ايەلگە – قۇرمەت, جاسقا – ءۇمىت

بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ العاشقى كۇنى وسىنداي اق نيەتپەن باستالدى كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى (بيەف) ءوز جۇمىسىن باستادى. ماڭىزى جاعىنان بيەف-ءتى «يسلام داۆوسى» دەپ تە اتايتىنىن ەسكەرسەك, مۇسىلمان ەلدەرى ءۇشىن بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى قانداي ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.  ونىڭ سوڭعى ۋاقىتتاردا ءوتىپ جۇرگەن فورۋمداردان ايىرماشى­لىعى دا بىردەن سەزىلدى. پلە­نار­لىق وتىرىس قاسيەتتى قۇران كا­رىمنىڭ وقىلۋىمەن اشىلدى. كو­ڭى­لگە جىلىلىق ۇيالاتقان تاعى ءبىر كورىنىس – مىنبەگە كوتەرىلگەن ءسوي­لەۋشىلەردىڭ بارلىعى «اسسالاۋمالەيكۋم ۋا راحماتۋللاحي ۋا باراكاتۋح» دەپ امانداسۋى بولدى. مۇسىلمان بالاسى كەز كەلگەن ءىسىن باستاردا, الدىمەن اللانىڭ اتىن اۋىزعا الىپ, ۇلىقتايدى. سول سەكىلدى فورۋم دا تاڭ بوزى­نان تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ىشىندە فو­رۋمعا جينالعاندار الدىن­دا ەركە­بۇلان الپەيىس ۇلىنىڭ اۋەزدى ما­قام­مەن قاسيەتتى قۇ­ران­دى وقۋىمەن باستال­دى. وسىلايشا ءبىر سەرپىلىپ العان قا­تىسۋشىلار الدىنا پرە­مەر-مي­نيستر­دىڭ ورىن­باسارى – ين­دۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ شى­عىپ, ۇيىمداس­تىرۋشىلار اتىنان ءسوز الدى. جاس مەملەكەتتىڭ جاڭا استانا­سىندا 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋ­شى­لاردى قارسى الۋعا مۇمكىندىك بەرگەن اللا تاعالاعا ريزاشى­لى­عىمدى بىلدىرەمىن, دەي كەلە اسەت ورەنتاي ۇلى فورۋمنىڭ ۇيىمداس­تى­رۋشىلىق كوميتەتى توراعاسى رەتىندە تۇڭعىش رەت ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە قازاقستانعا بىلدىرىلگەن زور سەنىم ءۇشىن بيەف-ءتىڭ باسشىلىعى مەن حاتشىلى­عىنا شىنايى العىسىن جەتكىزدى. جىل بويى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى جا­ھان­دىق دەڭگەيدەگى شارانى وتكىزۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ءبىز سىزدەردىڭ ەلىمىزگە قوناق رەتىندە عانا كەلىپ-كەتپەي, كەلەشەكتە ءارىپ­تەس بولعاندارى­ڭىز­دى قالايمىز. ارىپتەستىك, بىرىگۋ جانە ۇدەرىس – جاي ۇران ءسوز­دەر ەمەس, بۇلار ءبىزدىڭ تابىسى­مىزدىڭ وزەگى جانە العا جىلجىتاتىن كۇش, دەدى ول. ماجىلىسكە 45 الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن, قارجى ينستيتۋتتا­رى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان وكىلدەر قاتىسىپ وتىر. مەن فو­رۋم­نىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنىڭ جو­عارى ينتەللەكتۋالدى الەۋەتى قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكو­نو­ميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, مادەني ارىپتەستىگىنە جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن شى­عىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى بيزنەس-سۇحباتتى جانداندىرۋعا تاپ­تىرماس الاڭ رەتىندە قاراس­تى­را­مىن. وسى ورايدا, ەلباسى­مىز­دىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ءناتي­جەسىندە قازاقستان ەكونوميكاسى جاھاندىق داعدارىستى ەڭسەرىپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋعا شىق­قانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى, دەپ جالعادى ءسوزىن ءا.