ەسەندەستiم. – ءا-ءا! امانسىڭ با, قاراعىم؟ – تىنىش­تىعىن العان داۋىسقا سەلت ەتكەن قارت باسىن كوتەرiپ, ەڭسەسiن تiكتەدi. – بالا-شاعاڭ, وت­باسىڭ ورنىندا ما, شىراعىم؟ كەل, وتىر! – دەپ جانىنا وتىرۋعا مەڭزەدi. – بۇرىن بۇل جەردەن ءوزiڭدi بايقاماپپىن. جاي ءجۇرسiڭ بە؟ – دەدi قاسىنا تiزە بۇككەن سوڭ. – جاعدايىم دۇرىس اقساقال. بiر شارۋام بولىپ, وسى ۇيىمنىڭ باسشىسىنا جولىعۋعا كەلiپ ەدiم, – دەپ وسىندا باس سۇعۋىمنىڭ جاي-جاپ­سارىن بiلدiردiم. – اتى-ءجونىڭ كiم؟ قاي ەلدەنسiڭ؟ ءجونiمدi ايتتىم. – ە-ە, دۇرىس, اينالايىن! حالقى­مىز­دىڭ داستۇرiمەن رۋىڭدى سۇراپ جاتقا­نىمدى ايىپقا بۇيىرما, بالام. اينالىپ كەلگەندە كوپ قازاق­تىڭ ءبارi بiر قازاق. – اعا, ءوزiڭiز بۇل جەرگە قالاي كەلiپ قالدىڭىز؟ – دەپ اۋەلدە-اق كوڭiلگە ۇيالاعان تۇيتكiلدi توتەسi­نەن توستىم. – ە, شىراعىم-اي, مەنiڭ تالكەك تاعدىرىم كiمگە كەرەك دەيسiڭ. كورگە­نiمدi, باستان كەشكەنiمدi ەشقاشان ەشكiمنiڭ با­سى­نا تۇسپەگەنiن تiلەيمiن مەن بەيباق. – قاريا ءۇنسiز بۋلىقتى. جاساۋراعان جانارىنا iركiل­گەن تامشىلاردى الاقانىنىڭ سىرتى­مەن ءسۇرتتi. باسىنداعى تاقياسىن الىپ, الما-كەزەك قوس جانارىنا باستى. كوز جاسىنا تۇن­شىققان قارت بiرۋاق ءۇنسىز, سولىقتاپ وتىردى. “قاپ! جۇرەگiنiڭ قايازدانعان جاراسىن تىر­ناپ جiبەردiم بە؟ ونسىز دا كۇيزەلiپ جۇرگەن جانىنا شوق باسىپ الدىم با؟ نەم بار ەدi» دەپ مەن تۇرمىن. – جارايدى, قالقام! سۇراپ قالدىڭ, كۇي­زەلگەن كۇيiمدi ايتايىن. Iشتەگi ءسوز ءول­گەنشە… شەرiمدi تارقاتسام جەڭiلدەپ قالار­مىن, بالكiم. وندا اتاڭدى تىڭدا… – اكە-شەشەمنiڭ جار دەگەندە جالعى­زىمىن. انامنىڭ بوسانۋى اۋىر بولىپ, سودان دەرتكە ۇشىراپ, مەنەن باسقا قۇرساق كوتەرمەپتi. اتا-انام سوعىستان كەيiنگi ەلدiڭ قيىن كەزiندە بەتiمنەن قاقپاي, الپەشتەپ ءوسiردi. بارىن جولىما جۇمساپ, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتتى. ءوز قولدارىمەن ۇيلەن­دi­رiپ, اياعىمنان تۇرعىزعاننان سوڭ كوپ وتپەي وزدەرi دە بiرiنiڭ ارتىنان بiرi كەتە باردى. قۇددى مەنiڭ ۇيەلمەن بولۋىمدى كۇتiپ جۇرگەندەي-اق, بۇل جالعاننان اسىعىس اتتان­عاندارىنا قابىرعام قاتتى قايىستى. ءايت­پەسە, سونشالىقتى قاۋساعان كارiلiكتiڭ اۋىلى ءالi قايدا, الىس ەدi-اۋ. نەمەرە ءسۇيiپ, قىزىعىن كورەر كۇندەرi بiردەن شورت ۇزiلەدi دەپ ءۇش ۇيىقتاسام تۇسiمە كiرiپ پە؟! باسقا تۇسكەنگە كونبەگەندە قاي امالىڭ بار. قارا شاڭىراقتىڭ ءتۇتiنiن تۇتەتiپ, تiر­شiلiگiمiزدi