ساق بولماساڭ, سۋ دا جاۋ

جاز ايلارىندا «سكۋتەر» اكتسياسى جۇرگىزىلمەك مىنە, جاز دا كەلدى. قىستان قاجىعان, جۇمىستان شارشاعان ەل ءبىر مەزگىل كۇيبەڭ تىرلىكتەن دەمالۋ ءۇشىن كول جاعالاپ, وزەن ساعالايتىن ۋاقىت جاقىنداپ قالدى. ساق بولماساڭ سۋدىڭ ءوزى دە – ءتىلسىز جاۋ. جىل سايىن قانشاما جاننىڭ اجالى سۋدان كەلەتىنى وكىنىشتى جاعداي بولسا دا, ءومىردىڭ شىندىعى. وسى ماسەلەگە وراي كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى 1 ماۋسىمنان باستاپ «سكۋتەر» اكتسياسىن باستاماق. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا شاعىن ولشەمدى كەمەلەر قاتا­رى­نا جاتاتىن كاتاماران, قايىق, سۋ موتوتسيكلى سياقتى ءارتۇرلى ءجۇ­زۋگە ارنالعان قۇرالداردى قول­دانىپ سۋدا دەمالۋ كەڭ تاراپ كەلەدى. شاعىن ولشەمدى فلوتتىڭ سانى قازاقستان اكۆاتورياسىندا سوڭعى 5 جىلدا 50 پايىزعا ءوسىپ, قازىر شامامەن 30 مىڭعا جەتتى. بۇل ارادا جەرگىلىكتى تۋريستىك كومپانيالاردىڭ دا ۇلەسى بار. جوعارىداعى مينيسترلىكتىڭ ءما­لىمدەۋىنشە, سۋ قويما­لارىن­دا­عى كەمەلەردىڭ قوزعالىسى ەداۋىر جيىلەپ كەلەدى, كەمەلەردىڭ قوزعالىس جىلدامدىقتارى اسا جوعارى. سونىمەن بىرگە, مانەۆر جا­ساۋ ءۇشىن ەداۋىر كەڭىستىكتى قا­جەت ەتەتىن سۋ سپورتىنا قىزىعۋ­شى­لىقتىڭ ۇلعايۋى بايقالىپ وتىر. سۋ جولدارىنداعى «كەپتەلىس» تۋرالى ايتۋ ءالى ەرتەرەك, دەگەنمەن, «تەحنيكانىڭ بەرىكتىگى» جانە «كەمە جۇرگىزۋشىنىڭ ساۋات­تىلىعى» تەرميندەرى قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ باسىم تالاپتاردىڭ قاتارىنا جاتادى. گيدروتسيكلدەر دەپ اتالاتىن سكۋتەرلەردىڭ يەلەرى سۋدا قوز­عالۋ­دىڭ قاراپايىم ەرەجەسىن ءجيى ۇمى­تادى. جەلىكپە كەمە ءجۇر­­گىزۋ­شىلەرى جەكە قاۋىپسىزدىك شا­رالا­رىن ەلەمەستەن, سۋعا ءتۇسۋ­شىلەرگە تىكەلەي جاقىن جەرلەردەگى جاعا­جاي ايماق­تارىندا قاۋىپ­تى مانەۆرلەر جاساي­دى. مۇنداي سۋ­داعى اتتراكتسيوندى ساۋىقتار ادامنىڭ اجالىنا نەمەسە ءمۇ­گە­دەك بولىپ قالۋى سياقتى قاي­عىلى وقيعاعا اكەپ سوعادى, دەيدى ءتيىستى ماماندار. ال وتكەن جىلى شاعىن ءول­شەمدى فلوتتا اپاتتىڭ ءوسۋى باي­قالعان. ستاتيستيكا بويىنشا 14 ادام قازا تاۋىپ, 5 ادام حابارسىز كەتكەن جانە 6 ادام زارداپ شەككەن 14 وقيعا ورىن العان. بىلتىرعى جىلدىڭ وزىندە قار­اعاندى وبلىسىنداعى بالقاش كو­لىندە سۋ موتوتسيكلى يەلەرىنىڭ كەمەنى باسقارۋ قۇقى جوق تۇل­عا­لارعا بەرۋ ناتيجەسىندە سۋ موتوتسيكلىمەن بولعان وقيعا سالدا­رى­نان ەكى ادام دەنە جاراقاتىن ال­عان جاسىرىن كولىك وقيعاسىنىڭ ەكى فاكتىسى تىركەلىپ, كلاسسي­في­كا­تسيالاندى. بۇدان باسقا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى كەمە جۇرگىزۋشىلەردىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى بىلمەۋى, ماس كۇيىندە كەمەنى باسقارۋى, سونداي-اق قاراپايىم قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ۇستانباۋى بولىپ وتىر. ەندىگى جەردە سۋعا ءتۇسۋ ماۋ­سىمىنىڭ باستالۋىنا بايلا­نىس­تى كولىكتىك باقىلاۋ ورگاندارى شاعىن ولشەمدى كەمەلەردى پايدالانۋ قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. بىلتىرعى جىلى ازاماتتاردىڭ وبلىس ورتالىق­تا­رى­نا شىعۋعا مۇمكىندىگى بول­ما­عاندىقتان كولىكتىك باقىلاۋ ور­گان­دارىنىڭ ماماندارى قىزىل­وردا وبلىسى بويىنشا الىس اۋدانداردا شاعىن ولشەمدى كەمەلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە تەح­نيكالىق كۋالاندىرۋ جۇرگى­زىلگەن. قاراعاندى وبلىسى بويىن­شا دەمالۋ زونالارى سانى جاعى­نان كوپ بولعاندىقتان وبلىس اكىم­دىگىنىڭ قاۋلىسىمەن شاعىن ولشەمدى كەمەلەردى جانە ولارعا ارنالعان تۇراق بازاسىن قول­دانۋ­دىڭ جەرگىلىكتى ەرەجەسى بەكىتىلدى جانە ىسكە اسىرىلۋدا. جوعارىداعى مينيسترلىكتىڭ ءما­لىم­دەۋىنشە, كولىكتىك باقىلاۋ ورگاندارى توتەنشە جاعدايلار, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىس جۇرگىزۋدە, سۋدا بولعان وقيعالار تۋرالى حابارلاۋ جۇيەسى قۇرىلدى جانە ول جۇمىس جاساۋدا. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى كولىكتىك باقىلاۋ كو­ميتەتىنىڭ توراعاسى ادىلەت بار­مەن­قۇلوۆتىڭ تاپسىرماسىنا ءساي­كەس ناۆيگاتسيا باستالار الدىندا وڭىرارالىق كولىكتىك باقىلاۋ ينس­پەكتسياسىنىڭ جانە رەسپۋبليكا بويىنشا ولاردىڭ بارلىق في­ليالدارىنىڭ ماماندارىمەن جىل سايىن دەمالۋ ايماقتارىنىڭ ءجا­نە تۇراق-بازاسىنىڭ يەلەرىمەن نۇس­قاما جۇرگىزىلەدى جانە ولار­دىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىكتەرى بەكىتىلمەك. سونىمەن قاتار, كولىك جانە كوم­مۋنيكاتسيا مينيسترلىگى كولىك­تىك باقىلاۋ كوميتەتى شاعىن ءول­شەمدى كەمەلەردىڭ قاۋىپسىز پايدا­لانىلۋىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى ازىرلەپ, ونى بەكىتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە جولدادى. پايدا­لانۋدىڭ كوپ جىلعى تاجىريبەسىن جانە شەتەل تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, شاعىن ولشەمدى كەمەلەردى جانە ولاردىڭ تۇراق بازا­سىن قولدانۋ, تەحنيكالىق قادا­عا­لاۋدى جۇرگىزۋ ءتارتىبى, كولىك وقيعالارىن تەرگەۋ, كەمەلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە شاعىن ولشەمدى كەمەلەردى باسقارۋعا كەمە ءجۇ­ر­گىزۋشىلەردى اتتەستاتسيالاۋ قاعي­دالارى جاڭارتىلعان.  ال رەسپۋبليكالىق «سكۋتەر» اكتسياسى جاز بويى جالعاسادى. اكتسيا بارىسىندا وڭىرارالىق كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسيا­سى­نىڭ ماماندارى سۋ قويمالارى اۋماعىندا, ادامدار كوپ جينالا­تىن جەرلەردە رەيد جۇرگىزەدى, كەمە قۇجاتتارىن, قۇتقارۋ قۇ­رال­دارىنىڭ بولۋىن تەكسەرەدى. وسىعان بايلانىستى ككم كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتى قا­يىقتى جالعا بەرۋ پۋنكتىنىڭ يەلەرى جالعا بەرۋ پۋنكتىن تىركەۋ كەزىندە ونى تەحنيكالىق كۋالان­دىرۋعا ۇسىنۋى قاجەتتىگىن تالاپ ەتىپ وتىر. ال سۋ اكۆاتو­ريا­سىنىڭ شەكاراسى بوگەتتەرمەن, پونتوندارمەن, باكتارمەن جانە جۇزبەلى بەلگىلەرمەن قورشالۋى ءتيىس. جالعا بەرۋ پۋنكتتەرىندە ازاماتتارعا كەمەلەردى بەرۋ جۋر­نالىندا كەمەنى الۋشى ازامات­تىڭ قولى قويىلعان, كەمەنى پاي­دالانۋدىڭ قاۋىپسىزدىك شارالا­رى­مەن تانىسۋ باعانى بولۋى ءتيىس. كەمەنى شىعارۋ الدىندا قاۋىپ­سىزدىك شارالارى بويىنشا مىندەتتى تۇردە نۇسقاۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. قۇتقارۋ قۇرالى بولماعان جاع­دايدا ازامات قۇتقارۋ قۇرا­لىن تالاپ ەتۋى كەرەك. كولىك سالاسىنداعى قول­دانىستاعى زاڭنامانى بۇزۋشى­لىق بايقالعان جاعدايدا زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا «اكىم­شى­لىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە سايكەس بەلگىلەنگەن ءتار­تىپتە اكىمشىلىك ىقپالداعى شارالار قولدانىلادى. ايناش ەسالي. الماتى.