يسەكەشەۆ. ۆيتسە-پرەمەردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بارلىق تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جان باسى­نا شاققانداعى كولەمى بويىنشا جەتەكشى ورىندا بولسا, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە 1-ءشى ورىن, ال تمد كولەمىندە 2-ءشى ورىن الادى ەكەن. تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندە قازاقستانعا ەل ەكونومي­كا­سى­نىڭ ينتەنسيۆتى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن 120 ملرد. دول­لار­دان استام ينۆەستيتسيا تارتىل­عان كورىنەدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ء(ۇيدب) تابىستى جۇزەگە اسى­رى­لۋدا. ول وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا بىرەگەي مۇمكىن­دىك­تەر بەرەدى. قازاقستان ۇكىمەتى ين­ۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ جانە كەڭ قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنا الادى. زاڭ­نامالىق تۇرعىدا بالامالى ەنەرگەتيكا, يننوۆاتسيالار جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. يس­لام­دىق قارجىلاندىرۋعا بايلانىس­تى ارنايى زاڭناما جەتىلدىرىلۋدە. ەلىمىزدە «ءال-حيلال» اتتى ال­عاشقى يسلام بانكى ءبىر جىلدان اس­تام جۇمىس جاساپ كەلەدى. اي­ماقتىق يسلام قارجى ورتالىعىن قۇرۋ تۋ­رالى جۇمىس جۇرگى­زى­لۋدە, سون­داي-اق يسلام قارجى قىز­مەتتەرى رى­نوگىنىڭ ينفراقۇ­رى­لىمى قا­لىپ­تاسۋدا. سونىمەن قاتار, ەكونو­مي­كالىق ىنتالان­دى­رۋ, يندۋس­تريا­لىق جانە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار سەكىلدى ەكونوميكانى دا­مى­تۋ قۇرالدارى قولدانىلادى. ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ قاق ور­تاسىندا, سەرپىندى دامۋ ۇستىندەگى ەۋروپا, شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان قازاقستان كورشى ورتالىقازيالىق ەلدەردىڭ, رەسەي مەن قىتايدىڭ رىنوكتارىنا شى­عۋ ءدالىزى رەتىندە قىزمەت كورسەتە الادى. كورشى ەلدەرمەن ورتاق رى­نوك اۋماعى وتە ۇلكەن, ال بۇل الەۋەتتى ينۆەستورلارعا قازاق­ستان­دا ءوز ءوندىرىسىن اشۋدىڭ ءتيىمدى كەلەشەگىن ۇسىنادى. بىزدە وعان قاجەتتى رەسۋرستار بار, مۇندا تا­عام وندىرىسىنە, اۋىل شارۋاشى­لى­عىنا, تۋريزمگە, كولىك ينفراقۇ­رى­لىمىنا جانە يننوۆاتسياعا قار­جى قۇيۋعا ابدەن بولادى, دەگەن ۆيتسە-مينيستر شەتەلدىكتەردى قازاقستان­عا ينۆەستيتسيا اكەلۋگە شاقىردى. بۇدان سوڭ ءسوز العان بۇكىل­الەم­دىك يسلام ەكونوميكالىق فو­رۋمىنىڭ توراعاسى تۋن مۋسا حيتام بۇل فورۋمىنىڭ ەرەكشەلىگى جاستار مەن ايەلدەرگە باسىمدىق بەرەتىندىگى بولىپ تابىلاتىن­دى­عىن جەتكىزدى. بۇگىنگى فورۋم – سو­نىڭ جارقىن ايعاعى. جاستار ۇلت­تىڭ ۇشقىر دا ۇتىمدى ويلارىن جۇزەگە اسىرىپ قانا قويمايدى, سو­نىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلدەرى­مىز­دىڭ قالاي جىلجيتىنىنا بايلا­نىس­تى ۇكىلەگەن ءۇمىتىمىز دە بو­لىپ تابىلادى. ولار ءبىزدىڭ ءىزبا­سارلارىمىز, الەمدى جاقسارتۋ تۇر­عىسىندا جاساپ جاتقان ىستەرىمىزدى جالعاستىراتىن ۇرپاق, ال ايەلدەر قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن ۇندەستىككە نەگىز قالايدى. سوندىقتان ولاردىڭ كوش باسىن­دا بولىپ, كەيىنگى ۇرپاققا تاعى­لىم­دى تاربيە بەرۋى اسا ماڭىزدى. وسى ورايدا شەشەن بۇكىل­الەم­دىك يسلام ەكونوميكالىق فو­رۋمىنىڭ اتىنان جاستار مەن ايەلدەرگە جاھاندىق ۇدەرىستەرگە ەتەنە ارالاسىپ, ءوز پىكىرلەرىن اشىق ايتۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. فورۋم ايا­سىندا ءبىز جاستار مەن ايەلدەرگە تاجىريبە الماستىرۋعا الاڭ بو­لىپ قانا قويمايمىز, سونىمەن قاتار, باعدارلامالار مەن جوبا­لار­دى جۇزەگە اسىرىپ, ءتۇرلى سەمينارلار, جارمەڭكە مەن تاعى­لىم­دامالار وتكىزەمىز. كوپتەگەن ايەلدەر مەن جاس ادامدار ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىزدان ۇلكەن ءتا­جى­ريبە ۇيرەندى. سونداي-اق, وزگە ەلدەردەگى ارىپتەستەرىمەن بايلا­نىس جاساۋعا مۇمكىندىك الدى, دەدى بيەف قورىنىڭ باسشىسى. ول ورتالىق ازيا تۇرعىندارىن ءاي­ەل­دەر مەن جاستاردىڭ ودان ءارى دا­مۋى ءۇشىن ءبىلىم الۋ ماقساتىندا بيەف-ءتىڭ جاھاندىق جوبالارىنا قاتىسۋعا, كومپانيالاردى وزگە ەلدەردەن جاستاردى جۇمىسقا تارتۋ ءۇشىن تاعىلىمدامالارعا ەسىك اشۋعا شاقىردى. بۇگىن مەن قازاقستان حالقىن جانە جالپى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق تۇرعىندارىن ءبىزدىڭ قاتا­رىمىزعا قوسىلىپ, بارلىق جوبا­لارىمىزعا قاتىسۋعا ۇندەيمىن, دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ت.