iلگەرi سۇيرەتۋگە تىرىستىق. ەتiم­نiڭ تiرiلiگiمەن بiرەۋگە الاقان جايمادىق. و, قۇدايدىڭ قۇدiرەتiن قاراشى. مەنiڭ ايەلiم دە تۇڭعىشىمىزدى تۋعاننان دiمكاس­تiككە دۋشار بولدى. ول دا بiر پەرزەنتپەن شەكتەلدi. بiلiپ تە, ۇيرەنiپ تە ۇلگەرمەگەن ەنەسiنiڭ قاسiرەتiن قالاي قايتالادى دەسە­ڭiز­شi! بولماسا, شەشەمنiڭ دە, زايىبىمنىڭ دا قاندارى بولەك, جوندەرi بوتەن ەمەس پە ەدi. قايتەيiك, ارقىراعان اعىسقا قارسى ءجۇزۋ ادامعا قيىن. بۇل دا جاراتقان يەمنiڭ بۇي­رى­عى بولار دەپ, ماڭدايداعى جازمىشقا با­عىن­دىق. ۇلىمىز بەسكە تولدى. ورتامىزدا قۇل­دىراڭ قاعىپ, ەركە بولىپ ءوسiپ كەلەدi. وعان سەرiكتi ءتاڭiرiم بەرمەگەن سوڭ, جالقى­مىزعا دا شۇكiرشiلiك جاساپ جۇردiك. جانىمدا ءدال بۇگiنگiدەي سايراپ تۇر. بiر جازدا ۇلىمىزدى كورشiمiزدiڭ ۇيiنە قال­دى­رىپ, شارۋا جايىمەن جۇبايىم ەكەۋمiز وبلىس ورتالىعىنا باردىق. قايتاردا بازارعا سوعىپ, اناۋ-مىناۋ قاجەتiمiزدi العان سوڭ اسحاناعا كiرگەنبىز. جايعاسقان بەتتەن-اق بەس جاس بالا شاماسىنداعى بiر بالا اياعىمىزعا وراتىلىپ, قاسىمىزدان اينالشىقتاپ شىق­پاي قويدى. كيiمi كiرلەۋ, ءوڭi جۇدەۋ, كەيپi ازعىنداۋ كورiندi. ايالى الاقاننىڭ ماپە­سi­نەن كوپتەن قالىس قالعانى انىق اڭعارى­لا­دى. قانشا ءجۇزi سولعىن, ءۇستi قوجالاق بول­عانىمەن, ءوزi سونداي سۇيكiمدi, تiلi اپ-انىق. كiسiگە ۇيiرسەك بالاقاندى مۇسiركەپ, جانىمىزعا جايعاستىرىپ, ءدام بەردiك. ول تاماق iشiپ وتىرعاندا جۇرتقا اس تاسىپ جۇرگەن كەلiنشەكتەن “مىنا ءسابي قايسىڭنىڭ بالاڭ؟” دەپ سۇرادىم. “ە-ە, بۇل جەتiم. جە­تiم بولعاندا اكە-شەشەسi جوق تاس جە­تiم” دەپ توبەدەن ۇرعانداي قويىپ قالدى. “وسى اسحانا ۇستiندەگi پاتەردە تۇراتىن اۋرۋ تاتەيiنiڭ قولىندا». جۇرەك شiركiن سولق ەتتi. قۇيتاقانداي بالاعا وبال عوي تiپتi. ء“جۇر, ۇيiڭە بارايىق, بالاقاي” دەدiم. بالانىڭ قولىنان جەتەكتەپ, سىرتقا بەتتەدiك. نەگە بەل شەشكەنiمدi قۇ­داي قوسقان قوساعىم دا ءتۇسiندi. وقىس تۇر­عانىمنىڭ ءمانiسiن سۇراپ جاتپادى. سوڭى­مىز­دان ءۇنسiز ەرە بەردi. سونىمەن نە كەرەك, بالانىڭ پاتەرiنەن تىسقا شىقپايتىن ناۋقاس تاتەسiمەن تانى­سىپ, بiلiستiك. جەتiم بالاعا الىستاۋ جۇراعات بولىپ كەلەدi ەكەن. بالاقاننىڭ ءسابي شا­عىن­دا اكەسi مەن شەشەسi جول اپاتىنان كوز جۇمىپتى. وزگە تۋىستارى بولماعان سوڭ ءبۇلدiرشiن مۇنىڭ قامقورلىعىندا قالىپتى. ءوزi سىرقاتتىعىنان تۇرمىس تا قۇرماعانىن, قازiر سول دەرتi جىلدان-جىلعا دەندەپ بارا