سوعىس تاريحىن تىڭ دەرەكپەن دايەكتەگەن ەڭبەك

ۇلى وتان سوعىسى – قازاق تا­ريحىندا ماڭگىلىك وشپەيتىن ءىز قال­­دىرعان زۇلماتتاردىڭ ءبىرى. وسى سوعىستاعى ۇرىس دالا­لارىندا 350 مىڭ قازاق شەيىت بولدى. بۇلار­دىڭ 18 بەن 45 جاس اراسىنداعىلار ەكەنىن ەسكەرە كەلگەندە, حالقى­مىز­دىڭ قانشاما وشاعىنىڭ وتى ءوشىپ نەمەسە جانباي قالعانىن شا­مالاۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل 1941-45 جىل­دارى شاقىرىل­عان­دار­دىڭ ارا­سى­نان عانا قازا بول­عان­دار, ال 1939 جىلدان 1941 جىل­عا دەيىن اسكەرگە الىنىپ, كەيىن سوعىسقا قاتىسىپ قازا بول­عان­داردىڭ ەسەبى ءالى كۇنگە تولىق ەمەس ەكەن. اۋىر جاراقاتتان, ءتۇر­لى ناۋقاستان ەلگە كەلىپ قازا بول­عانداردىڭ ەسەبى دە الىنباعان. سو­نى­مەن قاتار, سوعىس كەزىندەگى قيىن تۇرمىستان, اشارشىلىق پەن اۋىر جۇمىستان كوز جۇمعان بەيبىت تۇر­عىندار ەسەبى دە ءالى كۇنگە ەسكەرىلمەي كەلەدى. سوعىستىڭ بەلگىسىز بەتتەرى وسى­لار عانا ما؟ ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز تەك كەڭەستىك يدەولوگياعا سايكەس­تەن­دىرىپ جازىلعان تاريح قانا. ماسە­لەن, ءستاليننىڭ كەزىندە كور­سە­تىلگەن 7 ميلليوندىق ادام شى­عى­نى حرۋ­ششەۆ­تىڭ كەزىندە – 10, برەج­نەۆ­تىڭ كەزىندە – 20, گورباچەۆتىڭ كەزىندە 27 ملن.-عا دەيىن ارتتى­رىل­دى. ال قازىرگى تا­ريحشىلار كەڭەس وداعى حالقى­نىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى تىكەلەي جانە جاناما شىعىندارى 50 ملن. ادامعا جۋىق دەپ ءجۇر. سوعىستىڭ سان قىرى قىرعىن­نىڭ بەل ورتاسىندا بولعان جاۋىن­گەرلەر مەن اسكەري تۇتقىنداردىڭ ەشكىمنەن جاسقانباي ايتقان­دارىن, سونداي-اق جاۋلارىمىز بەن وداقتاستارىمىزدىڭ دەرەكتەرىن قوسا وقىسا عانا مولىنان اشىلا تۇسەر ەدى. جۋىردا وسىنداي مۇمكىن­شى­لىككە ءبىرشاما قول جەتكىزەتىن ءبىر كىتاپ قولىمىزعا ءتيدى. ول – تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىت­باي اياعاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇراستى­رىلعان «قازاق جاۋىنگەرى ۇلى و­تان سوعىسى مايدانىندا» اتتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىق­قان تاريحي قۇجاتتار جيناعى. بۇل جيناقتا گەرمانيا مەن كەڭەس ودا­عى ارا­سىنداعى 1939 جىلعى ۆ.مولوتوۆ پەن ي.ريببەنتروپتىڭ شا­بۋىل جاساماۋ تۋرالى كەلىسىمى مەن وعان قوسىمشا رەتىندە تىركەلگەن قۇپيا حاتتاماعا, ۇلىبري­تانيا پرەمەر-ءمينيسترى ۋ.