حيتام. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ جاستار مەن ايەلدەر قاۋىمى وزدەرىنە قاجەتتى ءبىلىم الۋلارى ءتيىس. وعان جاستار ءۇشىن سان الۋان تاعى­لىم­دامالاردى ۇيىمداستىرا الاتىن قازاقستاندىق كومپانيالار دا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋى قاجەت. مەنىڭشە, وسىنداي ءوزارا الماسۋلارعا قاتى­ساتىن مۇسىلمان جاستارى قاجەت­تى ءبىلىم مەن تاجىريبەگە يە بولىپ قانا قويماي, ءبىر-بىرىمەن جا­قىن­داسا الادى. بۇگىنگى فورۋم جۇ­مى­سى بارىسىندا ءبىزدىڭ ايەلدەر قاۋىمى دا ۇلكەن تاجىريبە جي­ناق­تاپ, بيزنەستى دامىتۋ سالا­سىن­دا تىعىز ارىپتەستىك بايلا­نىس­تاردى ورناتادى دەپ سەنەمىن. بۇل – ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز. پلەنارلىق وتىرىستىڭ سو­ڭىن­دا قۇتتىقتاۋ ءسوز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ماسىموۆكە بەرىلدى. بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونو­مي­كالىق فورۋمىنا 6 جىل بولسا دا, ول جاھاندىق ماڭىزى بار شاراعا اي­نالدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاھان­دىق ەكونوميكادا يسلام الەمىنىڭ ىق­پالى ءوسىپ, سونداي-اق قازاق­ستان­نىڭ ەل رەتىندە وركەندەپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتىپ وتىر, دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر. جاھاندانۋ ۇسىنىپ وتىرعان ءمۇم­كىندىكتى بارىنشا پايدا­لا­نىپ قالۋ, ول ءۇشىن جاھاندانۋ ماسە­لەلەرى مەن قاتەرلەرىنە جالپى ورتاق قادامداردى ازىرلەۋ قاجەت­تىگىنە توقتالعان قازاقستان ۇكى­مەتىنىڭ باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا قازاق­ستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەيتىنىن, ەلدىڭ الدىندا كەلەشەكتە كوپتەگەن بەلەستەردى ەڭ­سەرۋ مىندەتتەرى تۇرعانىن ايتتى. ءبىز بۇگىنگە دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىگىمىز بەن الەم الدىنداعى ابىرويىمىزدى ماقتانىش ەتەمىز. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورە­گەن­دى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءمۇم­كىن بولىپ وتىر, دەدى كارىم ءماسىموۆ. سونداي-اق ول الەمنىڭ ءبىزدى جاۋاپتى, تولەرانتتى جانە مۋلتيمادەني ەل, باتىس پەن شىعىس الەمدەرى اراسىنداعى كو­پىر رەتىندە قاراستىرىپ, حالىق­ارا­لىق تەڭ دارەجەدە قۇرمەتتەي­تىنىن, الايدا, بۇل دامۋ وڭايلىق­پەن كەلمەگەندىگىن, قازاقستاندى كسرو-دان قالعان قيراندى ارا­سى­نان جەدەل دامۋشى ەلگە اينا­لادى دەپ ەشكىم كۇتپەگەندىگىن, مىنە, وسىنداي جاعدايدا جاس حا­لىقتىڭ ءورشىل رۋحى, قۇلشى­نىسى, ەنەرگياسى ارقىلى جاڭا بولاشاق­قا قادام باسقاندىعىن جەتكىزدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قا­زاق­ستان ءىجو-ءسى 12 ەسەگە ءوسىپ, قازىرگى كۇنى جان باسىنا شاققاندا 9 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايدى, دەپ جالعادى ءسوزىن ك.ءماسىموۆ. ءتىپتى جاھاندىق داعدارىس كەزىندە ەكونو­ميكامىز العا جىلجىپ, قازىر جىلىنا 7 پايىزدىق وسىممەن دامۋ ۇستىندە. جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيىن ەكى ەسەگە دەيىن قىس­قار­تۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. قازىرگى كەزدە ونىڭ كورسەتكىشى ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, اقش-قا قارا­عان­دا تومەن. پرەمەر-ءمينيستردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جەتىستىكتەر جوسپارلى جانە كوماندالىق ەكو­نوميكادان جەكە جانە تەز دامۋ ەكونوميكاسىنا وتۋگە بايلانىس­تى بولدى. قازىرگى كۇنى شوب ۇلە­سى ەكونوميكانىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايدى. ۇكىمەت باسشىسى بۇگىن­دە بۇل سالادا 3 ملن.