ەكس-پرەزيدەنتتىڭ ءوزىن دە «سىزىپ» تاستادى
ساياسي جۇيەسى ەرەكشە يراندا سايلاۋ, ونىڭ ىشىندە ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وزگەشەلەۋ بولىپ كەلەدى. ەڭ باستى وزگەشەلىگى سول, بۇل ەلدە كانديداتتاردى تىركەۋ ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە كەز كەلگەن يران ازاماتى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندەگى سايلاۋ كوميسسياسىنا كەلىپ, ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلە الادى. بۇل جولى ءساۋىر ايىنىڭ 11-15-ءى ارالىعىندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋعا ءوتىنىش بەرگەن ادامداردىڭ سانى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, 1636 ۇمىتكەردى قۇرادى. ولاردىڭ 137-ءسى – ايەل. وسىنىڭ الدىنداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ءوتىنىش بەرگەن ۇمىتكەرلەردىڭ قاتارى 676 ادام بولعان ەدى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا كانديداتتاردى تىركەۋگە قاتىستى اقپاراتتارعا قاراعاندا, ءبىرىنشى كەزەڭ بويىنشا تىركەلگەندەردىڭ جاسى 18 بەن 92-ءنىڭ اراسىن قامتىعان. ولاردىڭ ىشىندە كەزىندە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن سوتتالعاندار دا بار كورىنەدى.
پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا كانديداتتىققا تىركەلۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى ۇمىتكەرلەر ءۇشىن شەشۋشى سىناق بولىپ سانالادى. سەبەبى, كونستيتۋتسيالىق قاداعالاۋ كەڭەسى ءبىرىنشى كەزەڭدە پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولىپ تىركەلگەن ادامداردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن جان-جاقتى تەكسەرۋدەن وتكىزەدى, قارىم-قابىلەتىن انىقتايدى. وسىنداي ۇدەرىستەر كەزىندە, كەيدە ەلگە تانىمال تۇلعالار مەن بەلگىلى سايا-
ساتكەرلەردىڭ وزدەرى تىزىمگە كىرمەي قالاتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. مىسالى, 2013 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ءىرى ساياسي قايراتكەر اكبار حاشەمي رافساندجاني كونستيتۋتسيالىق قاداعالاۋ كەڭەسىنىڭ ەلەپ-ەكشەۋىنەن وتە الماعان ەدى. وسى جاقىندا اتالعان كەڭەس يراننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ماحمۇد احمادينەجادتى دا كانديداتتار تىزىمىنەن «سىزىپ» تاستادى.
ەكس-پرەزيدەنتتىڭ تىزىمگە ەنبەي قالۋى, ونىڭ ايتقان سوزىندە تۇرماعانىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. سايلاۋ ناۋقانى باستالار الدىندا اياتوللا ءالي حامەنەي م.احمادينەجادقا تۇسپالداپ, ونىڭ سايلاۋعا ءتۇسۋى ەلدەگى ساياسي جاعدايدى ۋشىقتىراتىنىن ايتىپ, «سايلاۋعا تۇسپەۋگە» كەڭەس بەرگەن ەدى. ول بۇل كەڭەسكە قۇلاق اسقانداي بولعان. بىراق, ونىڭ پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىققا تىركەلۋگە كەلۋى جانە سايلاۋ كوميسسياسىندا تىركەلۋى ەلدىڭ قازىرگى بيلىگىن دە, م.احمادينەجادتىڭ قارسىلاستارىن دا كادىمگىدەي ەلەڭ ەتكىزدى. ويتكەنى, ەلدە يران پرەزيدەنتتىگىنە قاتارىنان ەكى رەت سايلانعان ونىڭ قولداۋشىلارى دا, جاقتاستارى دا از ەمەس-تۇعىن. ءوزىنىڭ تىزىمىنەن «سىزىلىپ» قالعانىن ەستىگەن ول «الداعى سايلاۋدا كانديداتتاردىڭ ەشقايسىسىنا قولداۋ كورسەتپەيتىنىن» مالىمدەدى.
باستى باسەكەلەستەر – رەفورماتورلار مەن كونسەرۆاتورلار
بۇل پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا تارتىس نەگىزگى كانديداتتار – ەلدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى, رەفورماتور حاسان رۋحاني مەن وپپوزيتسيالىق كونسەرۆاتور يبراھيم ءرايسيدىڭ اراسىندا وتەتىن سياقتى. ەكى كانديدات تا تىركەلۋگە ءبىر كۇندە كەلدى جانە ءبىر كۇندە تىركەلدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا ح.رۋحاني ءوزىنىڭ ۇرانى ەركىندىك, قاۋىپسىزدىك, تىنىشتىق ەكەنىن ايتا كەلىپ, «يادرولىق كلۋب» ەلدەرىمەن يادرولىق كەلىسىم نەگىزىندە جۇمىستى جالعاستىرا بەرەتىنىن اتاپ وتكەن-ءدى.
رۋحاني يران پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن باتىس ەلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە اقش-پەن ءۇزىلىپ قالعان بايلانىستى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىستى. ءسويتىپ, ول حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارالاسۋى ناتيجەسىندە «التىلىقپەن» يادرولىق مامىلە جاساۋعا قول جەتكىزدى. وزدەرىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىن توقتاتتى. بۇل يرانعا قارسى سالىنعان بىرقاتار ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ الىنۋىنا مۇمكىندىك بەردى. يادرولىق كەلىسىمدەردى يراندىقتاردىڭ كەيبىرى قولدادى, مۇنى «ساتقىندىققا» بالاپ, نارازىلىق تانىتقاندار دا از بولمادى. بۇدان يران حالقىنىڭ ۇتىلماعانىن ەلدىڭ سوڭعى جىلدارداعى ءىس-ارەكەتى كورسەتىپ تۇرعانداي. نەگىزىنەن ول رەفورماتور-پرەزيدەنت حاسان ءرۋحانيدىڭ ۇستانعان ساياساتىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن يراندىقتار جاقسى بىلەدى. پرەزيدەنتتىككە كانديدات ەندى سول ساياساتىن ءارى قاراي جالعاستىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
ساراپشىلار ح.رۋحانيعا نەگىزگى وپپونەنت رەتىندە كونسەرۆاتورلار يبراھيم رايسي مەن موحامماد باكەر كاليبافتى اتايدى. بۇل وپپوزيتسيونەر كانديداتتاردىڭ ەكەۋى بىردەي سايلاۋعا ءتۇسىپ وتىرعانى جايدان-جاي ەمەس. ونىڭ ءتۇپ نەگىزىندە رەفورماتور كانديدات ح. رۋحانيگە داۋىسىنا «ورتاقتاسۋ» ارقىلى سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىن قامتاماسىز ەتۋ جاتىر. ءدال وسىنداي «ساياساتتى» رەفورماتورلار دا ۇستانىپ وتىرعان جايى بار. پرەزيدەنتتىككە ح.رۋحانيمەن قاتار, ونىڭ جاقتاستارى يسحاك دجاحانگيري مەن مۇستافا حاشەمي تابانىڭ دا سايلاۋعا ءتۇسۋى سوعان ناقتى دالەل.
قازىرگى پرەزيدەنتتىككە ەڭ نەگىزگى باسەكەلەس رەتىندە اتالا باستاعان يبراھيم رايسيگە كەلەتىن بولساق, ونىڭ ارتىندا راديكالدى كونسەرۆاتورلىق كۇشتەر تۇر. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, اسكەريلەر اراسىندا دا ونى قولدايتىندار جەتكىلىكتى سياقتى. بىراق, ونىڭ بيلىك ورگاندارىندا ساياسي جانە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارماعاندىعى, سونداي-اق, وسى سالالاردا تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعى سايلاۋدا ءتيىستى داۋىس جيناۋىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ول تەك سوت بيلىگى ورگاندارىندا عانا كوبىرەك جۇمىس ىستەپتى. بۇل كانديداتتىڭ قالىڭ بۇقاراعا ونشا تانىس ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى.
سۇراۋ سالۋدىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ەل تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ونى بىلمەيدى دە ەكەن, اسىرەسە جاستار. ەسەسىنە, يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ۇرپاعى ءرايسيدى جاقسى بىلەدى, ءتىپتى ونى «قاندىقول اياتوللا» دەپ تە اتايتىن كورىنەدى. سەبەبى, ول 1987-1988 جىلدارى سوت كوميسسياسىنا باسشىلىق جاساپتى. سولاي بولا تۇرسا دا, رايسي يمام رەزا ماۆزولەيىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە ءدىني قاۋىم وكىلدەرى اراسىندا ىقپالدى تۇلعا سانالادى. بۇگىندە يرانعا اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى دونالد ترامپ تاراپىنان قىسىم كۇشەيىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. وسىنى پايدالانىپ قالعىسى كەلگەن ءرايسيدىڭ قولداۋشىلارى «يراندا دا پرەزيدەنت اۋىسۋى قاجەت» دەگەندى اشىق ايتا باستادى.
