مال اسىلدانباي ءونىم مولايمايدى

وسى باعىتتا قولعا الىنىپ جاتقان بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋدىڭ جولدارى سانالۋان ەلباسى ن. نازارباەۆ ءوز جول­داۋىندا اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءجو­نىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كور­مە­گەن جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلا­تىنىن مالىمدەگەن ەدى. بيىلعى جىل اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن بەتبۇرىس جىلىنا اينالعالى وت­ىر. ونىڭ سوڭى 2016 جىلى ەت ەكسپورتىن 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ مەجەسىنە ۇلاسپاق. مۇنىڭ ءوزى 4 ميلليون توننا بيداي ەكسپور­تىنا تەڭ دەگەن ءسوز. وسىنداي قارىشتى قادام اۋىلدىق جەرلەردە 20 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ءجۇز مىڭنان استام اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كىرىس كوزىنە اي­نالماق. مالدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ اسىل ت ۇلىكتەرى مەن تۇقىمدا­رى­نىڭ سانى كوبەيىپ, ونى يگەرۋ ءۇشىن 130 ميلليارد تەڭگە نەسيە رەسۋرستارى جۇمسالاتىن بولادى. وسىناۋ ىرگەلى مىندەتتەردى ورىن­داۋ ماقساتىمەن وبلىستا ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, شارالار اتقارىلا باستادى. اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جا­ۋاپتى ماماندارى, سالالىق ۆەدوموستۆو باسشىلارى اتباسىن ءجيى بۇرىپ, «قازاگرو» اق-تىڭ ءىرى قارا مالى ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الە­ۋەتىن دامىتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جوباسى اياسىندا مال ءوسى­رۋمەن اينالىسۋشىلار قارجى­لىق جەڭىلدىكتەرگە يە بولاتىنىن تۇسىندىرۋمەن بولدى. قىزىلجار – جەرى قۇنارلى, جايىلىمى شۇيگىندى ءوڭىر. جەرگىلىكتى تابيعات جاعدايىنا بەيىمدەپ مال وسىرە بىلگەن شارۋا ادا­مى­نا تابىس كول-كوسىر. وعان مى­سالدار جەتكىلىكتى. «الابوتا» اس­ىل تۇقىمدى مال زاۋىتى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ەتتى باعىتتاعى قا­زاقتىڭ اقباس سيىرىن وسىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. وسى شارۋا­شى­لىقتى كوپ جىل باسقارعان سان­سىزباي الپىسباەۆتىڭ تۇ­سىن­دا مالدىڭ سولتۇستىك وڭىرگە بەيىمدەلگەن ءوسىمتال تۇقىمى پاي­­دا بولدى. تابىندى اسىلدان­دىرۋعا, ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسىرۋگە عىلىمي تۇرعىدان ۇلكەن ءمان بەرىلىپ, قازاقتىڭ اقباس مۇقىل سيىرى سەكىلدى جاڭا تۇقىم ءونىپ-ءوستى. قازىر ول ۇلكەن سۇرانىسقا يە. مۇندا 2500-دەي ءىرى قارا با­عىلىپ, 4000-نان استام مال بور­داقىلانادى. كانادادان 400 باس گەرەفورد تۇقىمى اكەلىنبەك. اق­قايىڭ اۋدانى «دايىندىق» شق-نىڭ جەتەكشىسى ءبىرجان شاي­مەر­دەنوۆتىڭ باتىل قادامدارى دا ءسۇي­سىنتپەي قويمايدى. ول قوجا­لىقتىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن شى­عىس قازاقستان, قاراعاندى, اق­مو­لا وبلىستارىنان 230 باس قۇ­نا­جىن مەن بۇزاۋ اكەلدى. مالساق جاننىڭ جەرگىلىكتى جاعدايعا ءتو­زىمدى, جوعارى كۇي-كۇتىمدى ونشا تالعامايتىن قازاقتىڭ اق باس تۇ­قىمىن تاڭداپ الۋى كەزدەيسوق ەمەس. ونىڭ ەندىگى ماقساتى –تا­بىننان تابىن ورگىزىپ, مال اسىل­داندىرۋ فەرماسىن قۇرۋ. بۇدان تىسقارى 50 باس ەستوندىق قارالا سيىر ساتىپ الىپ, ءسۇت وندىرۋگە دە بەت بۇردى. تاياۋدا گەرەفورد تۇ­قىم­داس 3 بۇقانى اۋكتسيون ارقى­لى ساتىپ الدى. وسىنىڭ ءبارى – بيىل اتقارىلعان شارۋالار. كەيبىرەۋلەر قۇساپ ۇكىمەتتەن قارجى كۇتپەي-اق, ىشكى رەزەرۆتەردى قيۋ­لاستىرا ءبىلۋى ىسكەرلىگىن ايعاق­تا­سا كەرەك. «زەنچەنكو ي ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى, «تايىنشا-استىق»» اگروقۇرىلىمى وزىق تەح­نولوگياعا نەگىزدەلگەن فەرمالار اشىپ, كانادادان اكەلىنگەن سيىرلاردىڭ جىلدىق ساۋىن ءمول­شەرىن 6000-8000 ليترگە دەيىن جەت­كىزىپ وتىر. ءسوز اراسىندا سول­تۇستىك قازاقستان مال شارۋا­شى­لىعى جانە ۆەتەريناريا ينس­تي­تۋتى تاراپىنان اتقارىلىپ جات­قان وڭ ۇردىستەردى ايتا كەتكەن ءجون. تاجىريبەلى عالىمدار باسىن قوسقان عىلىمي ورتالىق ءىرى قارا مالىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, تابىنداردى سۇرىپتاۋ, قولدان ۇر­ىقتاندىرۋ, جاڭا تۇقىمدى جەتىلدىرۋ باعىتىندا شارۋاشى­لىق­تارمەن كەلىسىم-شارت جاساسىپ, العاشقى جەمىسىن الا باستادى. مال تابىندارىن اسىلدان­دى­رىپ, ءونىمدى مولايتۋدىڭ, رەپرو­دۋك­تور-شارۋاشىلىقتار, اسىل تۇ­قىمدى فەرمالار قۇرۋدىڭ ءبىر جولى شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋ. ارينە, بۇل ءىستىڭ ءبىر جاعى عانا. ونداي تاۋەكەلگە بارۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ شاماسى جەتە بەرمەيتىنى انىق. قازاقتا «الىس­تان اربالاعانشا, جاقىننان دوربالا» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ولاي بولسا, ەلىشىلىك مۇمكىن­دىك­تەردىڭ رەتىن تاۋىپ, مەملەكەتتىڭ جەڭىل­دىك­تەرىن پايدالانۋ الدە­قاي­دا ءتيىمدى ەكەنى ءسوزسىز. وكى­نىشتىسى سول, كەيبىر سەرىكتەستىك باسشىلارى اس­ىل تۇقىمدى مال باسىن وسىرۋگە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلىپ وت­ىر­عانىنا قاراماس­تان, ءىستى ىلگەرىلەتۋگە ق ۇلىقسىز. ءبىرجان باۋىرى­مىزدىڭ ءتاجىري­بە­سى شاعىن قوجا­لىقتار ءۇشىن تاپ­تىرمايتىن وڭ­تاي­لى ءتاسىل ەم­ەس پە؟ دەمەك, مال شارۋاشى­لى­عىن وركەندەتۋدىڭ قي­ىندىعىن كول­دەنەڭ تارتۋ انشەيىن سىلتاۋ عانا. كەرىسىنشە, قايتا­رى­مى مول تابىستى سالا ەكەنىن ۇعى­ناتىن مەزگىل جەتكەن سەكىلدى. ۇكىمەتتىڭ دەمەۋقارجىسى ەسەبىنەن قىزىلجار وڭىرىندە اتقا­رى­لاتىن مىندەتتەر ۇلان-عايىر. الدا 10000 باستى بورداقى­لاي­تىن الاڭدار, 4000 باسقا ار­نال­عان رەپرودۋكتور-شارۋاشى­لىق­تار, 15600 باسقا شاقتالعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار قۇرۋ مەجەسى تۇر. الايدا, قازىرگى قارقىنعا قا­را­عاندا, «قازاگرو» اق-تىڭ ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ جوباسى نەگىزىندە 2011-2015 جىلداردى قامتيتىن جەرگىلىكتى باعدارلامانىڭ ورىندالۋى سىلبىر. بۇل ماسەلە