بىرلەسكەن قيمىلدىڭ بەرەرى مول

ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى  ءانۋار شوجەعۇلوۆپەن اڭگىمە – ءانۋار امانقۇل ۇلى, ءبۇ­گىنگى اڭگىمەمىز وسى جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىندا ماسكەۋدە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­­­­­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆە­دەۆتىڭ كەزدەسۋىندە قابىلدان­عان ەكى ەلدىڭ شە­كا­راسىنداعى كەدەندىك بەكەتتەردى 1 شىلدەدەن باستاپ الىپ تاستاۋ تۋ­رالى شەشىمنىڭ ءجۇ­زەگە اسا­تىن كۇنى قارساڭىندا بولىپ وتىر. سونداي-اق ءوت­كەن جىلى ومىرگە كەلگەن قا­زاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس كەدەن ودا­عى جۇ­مى­سى­نىڭ العاشقى وڭ ناتيجە­لە­رى­نىڭ دە كورىنە باس­تاعانى بەل­گىلى. اڭگىمەنى وسى ساۋالدار ءتوڭى­رەگىندە وربىتسەك دۇ­رىس بولاتىن شىعار. – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىل­­­دار­دان باستاپ-اق كەدەن ءىسىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ جانە ونى حا­لىقارالىق ستاندارتتار دەڭ­گە­يى­نە دەيىن دامىتۋ قاجەت­تى­لى­گى تۋدى. ويتكەنى كەدەن ورگان­دارى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە ءىس جۇزىندە اسەر ەتىپ, ەلەۋلى رول اتقارادى. سو­عان وراي ءومىر­گە كەلگەن ناقتى يگى شارالاردىڭ ءبىرى ءۇش مەملەكەت – ارالىق كەدەن وداعى دەۋگە بو­لادى. سونىڭ ءنا­تي­جەسىندە تمد ەلدەرى حالقى­نىڭ 60 پايىزىن قۇرايتىن 170 ملن. حالىققا ور­تاق ساۋدا الاڭى پايدا بولدى. وتكەن جىلى رەسەي جانە بەلارۋسپەن جاسال­عان ساۋدا كولەمى 38-40 پاي­ىز­عا, بيۋدجەتكە ءتۇس­كەن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ ءوسى­مى 25 پاي­ىزعا ءوستى. قازاق­ستان­دىق ءونىم­دەر­دىڭ كەدەن ودا­عى ەلدەرىنە ەكسپورتى 52,4 پا­ي­ىزعا كوتە­رىل­گەن. سايىپ كەلگەندە, مۇن­داي ىلگەرى باسۋشى­لىق كەدەن وداعىنداعى ءۇش مەم­لە­كەتتىڭ ەكونوميكالىق ماسەلە­لە­رىن شەشەتىن, سونداي-اق ەلىمىز­دىڭ بيزنەس سالاسىن باسەكەگە قا­بىلەتتى تاۋارلار شىعارۋعا جانە قىز­مەت كورسەتۋگە ىنتالاندى­را­­تىن ناق­تى جوبانىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. ءوزارا ساۋداعا ترانزيتتىك ءبىرىڭ­عاي شارتتار جاسال­دى. كەدەن سا­لاسى قىزمەتكەر­لەرىنە قاتىستى بىرىڭعاي تالاپتار دا بەلگىلەندى. ونىڭ ءبارىن بىزدەر, ماڭ­عىس­تاۋ­لىق كەدەنشىلەر, قا­زاق­ستان­داعى بىردەن-ءبىر جەردە دە, سۋدا مىڭ­داعان كيلومەتر شەك­­­ارالاس مەملەكەتتەرمەن باي­لانىستار ارقى­لى سەزىنىپ وتىرمىز. – ولاي بولسا وسى تۇستا ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان وب­لىس­تىق كەدەندىك باقىلاۋ دە­­پار­تامەنتىنىڭ قۇرىلىمى, ون­ىڭ كەدەندىك باقىلاۋ ور­نات­­قان جەرلەرى تۋرالى تەرە­ڭى­رەك ماعلۇمات بەرىپ وتسەڭىز؟ – جاڭا عانا ايتقانى­مىز­داي, ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ قۇ­زى­رىنا قۇرلىعى بار, تەڭىزى بار 1910 كيلومەترلىك شەك­ارا­نى ال­ىپ جاتقان بەس ەل رەسەي, ءازىر­باي­جان, يران, تۇركىمەن­ستان, ءوز­بەك­ستان كىرەدى. سولار­دىڭ ءىش­ىندە بىزدەردىڭ نەگىزگى جۇمىس 465 كيلومەترلىك وزبەك­ستان ءجا­نە 365 كيلومەترلىك شەك­ارا­سى­مەن ىرگەلەس جاتقان تۇركىمەن­ستان رەس­پۋب­ليكا­لا­رى­مەن ارادا بولىپ تۇرادى. وسىناۋ شەكارا­لارداعى جانە ءوز اۋماعى­مىز­داعى 10 كەدەندىك پۋنكتتە ءۇش جۇزدەن استام ادام قىزمەت ىستەيدى. وسىلاردىڭ ءىشىن­­دە ەلگە بەلگىلى وزبەكستان­مەن شە­كار­ا­داعى تاجەن, بەينەۋ تەمىر­جولى, تۇركىمەن­ستان­مەن اراداعى تەمىربابا كەدەندىك بەكەتتەرىندەگى جۇمىس كۇن­دىز-ءتۇنى تولاس­تا­ماي­دى. وسى جىل اياعىنا تامان «جاڭاوزەن-تۇركىمەنستان شە­كا­راسى» تەمىر جولى اياقتا­لۋى­نا قاراي «بولا­شاق» اتتى كەدەندىك بەكەتتىڭ اشىلىپ جۇمىس جا­سا­ۋى جۇ­مىسىمىزعا ەرەكشە سەرپىن بەرىپ, قاناتىمىز جايىلا ءتۇس­كەلى وتىر. سونداي-اق, ەلبا­سى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەلدىڭ شىعىسىندا قورعاس, با­تى­سىن­دا اقتاۋ ايلاعى شىنايى ەكو­نومي­كا­لىق ايماققا, ياعني, قا­زاق­ستان­نىڭ اشىق قاقپاسىنا اي­نا­لۋى كەرەك», دەپ اتاپ كور­سەت­كەن اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پور­تىن­داعى كەدەندىك بەكەتتىڭ جۇ­مىسى دا اتاپ ايتۋعا تۇرار­لىق­تاي د­ا­رەجەدە قارقىن الىپ كەلەدى. – تىلگە تيەك ەتىلىپ وتىر­عان جەتىستىكتەر وزدىگىنەن كەلمەگەنى بەلگىلى. وسى رەتتە سالا جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, كوم­مەر­تسيا­لىق, كولىكتىك, ترانزيتتىك قۇجاتتاردى تىركەۋ با­قىلاۋ­دىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى قا­لاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ – وسى ايتىلعان جۇمىستار­دىڭ ءبارى دە وتكەن جىلدىڭ قا­زان ايىنان باستاپ تەكسەرۋدىڭ اۆتو­مات­تاندىرىلعان جۇيەسىنە كوش­تى. سونىڭ ارقاسىندا ماع­لۇ­مات­تاردى تىركەۋ 1 جۇمىس كۇ­نى­نە, ال تاۋارلاردىڭ جەكەلەگەن كاتەگو­ريا­لارىنا قاتىس­تى تا­ۋار­­لاردى وتكىزۋ 4-5 سا­عاتقا قىس­قارتىلدى. پلاستيكا­لىق ءتو­لەم كارتالارى­نىڭ ءجۇ­يە­سى قول­دا­نىس­قا ەندى. شەكارادا كەدەن ور­گاندارىنا باقى­لاۋ­شى ور­گان­­­دار­دىڭ ءىس-ارە­كەت­تەرىن ءۇي­لەس­تى­رۋ قۇجاتتاردى قابىلداۋ جانە بەرۋ قىزمەتى بىرىكتىرىلگەن كەدەندىك باقىلاۋ ەنگىزىلدى. باس­قا دا زاماناۋي تەح­نيكالىق قۇرال­دار كەلىپ, كەدەندىك قۇ­جات­تار­دىڭ ەلەك­ترون­دىق كو­شىر­مەلەرىن تەگىن تۇردە جاساۋ­عا جانە ونى ينتەرنەت جۇيەسى ارقىلى جول­داۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «Web-دەكلارانت» ەلەك­ترون­دىق ماعۇ­لىم­داما بەرۋدىڭ باع­دار­لاما­لىق كەشەنى ءتاجىري­بە­لىك پاي­دا­­لانۋعا بەرىلدى. – بۇل كۇندەرى ماڭعىستاۋ توعىز جولدىڭ تورابىن بىرىكتىرەتىن ايماق. جوعارىدا ءاڭ­گى­مە بولعان اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پور­تى ودان ءارى سولتۇستىك با­عىت­قا كەڭەيتىلسە, وسى جىل اياعىندا پايدالانۋعا بە­رى­لە­تىن «وزەن-تۇرىكمەنستان مەم­لەكەتتىك شەكاراسى» ءجا­نە «جە­­تىگەن-قورعاس» تەمىرجول جە­لىلەرى « ۇلى جىبەك جولىن» جاڭارتىپ, كەدەن ودا­عىنا قا­راس­تى مەملەكەتتەر­دىڭ سونىڭ ىشىندە قازاق­ستان­نىڭ ترانزيتتىك قۋاتىن ەسەلەي تۇسەتىنى جانە ەۋروپا, قىتاي, پارسى شىعانا­عىن­داعى ساۋدا اينا­لى­مىنا ەر­ەك­­شە ەكپىن بەرەتىنى بەلگىلى. وسى جەردە دە كەدەندىك وداق­تاعى رەسەي مەن بەلارۋس مەم­لەكەتتەرىندەگى تە­­مىر­جول تاريفتەرىنىڭ ءبىر دەڭ­­گەيدە بو­لۋى جۇك اينا­لى­مى­نا وڭ ىقپال ەتەتىن شىعار. – قازاقستان, رەسەي جانە بە­­لارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ ءوز­ارا كەدەن وداعى ءبىر جىلدىڭ وزىندە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, ءۇش ەلدىڭ دە ەكونوميكالىق ماسە­لەلەرىن وي­لاسا, بىرلەسە شەشۋدە ۇلكەن ءرول اتقاراتىندىعىن كورسەتتى. بۇرىن ءتۇرلى قۇجات­تار تولتى­رىپ, سالىق تولەپ قىتاي, ءتۇر­كيادان اكەلىنەتىن تاۋارلار جا­قىن جەردەگى رەسەيدەن, بەلا­رۋس­تان سالىق­سىز-اق كەلە باس­تادى. رەسەيدەن بىزگە ءتۇرلى تاماق ونىمدەرىن, حيميالىق زاتتار, تسەمەنت, مە­ديتسينالىق قۇ­رال-جاب­دىقتار, مۇناي-گاز ءون­ەر­كاسىبىنە قا­جەت­تى جابدىقتار مەن مەبەل, ت.ب. كەلسە, بەلارۋستەن توڭازىت­قىشتار, اۆتوموبيل, تراكتور­دىڭ قوسالقى بولشەكتەرى, ءسۇت تاعامدارى اۆ­توكولىك تىركەمەلەرى كوپتەپ كەلە باستادى. تسيفر تىلىمەن ايت­ساق ءبىر جىل­داعى ساۋدا اينا­لىمىنىڭ ءوسىم پايىزى رەسەيمەن 101,8, ال بەلارۋسپەن 95,8 پايىزعا جەتتى. قازاقستان­نان يمپورتقا شىعا­رىلاتىن ءتۇرلى مەتالدار, مۇ­ناي ونىمدەرى, اس­تىق, قارا تەمىردەن جاسالعان بۇيىمدار وتكەن جىلدارمەن سالىستىر­عاندا 90 پايىزعا ءوس­كەن.  – تالپىنىس – تابىسقا جەتكىزەدى. ىزدەنىس ءتۇبى – يگىلىك دەگەندەي ءوزىڭىز باسشى بول­عالى وسى سالا قىزمەتىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ جولىندا جا­سال­عان ءىس-شارالاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز. – ىزدەنىس شىنىندا دا يگىلىككە ۇمتىلدىرادى. مەن بۇل جەردە تۇرعىنداردىڭ عانا ەمەس اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پور­تى­نىڭ جۇ­­مىسىن پايدالاناتىن رەس­پۋب­­ليكا تۇرعىندارىنىڭ كو­ڭى­لى­نەن شىققان ءبىر جايدى ايت­قىم كەلەدى. ول وسى جىل­دىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ «مورپورت» كەدەندىك بەكەتىندە اۆتو­كولىك قۇرىلعىلارىن قو­سىم­شا كەدەندىك راسىمدەۋ پۋنك­تىن اشۋ­ى­مىز بولدى. جاڭا قۇرى­لىم ارقىلى وتكەن كۇنى كەشەگە دەي­ىن 14,5 مىڭ اۆتو­كو­لىكتى ءراسىم­دەۋ جۇزەگە اسقانى بەلگىلى بولدى. – اڭگىمە سوڭىندا الدا­عى جوبا-جوسپارلار, ەل ءتاۋ­ەلسىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىعىن لاي­ىق­تى قارسى الۋ جو­لىن­دا ءجۇ­زە­گە اسۋداعى جۇمىستار جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟ – ەل ەكونوميكاسىن دامى­تىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتا ءتۇسۋ جولىندا كەدەن­شىلەردىڭ الدىندا تۇرعان جوبا-جوسپارلار بارشىلىق. ءجا­نە ولاردى جۇزەگە باعىتىن­دا­عى جا­عىمدى جاڭالىقتار دا جوق ەمەس. بىزدەر ءۇشىن سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى – وبلىس اكىمى قى­رىمبەك كوشەرباەۆتىڭ قولدا­ۋى مەن كومەگى ناتيجەسىندە جاقىن كۇن­دەرى اقتاۋدا, استانا, الماتى, شىمكەنتتەن كەيىن اشىلاتىن «باتىس» اتتى مونيتورينگ ور­تا­لىعى بولماق­شى. ول بۇل كۇن­دەرى قالانىڭ 31-شاعىن اۋدا­نىن­دا سالىنىپ جاتقان وبلىس­تىق كەدەندىك باقىلاۋ دەپار­تامەنتىنىڭ اكىم­شىلىك كەشەنىندە ورنالاسادى. سول كەزدە كەدەنشىلەر جۇمىسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلىپ قانا قويماي, جۇك تاسىمالداۋ قار­قىنى دا ارتا تۇسەدى. ياعني ءبىر ورتالىقتان ينسپەكتسيالىق با­قىلاۋ زاماناۋي قۇرال-جاب­دىق­تار جۇمىسى­مىز­دىڭ تيىمدىلىگى, اشىقتىعىن ارتتىرىپ, كەدەن راسىمدەرىن جە­ڭىلدەتۋ, قۇجات اينالىم­دا­رىن قىس­قار­تۋ ت.ب. جۇمىستار حا­لىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ ستان­دارتتا­رى­نا ساي جۇزەگە اسادى. – راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جولامان بوشالاق.