پرەزيدەنتتىككە تاعى ءبىر كانديدات – تەگەران قالاسىنىڭ مەرى موحامماد باكەر كاليباف – كەز كەلگەن ساياساتكەرگە باسەكەلەس بولا الاتىن ەلگە بەلگىلى تۇلعا. ونىڭ ساياساتتاعى قىزمەت جولىندا دا اقتاڭداقتار كەزدەسەدى. ول ءحاتاميدىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندە تەگەراندا پوليتسيا ورگاندارىنا باسشىلىق ەتكەن جانە ەلدىڭ ساياسي ءومىرىن ىرىقتاندىرۋ ءۇشىن نارازىلىق تانىتقان ستۋدەنتتەردىڭ تولقۋىن كۇشپەن باسقان. سونداي-اق, وعان كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىسى بار دەگەن ايىپ تا تاعىلعان ەكەن. بىراق, كاليباف وسىدان ءتورت جىل بۇرىنعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ح.ءرۋحانيدىڭ نەگىزگى باسەكەلەسى بولىپ, سايلاۋشىلاردىڭ 20 پايىز داۋىسىن يەلەندى. ال رۋحاني 52 پايىز داۋىس جيناعان ەدى.
سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ەڭ سوڭعى كەزەڭى جاقىنداعان شاقتا كۇتپەگەن جاعدايلار دا ورىن الۋى مۇمكىن. مىسالى, كونسەرۆاتورلار رايسي مەن كاليباف ءبىر-بىرىنە جول بەرۋى ءۇشىن ەكەۋىنىڭ ءبىرى ساياسي ويىننان باس تارتۋى ىقتيمال دەگەندەي...
ناۋقان الەمدىك باق-تىڭ دا نازارىندا
ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن يراندا ناعىز ساياسي كۇرەس باستالادى. كانديداتتار مەن ولاردىڭ قولداۋشىلارى ەلدەگى بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزقاراستارىن سىن تەزىنە الادى. كەيدە جالعان اقپاراتتار دا جاريالانىپ جاتادى. ال داۋىس بەرۋگە ءبىر اپتا قالعاندا كانديداتتار تەلەارنالار بويىنشا ساياسي پىكىرسايىسقا شىعادى. بۇل پىكىرسايىستار ءالى دە ءوز تاڭداۋىن جاساي الماي جۇرگەن سايلاۋشىلاردىڭ ناقتى شەشىم قابىلداۋىنا مۇرىندىق بولادى. سول سەبەپتەن دە, بۇگىندە يرانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ الەمدىك باق-تاردىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
بۇل ەلدەگى وتكەن سايلاۋلارعا از-كەم شولۋ جاسايتىن بولساق, ولاردان يسلامدىق دەموكراتيانىڭ ناقتى كورىنىستەرى – حالىق پەن مەملەكەتتىڭ ابىروي-بەدەلىن, ەلدىڭ كۇش-قۋاتى مەن اسقاق مەرەيىن بايقاۋ قيىن ەمەس. سونداي-اق, يران سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋعا, ونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋ كورسەتكىشى جاعىنان الەم ەلدەرى اراسىندا جوعارى ورىندا تۇر دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ال ازيا قۇرلىعى بويىنشا ەكىنشى-ءۇشىنشى ورىننان تومەندەگەن ەمەس. ءتىپتى, ەڭ قيىن كەزەڭ – سوعىس كەزدەرىندە دە ساياسي ناۋقان – سايلاۋ ءوز ۋاقىتىندا وتكىزىلىپ كەلىپتى. وسىعان بايلانىستى اياتوللا حامەنەي «بۇگىندە حالىق سايلاۋدى جالعان ءىس سانامايدى. حالىق ۇكىمەتتىڭ دە, سايلاۋدىڭ دا وزدەرىنە تيەسىلى ەكەنىن جاقسى بىلەدى», – دەپ اتاپ ءوتۋى ەجەلگى يراننىڭ كەز كەلگەن سايلاۋعا ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن ءبىلدىرىپ تۇرعانداي.
19 مامىر, جۇما كۇنى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ-
مەن قاتار, اۋىلدىق جانە قالالىق باسقارۋ ورگاندارىنىڭ دا سايلاۋى وتەدى. حالىق سانى 80 ميلليوننان اساتىن يراندا شامامەن 55 ميلليون ادام سايلاۋعا داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا يە. ال پرەزيدەنت ءتورت جىل مەرزىمگە سايلانادى. ءبىر ادام ەكى مەرزىمنەن ارتىق پرەزيدەنت بولىپ سايلانا المايدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