ايماق باس­شى­سى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ ءتورا­عا­لى­عىمەن وتكەن كەڭەستە ارنايى تالقىلانىپ, كەمشىلىكتەر اتاپ كور­سەتىلدى. «سىباعا» باعدار­لا­ما­سىن ىسكە اسىرۋعا اۋىل شارۋا­شىلىعى قارجىلاي قولداۋ قورى قاراجات بولگەنىمەن, مال ءالى كۇن­گە دەيىن ساتىپ الىنباعان. كۇن وتكەن سايىن مال باعاسىنىڭ كو­تە­رىلىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, مۇن­داي كوزقاراستى نەمقۇرايدى­لىق­قا بالاماسقا امالىمىز جوق. «اگ­رارلىق نەسيە» كورپوراتسياسى جەرگىلىكتى وكىلدىگىنىڭ دە ارەكەتى قارىن اشتىرادى. 17 جوبانىڭ تەك ۇشەۋى عانا قارجىلاي قام­تا­ماسىز ەتىلگەن. ال, «اۋىل شارۋا­شىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قو­رى» اق باسشىلىعى 860 ءىرى قارا ما­لىنىڭ اكەلىنگەن-اكەلىنبە­گەنى­نەن بەيحابار. 24 شارۋا قوجالى­عىنا بەرىلگەن 133 ميلليون تەڭ­گەنىڭ ساي­دا سانى, قۇمدا ءىزى جوق. 27 ميل­ليون تەڭگە يگەرىلمەگەن كۇيى قالعان. ەسىل, ءۋاليحانوۆ, مام­ليۋت اۋداندارىندا ءبىر دە ءبىر شارۋا قوجالىعى جەڭىلدىكتى نەسيە الۋعا نيەت بىلدىرمەگەن. ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ ءبىرى – دە­مەۋقارجى الۋداعى قولبايلاۋلار. قاعازباستىلىق, بيۋروكراتتىق ءبو­گە­سىندەر سالدارىنان وتىنىشتەر­دىڭ قارالۋى ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى. سىرتتان مال ساتىپ الۋدىڭ, مال­دا­رىگەرلىك-سانيتارلىق ءجون-جو­سىق­سىز تالاپتاردىڭ ماشاقا­تى دا از ەمەس. سەرىك سۇلتان­عا­زى­ ۇلى اتال­مىش باعدارلامادا مال سەمىرتۋ الاڭدارىن, وتباسىلىق فەر­مالار, مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىرۋ ور­تالىقتارىن جانە قا­جەتتى ينفرا­قۇ­رىلىمدار قۇرۋ ءجو­نىندە كەشەن­دى شارالار قاراس­تىرىلعانىن, ەندىگى ماقسات جاڭا مال شارۋا­شى­لى­عى جوباسىن ور­ىنداۋ بولىپ تابى­لا­تىنىن اتاپ كورسەتتى. ساپالى جەمازىق قو­رى­نا بارىنشا نازار اۋدارۋدى ەرەكشە ەسكەرتتى. اۋىلدىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى – مال. ونى قولداعى دەرەكتەر دە ايعاقتايدى. قىزىلجار وڭىرىندە ءىرى قارا مالدىڭ 90-95 پايىزى جەكە ادامداردىڭ يەلىگىندە. دەمەك, بۇل توڭىرەكتە دە پروبلەمالار شاش-ەتەكتەن دەگەن ءسوز. ەتى دە, ءسۇتى دە مول ءارى قۇنارلى مال تا­بىن­دارىن ءوسىرۋ وڭاي ەمەس. كوپ جەرلەردە مال دارىگەرلەرىنىڭ تاپ­شى­لىعى, بىلىكتى ماماندار­دىڭ جە­­تىسپەيتىنى جاسىرىن ەمەس. ەكىنشىدەن, بەرىك جەم-ءشوپ بازا­سى جاسالىپ, ونىڭ قۇرامى ءۆيتاميندى زاتتارمەن بايىتىلۋى شارت. «سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە» دەپ بەكەر ايتىلماعان. سونىمەن, مەملەكەت باسشى­سى ەتتى مال شارۋاشىلىعى باعى­تىنداعى كەلەلى مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى. ۇكىمەت نەسيە رەسۋرس­تارىن بولە باستادى. وسىنداي مۇمكىندىكتەردى قالت جىبەرمەۋ سول­تۇستىكقازاقستاندىق مال ءوسى­رۋ­شىلەر ءۇشىن دە ۇلكەن سىن بەلەسى بولعالى تۇر. ءومىر ەسقالي. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.