جاتقانىن, بالانى ەرتە مە, كەش پە بالالار ۇيiنە وتكiزبەك ويى بارىن دەمiگiپ وتىرىپ ارەڭ جەتكiزدi. ەنتiكپەگە شالدىققان بەيشاراعا جاتا-جابىسىپ, قولحات بەرiپ, اسحانادا تاپقان سول سارداردى اۋىلعا الىپ قايتتىم. ەسiمi دە ءوز بالام قالدارعا ۇقساس بولىپ شىقتى. ونى ۇلىمنىڭ جانىنا قوستىم. ەكەۋi تۇيدەي جاستى. كوپ ۇزاماي-اق الگi ايەل قايتىس بولدى. جەتiمiن iزدەگەن جان بولمادى. ونى قانداي قيىندىقپەن ءوز اتىما اۋدارعانىمدى ساعان تاپتiشتەپ ايتىپ جاتپاي-اق قويايىن. ەكi ۇلىم ەگiز قوزىداي بiرگە ءوستi, بiر مەكتەپتە, بiر سىنىپتا وقىدى. قىزمەتiم جوعارىلاپ, قالاعا قونىس اۋداردىق. جاڭا جۇمىس ورنىمنان ۇلكەن ءۇيدiڭ كiلتiن قولعا ۇستاتتى. تاي-ق ۇلىنداي تەبiسiپ, جارىسا ەرجەتكەن قوس قاناتىم ونجىلدىقتان كەيiن ءوزiمiز تۇرعان شاھارىمىزداعى ينستيتۋتقا دا قاتار iلiكتi. وقۋلارىن بiتiرگەن بويدا iسكە دە بiرگە ورنالاستى, جۇپتارىن جازباي ءجۇردi. الدىمەن قالدارىم كەلiن اكەلدi. مارە-سارە تويىن جاسادىق. قۋانىشىنا زاۋىتتاعى مايى كەۋiپ ۇلگەرمەگەن اۆتوكولiك اپەردiم. جىلعا جاقىنداعاندا iڭگالاعان نارەستەنiڭ ءۇنiن ەستiدiك. شاڭىراعىمىز شاتتىقپەن شالقىپ, جانىمىز جارقىراپ, تىنىسى كەڭ تiرشiلiك كەشiپ جاتقانبىز. تىپ-تىنىش وپالى وتباسىما كەنەتتەن سۇمدىق داۋىل سوعىپ, ۇستىنى وپىرىلدى. الپىسقا دا جەتپەي ايەلiمنiڭ سۋiشەرلiگi ءۇزiلدi. جانسەرiگiم, سىرلاسىم شەشەمنiڭ قاسىرەتiن وسىمەن ەك­iن­شi رەت قايتالادى. “اللاعا سونشالىقتى نە جازىپ قويىپ ەدiم” دەپ توبەمدi توق­پاق­تاعانمەن, وعان قارسى قىلار شاراڭ قاي­سى, كۇيiك جۇتىپ قالا بەردiك. وكسiكپەن وزەك ورتەنiپ, جىلىن وتكiزدiم. ەندi ەسiمدi جيىپ, ساردارىمدى اياقتان­دى­رۋدى ويلاستىرۋعا كiرiستiم. قاتارىنان قال­ماسىن دەپ الدىمەن وعان دا سۋجاڭا اۆتو­كولiكتi تاڭداپ ءجۇرiپ سىيعا تارتتىم. نەسiن جاسىرايىن, سول جiگiت ءوز كiندiگiمنەن تۋعانعا قاراعاندا, مەيiرباندىلىعىمەن, ەلپiلدەك كiشiپەيiلدiگiمەن ەرەكشەلەندi. ءتول پەرزەن­تiمiزدەي iشi-باۋىرىمىزعا سiڭiپ كەتتi. ءوزi شارۋاعا ەپسەكتi بولىپ قالىپتاستى. ءۇيدiڭ مايدا-شۇيدە تiرلiگiن بوگدەنiڭ كومەگiنسiز-اق ءوزi تاپ-تۇيناقتاي تىندىرىپ تاستايدى. ەڭ­بەكاقىسىن دا شىپ-شىرعاسىن شى­عار­ماي, شەشەسiنە اكەلiپ بەرiپ ءجۇردi. وتباسىمىزداعى ويران سول بالاما ماشينا ساتىپ اپەرۋدەن باس­تال­دى. قال­دار جاڭا اۆتوكولiككە iشتارلىق جاساپ جۇرگەنiن كوز­قا­راسىنان, قي­مى­لىنان بايقادىم. ساردار ماعان ايت­پاي, وزiنiكiن