چەرچيللدىڭ, سو­ن­د­اي-اق ا.گيتلەر مەن ۆ.مولوتوۆتىڭ بەرگەن باعالارىنا دەيىن كورسەتىلگەن. ارينە, بۇل قۇجاتتارمەن ار­ناۋ­لى زەرتتەۋشىلەر بۇرىننان تا­نىس بولعان جانە ءوز باعاسىن بەرگەن. بىراق سوعىس جىلدارىندا شى­عىپ تۇرعان «وتاندى قورعاۋدا» گازەتى­نىڭ بەتتەرىنەن الىنعان كوپ­تەگەن دەرەكتەردى ۇلكەن اينالىسقا ەنگەن دەپ ايتۋ قيىن. ماسەلەن, س.ەلەۋسىزوۆ دەگەن ءتىلشى 1942 جىل­دىڭ 16 جەل­توق­سا­نىندا قازاق كوماندير­لەرى­نىڭ قا­لاي دايىندا­لىپ جات­قا­نى تۋرالى مى­ناداي اق­پارات ايتا­دى: «كومانديرلەر كۋ­رسىن­دا ءبىر توپ قازاق جاۋىن­گەر­لەرى وقيدى. بۇ­لار مايداننان كەلگەندەر, ولاردىڭ كوبى فاشيست زۇ­لىمدارىنا قارسى سوعىستا بول­عاندار. وسى قىسقا سروك­تى كۋرستان ءوتىپ, ولار قىزىل ار­ميانىڭ كو­مانديرلەرى بولىپ شى­عادى». ءا.نۇر­شايىقوۆتىڭ «اقي­­قات پەن اڭىز» كىتابىنان پانفيلوۆ ديۆي­زياسىنىڭ 115 قازاق كومانديرلەرى مەن كوميس­سارلارى كەيىنگى جاۋىن­­گەرلەردى ءۇي­رە­تۋ ءۇشىن تىلعا بارا­سىڭدار دەگەندە, باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى باستاپ قاي­­سارلىقپەن قار­سىلىق ءبىلدىرىپ, ديۆي­زيا­نىڭ قۇرا­مىندا قالعانىن ءبىلۋشى ەدىك. سويتسەك, مايدانداعى باسقا قۇ­را­­ما­لاردان الىنعان كەيبىر جاۋىن­گەرلەر تىلعا, كومانديرلەر دا­يىن­دايتىن كۋرستارعا جىبەرىلگەن ەكەن. سونداي-اق سوعىس ارداگەرى س.بە­كەنوۆتىڭ ءوزى باستان كەشكەن وقي­عا­لارى تۋرالى ەستەلىكتەرى دە سوعىس تۋ­رالى بۇرىننان بىلەتىندەرىمىزدەن مۇلدە باسقا, تىڭ دەرەكتەر. ماسە­لەن, ول ءوزىنىڭ ماي­دانعا بارا جات­قان جولىندا كور­گەن­دەرى تۋرالى بى­لاي دەيدى: «قى­زىل ۆاگوندارعا تيەلىپ سو­عىسقا اتتاندىق. ۆاگونداردا ەكى قا­تار تاقتاي ساكى, توسەك جوق, وت جاعا­تىن پەشى جوق. وفيتسەرلەر مەن كىشى كومانديرلەر جو­عارعى ساكىگە ورنا­لاس­­تى, قاتارداعى جاۋىن­گەر­لەر ءتو­مەن­­دەمىز. تىعىز وتىر­عانى­مىز سونشا, تىزە بۇگۋگە بول­مايدى. جەل ساۋ­لاعان شەتكە كۇن­دە بىرەۋىمىز كەزەك جاتامىز... تا­ماق كۇنىنە ءبىر رەت, كەيدە ەكى رەت بەرىلەدى, ءالسىز, قۇنارسىز. قىسقا فۋ­فايكا مەن شالبارىمىز بەلدى جاپ­پاي­دى. سول جىلى قىس قات­تى بولدى ما, الدە ۆاگوندا وت جا­عىل­­ماعاننان با, ايتەۋىر, سۇلدەرىمىز ءتىرى». جالپى, كىتاپتىڭ ۇلى وتان سو­عى­سىنىڭ تاريحى­نا تىڭ كوزبەن, كەڭ اۋقىمدا قاراۋ­دى ماقسات ەتكەنى كورىنىپ تۇر. جاقسىباي سامرات.