-نان استام ادام جۇمىس جاسايتىندىعىن العا تارتىپ, شوب ۇلەسىن وسى ونجىل­دىقتىڭ سوڭىنا قاراي ءىجو-ءنىڭ 40 پايىزىنا جەتكىزۋ جوسپاردا تۇرعاندىعىن جەتكىزدى. بيزنەس الدىنداعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەر تومەندەتىلىپ, نەسيەلىك رەسۋرس­تار­عا قولجەتىمدىلىك جەڭىلدەتىل­گە­نىن ايتىپ ءوتتى. بەيبىتشىلىك پەن جاقسى تۇر­مىس كەز كەلگەن ادام مەن كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جاعدايداعى جاندار ءۇشىن ورتاق مۇددە. بىراق وسى مۇددەگە قول جەتكىزۋدە ءبىز جاستار مەن ايەلدەرگە تاۋەلدىرەكپىز. ءسى­ز­دەر­دىڭ ەنەرگيالارىڭىز, ىنتالا­رى­ڭىزدان ءبىزدىڭ ورلەۋىمىز نەمەسە قۇردىمعا كەتۋىمىز تىكەلەي بايلا­نىستى. سوندىقتان سىزدەردىڭ ۇلەس­تەرىڭىز بەن نيەتتەرىڭىزگە ەرەك­شە ءمان بەرەمىز, دەدى پرەمەر-مينيستر. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ايەلدەر رەسپۋبليكامىزداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىز ۇلەسىن قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاقستانداعى ايەلدەردىڭ العا جىلجۋى ەلىمىزدە ايەلدەردى كەمسىتۋشىلىك بەلگىلەرىن تۇبىرىمەن جويۋ نيەتىمىزدىڭ ناقتى دالەلى. ءارى ەلىمىز مۇنداي كەمسىتۋشىلىك جوق­تىعى بويىنشا ەۋروپالىق وداق قۇرامىنداعى يتاليا, فران­تسيا سەكىلدى 12 مەملەكەتپەن تەڭ تۇر. وعان قوسا, پرەزيدەنت تاپسىر­ما­سىمەن ايەلدەردىڭ ساياساتتا, بيزنەستە, ازاماتتىق قوعامدا جەتەكشى ورىنداردى يەلەنۋىنە كومەك­تەسەتىن باعدارلامالار ءازىر­لەنۋ­دە. قازاقستان ءتۇرلى ەكونوميكالار مەن مادەنيەتتەر توعىسىندا ور­نا­لاسقان. ەلىمىز ادامداردىڭ ءما­دە­ني, ءدىني, ناسىلدىك ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, ورتاق ۇيىنە اينالدى. وسى جاعدايلاردى ايتا كەلە, ۇكى­مەت باسشىسى بارلىق ازاماتتارى بىردەي سىي-قۇرمەتكە يە مەملەكەت قۇرعانىمىزدى اتاپ كورسەتتى. سون­دىقتان تۇراقسىزدىعى باسىم­داۋ وسى ايماقتا قازاقستان تۇ­راق­تىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەل بولىپ تابىلاتىنىن كولدەنەڭ تارت­تى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ يسلامدىق ءداس­تۇرىمىزدى ماقتان تۇتامىز, ەلى­مىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىنا قول­داۋ كورسەتىلەدى. ەلىمىزدەگى بار­لىق دىندەر دە تەڭ تۇردە قۇرمەت­تە­لەدى. ەڭ باستىسى, قازاقستاندا ايەلدەر مەن ەرلەر ءوز دارىن­دا­رىن قولدانا وتى­رىپ, وتانىنا تەڭ دارەجەدە ۇلەس قوسا الادى. ءبىزدى بولەتىن ەمەس, بىرىكتىرەتىن ورتاق قۇن­دى­لىقتارعا نازار اۋدارا وتىرىپ, ورتاق قاتەرلەرگە قار­سى تۇرۋى­مىز كەرەك. مەن قازاق­ستان­نىڭ يكۇ-عا توراعالىعى الەمدىك تۇسىنىستىككە ءوز ۇلەسىن قو­سادى دەگەن ويدامىن. ءححى عاسىردا جاڭا ويلارعا, جاڭا ىقپالدارعا اشىق بولۋ وتە ماڭىزدى, سونىمەن قاتار, بارلى­عى بىردەي ورگە جىلجيتىن قوعام قۇرۋ وتە ماڭىزدى دەپ ويلاي­مىن, دەدى ك.ءماسىموۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا. بۇل كۇنى بيەف اياسىندا ىسكەر ايەلدەر فورۋمى مەن جاس كوش­باسشىلار فورۋمى ءوتىپ, كورمە اشىلدى. ال بۇگىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قاتىساتىن سالتاناتتى اشى­لۋ راسىمىنەن سوڭ بىرقاتار سەسسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, وندا يسلام بانكى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەكتورى, قارجى ينفراقۇرى­لى­مىنىڭ دامۋى, حالال يندۋس­تريا­سى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن بولادى. *  *  * بۇكىلالەمدىك يسلام ەكو­نو­ميكالىق فورۋمى (بيەف) سال­تاناتتى جاعدايدا اشىلعاننان كەيىن قاتىسۋشىلار ەكى توپقا ءبو­لىنىپ, وزدەرىنىڭ وتىرىس­تا­رىن جالعاستىردى. العاشقى توپ بيەف-ءتىڭ ىسكەر ايەلدەر فورۋمى دەپ اتالىپ, ونىڭ ۇرانى «ايەل جانە