بە­رiپ, سونىڭ ەس­كi­سiنە قاناعات تۇتقا­نىن سەزدiم. بiر كۇنi قالدار مەنi وڭا­شا شاقىرىپ الىپ: “كوكە, ساردار سiزدiڭ بiر ايەلگە بارىپ ءجۇرiپ تاپقىزعان بالاڭىز كورi­نە­دi. ەندi وعان ءۇيدi دە بەرەسiز بە؟” دەپ بەتi بۇلك ەتپەي قارا-ا-پ تۇر. اشۋىمنىڭ قوزعانى سونشالىق: “كiم كوكiدi ساعان مۇ­نى؟” دەپ اقى­رىپ جiبەردiم. “كەلiنiڭiز ايت­تى” دەپ ول شە­گiنiپ بەردى. “قاتىنىڭنىڭ وسە­گiنە سەنسەك, وڭ­باس­سىڭ” دەپ ارتىنان كiجi­نiپ مەن قالا بەردiم. بiردە جۇمىستان ورالسام, قالدارىم با­لا-شاعاسىن, ەرتىپ, كەلiنشەگiنiڭ توركiنiنە كوشiپ كەتiپتi. سوڭىنان ساردار قايتارماققا بiرنەشە رەت جالبارىنىپ بارىپ ەدi, يت-تەرiسiن باسىنا قاپتاپ قايتارىپ جiبەرiپتi. قامىققان ساردارىم: “اكە, ەكەۋمiز باسقا ۇيگە كوشiپ, قارا شاڭىراقتى قالدارعا بوساتىپ بەرەيiك, ەلدەن ۇيات-تى. ءوز وتانىن تاستاپ كەتكەنi بولماس” دەدi. “بۇل اقىلىڭ دا ماقۇل, ەڭ اۋەلi ۇيلەنۋ تويىڭدى ءوز ۇيiڭدە وتكiزەيiك. سودان كەيiن بولەك شىعايىق” دەگەن ۋاجگە ەكەۋمiز دە توقتاعانبىز. الايدا ساردارىم وسى ارمانىنا جەتە ال­ماي, قۇرىلىستا جۇرگەندە باسىنا بەتون قۇ­لاپ, وپات بولدى. جالقى جۇبانىشىمنان, ەر­تەڭگi جارىق كۇنiمنەن ءوستiپ وقىستا ايىرىلدىم. بوتاقانىم ساردارىمدى ازا تۇتىپ ءجۇ­رiپ, ونىڭ جىلىن اتقاردىم. شەشەسi مەن ەكە­ۋiنiڭ باسىن كوتەردiم. قيسايىپ قالما­عا­سىن, سىرتىڭ ءبۇتiن, iشiڭ شەرگە تولى سۇمەتi­لiپ جۇرە بەرەدi ەكەنسiڭ. زەينەت جاسىنا جەتكەن سوڭ ولەردەگi ءسوزiمدi ساتىپ, ءوزiمدi وسى قارتتار ۇيiنە قامادىم. ال, سول كەتكەننەن مول كەتكەن قالدارعا ءۇيدiڭ كiلتiن, قۇجاتىن, جيعان-تەرگەن قارجىمدى تۇگەل بەرiپ جi­بەر­دiم. ول بiر شiرiگەن جۇمىرتقا بولسا دا, با­لا­لارى بوتەن جەردە تارشىلىق كورمەسiن دە­دiم. ولاردىڭ نە كiناسi بار. مiنە, شىراعىم, بار اڭگىمە وسى. سەن سۇرادىڭ, مەن ايتتىم. قاياۋلى قاريا اڭگiمەسiنiڭ سوڭىندا اعىل-تەگiل جىلايما دەپ قايمىعىپ وتىر ەدiم. جوق, كوز جاسى شىقپادى. بۇدان ارتىق ءبو­گە­لە بەرۋ دە قيسىنسىز ەدi. قوشتاساردا: “اعا, قالدار كەلiپ تۇرا ما؟” دەپ كوكەيiمدەگiنi تاعى iركە المادىم. شەرگە بوككەن قارت: “جوق!” دەپ قىسقا قايىردى دا, قامىققان ءجۇزiن, مۇڭلى جانارىن بۇرىپ اكەتتi. مەكەمە باسشىسىنىڭ كەڭسەسiنە كەلسەم, ول كەتiپ قالىپتى. ۋاعدالاسقان ۋاقىتىندا جولىعا الماعانىما “قاپ, اتتەگەن-اي!” دەمە­دiم. مەنiڭ وكiنiشiم مۇلدە باسقادا ەدi, تىم تەرەڭگە باتىپ كەتiپ ەدi. جەڭiس ءباھادۇر.