بيزنەس – تاباندىلىق جانە قاجىرلىلىق» دەپ الىنعان ەكەن. فورۋمدى مالايزيا وكىلى, بيەف ىسكەر ايەل­دەر قاناتىنىڭ ءتورايىمى, دوكتور نورراەساح مۇحاممەد قۇت­تىق­تاۋ سوزبەن اشتى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن قارسى الۋشى قازاقستان جا­عىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدەن باستادى. فورۋم وتە ىسكەرلىكپەن جانە ىجداعاتتىلىقپەن ۇيىم­داس­تىرىلعانى كورىنىپ تۇر. رەس­پۋب­ليكانىڭ 14 ايماعىنان ىسكەر ايەلدەردى الىپ كەلگەن ارىپتەسىم, قازاقستان ىسكەر ايەلدەر اسسو­تسياتسياسىنىڭ ءتورايىمى راۋشان سارسەنباەۆانىڭ دا ەڭبەگىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىن. بۇل دا ۇلكەن شارۋا ەكەنى ءسوزسىز. ءبىز قازاقستان تۋرا­لى بۇرىن كوپ نارسە بىلمەيتىن ەدىك. مىنە, ەندى, وسى ولقىلىق­تاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, مىنا ءساۋ­لەتتى سارايدا ءوزارا پىكىر الى­سىپ, قازاقستان تۋرالى دا كوبىرەك بىلەتىن بولامىز, دەدى شەشەن. ءبىزدىڭ ەڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – قازاقستاندىق ىسكەر ايەلدەرمەن تانىسۋ جانە ولارعا ءوزىمىزدى تا­نىس­تىرا وتىرىپ, ىستىق كوڭىل­دە­گى ىنتىماقتاستىقتار ورناتۋ, دەپ جالعادى ءسوزىن مالايزيا وكىلى. ءسويتىپ, ورتاق پروبلەمالاردى شە­شەتىن ورتاق امالدار تابۋعا تى­رىسۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ قانا­تى­مىز بيەف-ءتىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. ول 2005 جىلى قۇرىلدى, ياعني بىزگە التى جىل بولىپ قالدى. بيەف فورۋمىنىڭ سول جىلى بولعان ءىى سەزىنە ازاماتتار وزدەرىنىڭ زايىپتارىمەن, قىزدارىمەن كەلگەن ەدى. سوندا فورۋمنىڭ ىسكەر ايەلدەر قاناتىن قۇرۋ كەرەك دەگەن يدەيا تۋدى. بيزنەستىڭ بارلىق باعىتتارىن دا­مىتۋدا ايەلدەر ەڭبەگى ايرىقشا ەكەندىگى كورىنىپ ءجۇر. بۇگىنگى كۇنى وي ەڭبەگى دەنە ەڭبەگىنىڭ الدىنا شىققان زامان ەكەنى بەلگىلى. الەم­دىك سانا وسىنى ءتۇسىنىپ, ايەلدەر­دىڭ وي جۇيەسى ەر ادامداردان ءبىر دە كەم ەمەس, كەرىسىنشە, ولاردىكىنە قاراعاندا وتە يكەمدەلگىش ءارى العىر ەكەنىن مويىندايتىن ۋا­قىت كەلدى. بۇرىن قازاق حالقىندا «التىن باستى ايەلدەن باقا باستى ەركەك ارتىق» دەگەن ماقال بار ەكەن, بۇگىنگى كۇنى ونداي تۇجى­رىم­داردىڭ كۇنى ءوتتى, دەگەندە ونىڭ ءسوزىن فورۋمعا قاتىسۋ­شى­لار قىزۋ قول شاپالاعىمەن قوشتادى. ەكىنشى بولىپ قۇتتىقتاۋ ءسوزدى قازاقستان ىسكەر ايەلدەر اسسوتسيا­تسياسىنىڭ ءتورايىمى راۋشان ءسار­سەنباەۆا ايتتى. ءبىز بيەف قا­زاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدى­عى جانە ەلىمىزدىڭ يكۇ توراعا­لىعىنا كىرىسەر الدىندا ءوتىپ وتىرعانىنا قۋانىشتىمىز, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. شىعىس ايەلدەرى عاسىرلار بويى وت باسى, وشاق قاسىندا عانا وزدەرىنىڭ ىسكەرلىگىن كورسەتە الاتىن. بىراق قازىر زامان وزگەردى. قازىر ولار­دىڭ مۇددەلەرى, ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى وزگەردى. ايەلدەر ءومىر­دىڭ بەلسەندى ارەناسىنا شىعىپ, وزدەرىنىڭ ىسكەرلىك پوزيتسيالارىن ارتتىردى. قازاقستان ايەلدەرى دە سول بيىكتەن تابىلىپ وتىر, دەي كەلىپ, ودان ءارى شەشەن ەلىمىزدەگى ايەلدەر بەلسەندىلىگىنىڭ جاي-كۇيىنە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق گەندەرلىك ساياسات­تىڭ ەرەكشەلىگىن اتاپ ءوتتى. ول ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر مەن حالىق­ارا­لىق تاجىريبەنى ۇشتاستىرىپ وتىر, دەدى شەشەن. 2011 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا قازاقستان ايەلدەرىنىڭ ءى سەزى بولدى. وندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايەل­دەردىڭ شەشىمدى سالالارعا باس­شى­لىق جاساۋىنا جاعداي تۋدى­راتىن ايرىقشا شارالار قابىل­داۋعا دايىن ەكەنىن جاريالادى. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى باسشى­لىق كادرلاردىڭ 30 پايىزى ايەل­دەر بولاتىن ناقتى جوسپار قا­بىلداناتىن بولدى. ال ايەلدەر­دىڭ باسشى كادرلارداعى ۇلەسى قا­زىر 10 پايىز عانا. اتالعان جوس­پاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ايماق­تار­دا ساياساتكەر ايەلدەردىڭ كلۋبتا­رى جۇمىس ىستەي باستادى. سون­داي-اق ساياسي كوشباسشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق مەكتەبى اشىلدى, قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا بەلسەندى ايەلدەردىڭ اراسىنان كادر رەزەرۆتەرى جاساقتالۋدا. ەكونو­مي­كا­نىڭ باسىم باعىتتارىندا دا ايەلدەردىڭ ۇلەسى ارتا تۇسۋدە. قا­زاقستاننىڭ 8,5 ملن. حالقى ەكو­نوميكالىق بەلسەندى بولسا, سو­نىڭ جارتىسىنا جۋىعى ايەلدەر. 2005 جىلى ءىجو-ءنىڭ 36 پايىزى ايەلدەردىڭ ۇلەسىندە بولسا, 2009 جىلى بۇل كورسەتكىش 4 پايىزعا ارتىپ, 39-عا جەتتى. قازىر قازاق­ستان ايەل تەڭدىگى بويىنشا «Clobal Gender» رەيتينگى بويىنشا 134 ەلدىڭ اراسىندا 41-ءشى ورىندا تۇر. وسىنىڭ ءوزى-اق ءبىزدىڭ ەلدەگى ايەل تەڭدىگىنە دەگەن كوزقاراستىڭ دۇرىس ەكەندىگىن كورسەتەدى, دەدى ر.سارسەنباەۆا. ودان ءارى كوپتەگەن تاقىرىپ­تاردى قامتىعان پلەنارلىق وتى­رىستار باستالدى. ءبىرىنشى وتىرىس «ايەلدىڭ باسشىلىق سالاسىندا­عى ءرولىنىڭ ارتۋى: ۇردىستەر, ىق­پال ەتۋ جانە وزگەرىستەر» دەپ اتال­دى. وندا العاشقى بولىپ قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى, ءاي­ەل­دەر ءىسى, وتباسى جانە دەموگرا­فيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا سويلەدى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستاندا بيزنەستى دا­مىتۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ وتىر­عاندىعىن اتاپ ءوتتى. حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان باعدارلاماعا سايكەس بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىن ءاربىر ايەل 20 مىڭ دوللارعا دەيىن شاعىن نەسيە الا الادى. ەگەر ادام وسىناۋ نەسيەنى تيىمدىلىكپەن پايدالانا السا, ءوزىنىڭ وتباسىنا, ەلگە ۇلكەن پايدا كەلتىرەدى. ونى الدىمىز­داعى شىلدە ايىنان باستاپ الۋعا بولادى, دەدى مينيستر. وتكەن جىل­دارداعى بيزنەستى, ونىڭ ىشىندە ىسكەر ايەلدەر بەلسەندىلىگىن قورعاۋ جاعدايلارىنا توقتالعان گ.ابدىقالىقوۆا وسىدان 10 جىل بۇرىن قازاقستاندا وسى ماقساتقا 150 ملن. تەڭگە عانا جۇمسالسا, بىلتىر 2 ملرد. تەڭگە بولىنگەنىن اتاپ كورسەتتى. پلەنارلىق وتىرىسقا بەلسەندى قاتىسىپ, وتكىر سويلەگەن شە­شەندەردىڭ ءبىرى مالايزيانىڭ قۇر­مەتتى سەناتورى, ايەلدەر ءىسى, وتباسى جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى شاحريزات ابدۋ جاليل بولدى. ول ايەلدەرگە وزدەرىنىڭ ايەل بولىپ تۋعانىنا قىمسى­نۋ­دىڭ كەرەگى جوعىن, كەرىسىنشە, ماقتان تۇتۋى قاجەتتىگىن ايتتى. ءبىز ەر ادامداردىڭ قولىنان كەلمەيتىن قيىندىقتاردى جەڭە الامىز, وعان ءبىزدىڭ يكەمدىلىگىمىز بەن قاجىرلىلىعىمىز ەركىن جەتەدى, دەدى ول. ونىڭ ءسوزى كوپتەگەن ايەلدەرگە ۇناپ, وعان بىرقاتار سۇراقتار قويىلدى. وسى وتىرىستا كوزگە تۇسكەن­دەردىڭ اراسىندا دوكتور مارتا تيللار دا بولدى. يندونەزيانىڭ اسا ءىرى كومپانيالارىنىڭ ءبىرى – «Martha Tilaar Group of Compa­niesتى» قۇرعان ول ءوزىنىڭ اسا ىسكەر ايەل ەكەندىگىن اتقارعان ىستەرىن بايانداۋ ارقىلى انىق ءبىلدىردى. ىسكەر ايەلدەر فورۋمى بۇدان باسقا دا بىرنەشە پلەنارلىق وتى­رىستار وتكىزدى. ولاردىڭ قامتى­عان تاقىرىپتارى ءارالۋان بول­دى. سونىڭ ىشىندە «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك: توڭكەرىستىك جاڭا­شىل­دىق», «ماركەتينگ – بيزنەس­تىڭ نەگىزى», «ايەلدەر باسقارعان كاسىپورىندارداعى قارجىلىق بالامالىق: ۆەنچۋرلىق كاپيتالمەن ءبارىن شەشۋگە بولا ما؟» جانە باسقا تاقىرىپتاردا كوپتەگەن ءما­سە­لەلەر ايتىلىپ, ولار ىسكەر ايەلدەرگە پايدالىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءدال وسى ۋاقىتتا تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ باسقا بولىگىندە بيەف-ءتىڭ «جاس كوشباسشىلار فورۋمى» دا بولىپ جاتتى. ونى بيەف جاس كوشباسشىلارى قاناتىنىڭ ءتور­اعا­سى شري نازير تۋن ابدۋل قۇت­تىقتاۋ سوزبەن اشتى. ول فورۋم­دى ۇتىمدى ۇيىمداستىرا بىلگەن قازاقستان جاعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, قازىرگى الەمدە, ەكونوميكادا جاس كوش­باس­شىنىڭ قانداي ماڭىزدى ىستەر اتقارا الاتىنىنا كەڭىنەن توق­تالىپ ءوتتى. ەكىنشى بولىپ قۇتتىقتاۋ ءسوزدى قازاقستاننىڭ «جاس وتان» جاس كوش­باسشىلارى اسسوتسياتسياسى­نىڭ اتقارۋشى حاتشىسى نۇرلان وتەشەۆ ايتتى. كوشباسشى كەز كەلگەن ۇدەرىستى شەبەرلىكپەن تۇسىندىرە الاتىن, سوڭىنان حالىقتى ەرتە الاتىن ادام. جاس كوشباسشى وسى ايتىل­عان­دارمەن قاتار, جاستاردىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ايقىندايتىن جاڭا­شىل قاسيەتتەرگە دە يە بولۋى كەرەك, دەدى ول ءوزىنىڭ كوشباسشى جونىندەگى ويلارىن تۇجىرا كەلىپ. ودان ءارى شەشەن بيەف-تەگى ارىپتەستەرى تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى. ولار, دەدى ن.وتەشەۆ, ەۋروپا مەن امەريكانىڭ كوزقاراسى, قۇندىلىعى, دۇنيەتانىمى سياق­تى ايىرماشىلىعى بار جاندار. بۇل جاقسى دا, جامان دا ەمەس, تەك ءارتۇرلى, دەپ قورىتتى ول ءوزىنىڭ ويىن. قازاقستاننىڭ يكۇ-عا توراعا­لىعى تۋرالى ايتقاندا, بۇل ەلى­مىزدىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ ءدىلىن تەڭ ۇستايتىندىعىنىڭ كورى­نىسى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق جاس ليدەر بۇل – شىعىستىڭ كونسەرۆاتيزمى مەن باتىستىڭ ليبە­رال­دى­عىنىڭ قوسىندىسى. ولار پو­ليارلى سيپاتقا يە بولعانىمەن, ءوم­ىر تاجىريبەسى ولاردىڭ قاتار ءومىر سۇرە الاتىندىعىن دالەل­دەدى, دەدى. ەلىمىزدەگى جاستار ساياساتى تۋ­رالى ايتقاندا, شەشەن قازاق­ستاندا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىنەن العاشقى بولىپ مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى قالىپتاسقانىن جەتكىزدى. بىزدە جاستاردىڭ بارلىق توپتارىمەن كەڭ تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلەدى. كوپتەگەن جاستار ۇي­ىمدارى ەسەپتە تۇر. ولاردىڭ قىز­مەتتەرى كوپشىلىكتىڭ مۇددەلە­رىن قامتىپ, ءتيىمدى ىستەر اتقارۋدا. قازاقستان جاستار كونگرەسى دە ءوز ورتاسىندا ءتۇرلى كوزقاراستارداعى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ وتىر. قازاقستان ستۋدەنتتەرى اليانسى مەن «جاسىل ەل» قۇرىلىس جاساق­تارى ەل ءۇشىن اسا پايدالى شارۋالار اتقارۋدا. مۇنداي ۇيىمدار جاستاردىڭ جالىنىن حالىققا, ەلگە پايدالى ىسكە بۇرۋدا تاپ­تىر­ماس قۇرال بولىپ تابىلادى. ودان ءارى نۇرلان وتەشەۆ «نۇر وتان» حدپ «جاس وتان» جاستار قاناتىنىڭ جۇمىستارى تۋرالى دا ءبىرشاما قىزىقتىرا باياندادى. ءبىزدىڭ ۇيىمىمىزعا 190 مىڭنان استام جاس توپتاسقان. ولاردىڭ اراسىندا بەدەلدى كوش­باسشىلار از ەمەس. تاپقىر, ءوتىمدى يدەيالارىمەن ولار ءوز تۇرعى­لاس­تارىن ءورىستى ىستەرگە جۇمىلدىرا بىلۋدە. مەن قازاقستاننىڭ بۇگىن­گى جاس كوشباسشىسى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى تولىق كوشباسشىسى دەر ەدىم. ال ونداي كوشباسشىلار ەلى­مىزدىڭ سىرتقى بايلانىستارىن دامىتۋعا, سونىڭ ىشىندە قازاق­ستان مەن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى جاستار قاناتىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا مۇددەلى. سو­نىڭ ىشىندە ەلىمىزگە ينۆەستي­تسيا­لىق قارجىلار اكەلۋ جاس كوش­باسشىنىڭ باستى ماقساتى بول­ماق. بۇل ىستە, اسىرەسە, يسلام قار­جىسىن تارتۋدىڭ ماڭىزى زور, دەدى شەشەن. يكۇ تۋرالى پىكىرلەرىن ايت­قاندا, قازاقستاندىق جاس كوشباس­شى بۇگىنگى كۇنى ونىڭ ماڭىز­دىلىعى بۇرىنعىدان دا ارتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ويتكەنى, ول – ايماقتاردا تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا ەلەۋلى تۇردە ىقپال ەتە الاتىن ۇيىم. قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ونىڭ بۇل ىستەرى ءتىپتى ىقپالدى بو­لىپ, سايىپ كەلگەندە, ول ۇي­ىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكو­نو­ميكالىق جاعىنان دامي ءتۇسۋى­نە يگى اسەرىن تيگىزەر دەگەن ءۇمىت­تەمىز. وسىلاي دەي كەلىپ شەشەن, بيەف-ءتىڭ جاس كوشباسشىلارى استاناداعى فورۋمنان كەيىن باس­قاشا بولادى دەپ ويلايتىنىن ايتتى. ويتكەنى, دەدى ول, جاس كوشباسشىلار ەۋرازيالىقتاردىڭ ەرەكشەلىگىن بويىنا سىڭىرە وتى­رىپ, وزدەرىنىڭ گەوگرافيالىق وي-سانالىق ءتيىستى شەكارالارىن كە­ڭەيتەتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ فورۋمىمىزعا رەسەي مەن ەۋروپادان دا جاستار قاتىناسىپ وتىر. ولاردىڭ دا يگى ىقپالى بولارىنان ءۇمىت ەتەمىز. ءسوزىنىڭ سوڭىندا شەشەن: ءبىز وزدەرىمىزدى تولعاندىرىپ وتىر­عان پروبلەمالاردى بىرلەسە شەشۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز ءار­تۇرلى, تىلدەرىمىز ارقيلى بولعا­نى­مەن, پروبلەمالارىمىز بىردەي. ەگەر ءبىز بۇگىن كوتەرى­لەتىن ماسەلە­لەرگە تەرەڭ قاراپ, بىرلەسە شەشۋ جولدارىن قاراس­تىرساق, فورۋمى­مىزدىڭ بەكەر وتپەگەنى, دەدى. نۇرلان وتەشەۆتىڭ قازاق تىلىندە ايتقان سوزدەرى ىلەسپە اۋدارمامەن جاقسى جەتكىزىلىپ تۇر­دى. ونىڭ ءسوزىن قوناقتار ىجدا­عات­پەن تىڭداپ وتىردى. جاستار فورۋمىندا كوتەرىل­گەن تاقىرىپتار دا ارقيلى بول­دى. سونىڭ ىشىندە العاشقى پلە­نار­لىق وتىرىس «كوشباسشىلىق ءىس جۇزىندە قانداي: تاريحي تابىس­تار نە دەيدى» دەگەن تاقىرىپتى قامتىدى. تاقىرىپ بويىنشا امەريكالىق «Ascension Aircraft» فيرماسىن قۇرۋشى دجاميل لاركينس, يندونەزيالىق «Saratoga capital» فيرماسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ساندياگا ۋنو, قازاق­ستاندىق «بولاشاق» اسسوتسياتسيا­سىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جاننا تولەگەنوۆا جانە ت.ب. ءوز­دەرىنىڭ ويلارىمەن ءبولىستى. بيزنەستى قالاي باستاۋ, قالاي جۇرگىزۋ, كۇتپەگەن پروبلەمالارعا قالاي توتەپ بەرۋ, مىنە, وسىنداي دۇنيە­لەردىڭ بارىنە ءوزىن كوشباسشىعا بالايتىن جان قارسى تۇرا الادى دەگەن ماسەلەلەر سويلەۋشىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىنىڭ نەگىزگى تۇيىنىنە اينالدى. ءبىر قىزىعى مۇنداعى وتى­رىستار جاستارعا ءتان سيپاتپەن قىزۋلىراق, بەلسەندىرەك جۇرگىزى­لىپ جاتتى. كەز كەلگەن شەشەن ءسو­زىن اياقتاعان سوڭ وعان قويىلاتىن سۇراقتار قارشا بوراپ جاتتى. مودەراتورلىق ەتۋشى شري نازير تۋن ابدۋل رازاك مۇندايعا ابدەن ۇيرەنگەن بولۋى كەرەك, وتىرىستى بايىپپەن باسقاردى. ەكىنشى پلەنارلىق وتىرىس­تىڭ تاقىرىبى ءتىپتى قىزىعىراق كو­رىندى. ول «قوعامنىڭ وركەن­دەۋى: الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى قالاي دامىتامىز؟» دەپ اتالدى. بۇل ماسەلە بارلىق ەلدەردە دە وزەكتى ەكەن. ءوز ويلارىن ايتقان جا­پوندىق حيدەيۋكي ينوۋ, بانگلادەشتىك كامال كۆادير, ت.ب. سوزدە­رى­نەن ول ايقىن اڭعارىلىپ تۇردى. پلەنارلىق وتىرىستاردىڭ ءبى­رىنىڭ تاقىرىبى ونەرگە ارنالىپ­تى. ول «ونەر ارقىلى وزگەرۋ: بەي­نەلەۋ ونەرى, ادەبيەت پەن پوە­زيا» دەپ اتالعان ەكەن. بۇل وتىرىستا دا قىزۋ پىكىر الىسۋلار بولدى. اراسىندا ءوزارا داۋلى پىكىرلەر دە شىعىپ قالىپ جاتتى. سينگاپۋرلىق جۋرناليست ەممي ابدۋل, ۇلىبريتانيالىق سيۋزان شۋلمان, قازاقستاندىق ەلميرا گيلمان, ت.ب. سوزدەرى اسەرلى شىقتى. سوڭعى جالپى وتىرىس ەكولو­گيالىق احۋالدى جاقسارتۋ تاقى­رىبىنا باعىتتالدى. جالپى, قاي تاقىرىپ بولسا دا قاتىسۋشىلار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, جان-جاقتى تالقىلاندى. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.