مالايزيا ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ەلىمىزگە جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى ءساتتى اياقتالدى
كەشە اقوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن ابدال رازاكپەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ساۋدا جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءماسەلەلەرى تالقىلاندى.
اقوردادا وتكەن قارسى الۋدىڭ رەسمي راسىمىنەن كەيىن شاعىن جانە كەڭ قۇرامدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى داتو شري موحد نادجيب تۋن ابدۋل رازاك حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدارداعى ەكى جاقتى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
– پرەمەر-مينيستر مىرزا, قازاقستانعا, ءبىزدىڭ جاڭا ەلوردامىز استاناعا كەلگەنىڭىزگە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. مەن ۇنەمى مالايزياعا دەگەن شىنايى سەزىمدى باستان وتكەرەمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا, 1996 جىلى مەن سىزدەردىڭ ەلگە ساپارمەن باردىم. وتە ۇلكەن اسەرگە بولەنگەنىم ءاردايىم ەسىمدە. ءبىز تاۋەلسىز ەل بولعان العاشقى كەزدەن قانداي جولمەن جۇرەتىنىمىز تۋرالى ماسەلە تۇردى. سول ۋاقىتتا دوكتور ماحاتحير موحامماد مەنى سىزدەردىڭ ەكونوميكالارىڭىزبەن جانە رەفورمالارىڭىزبەن كەڭىنەن تانىستىردى. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ, ءبىز ەلىمىزدە جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزە باستاعان كەزەڭ ەدى. بۇدان كەيىن دە جوعارى دەڭگەيدە بىرنەشە ءتاجىريبە الماسۋ بولدى. مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى, مەملەكەت باسشىسى, مينيسترلەر قازاقستاندا بولدى, ياعني بايلانىس ۇزىلگەن جوق. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىندا تاريح, دەموگرافيا, ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان ۇقساستىقتار وتە كوپ. سىزدەر اگرارلى ەلدى كوپۇلتتى حالىقتىڭ كومەگىمەن بۇگىنگى دەڭگەيگە كوتەرە الدىڭىزدار. ءبىز قيىرداعى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولدىق, ودان كەيىن قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت قالىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇردىق. ءسىز بۇگىن ءبىزدىڭ پرەمەر-مينيسترمەن كەزدەستىڭىز, ءبىزدىڭ ىستەرىمىزدەن حاباردار بولعان بولارسىز دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇل تۋرالى «قازاقپارات» تاراتقان حابارعا قاراعاندا, ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ پەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن ابدال رازاك اراسىندا بولعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن ءبىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلعان.
اتاپ ايتقاندا, ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرىنىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ عيماراتتارىن سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن ءوزارا ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلىپتى. بۇل قۇجاتقا قازاقستان جاعىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.قازىحانوۆ, ال مالايزيا تاراپىنان ا.امان قولدارىن قويعان.
سونىمەن قاتار, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن «سمارتاگروقارقارا» كومپانياسى مەن «Nاtional Feedlot corporation sdn. Bhd» اراسىندا جامبىل وبلىسىندا مال وندىرىستىك كەشەنىن سالۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلگەن. ال تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى مەن «ALM Builders sdn. Bhd» كومپانياسى نيەتتەر تۋرالى حاتتاماعا قول قويعان.
كەزدەسۋدىڭ رەسمي بولىگى اياقتالعاننان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن داتو شري موحد نادجيب تۋن ابدۋل رازاك بريفينگ وتكىزدى.
– ءبىز مەنىڭ شاقىرۋىم بويىنشا العاش رەت كەلىپ وتىرعان پرەمەر-مينيستر نادجيب رازاكتىڭ رەسمي ساپارىنا ۇلكەن ءمان بەرەمىز جانە ونى ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام رەتىندە قاراستىرامىز. مالايزيا ءبىز ءتوراعالىق ەتكەلى وتىرعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىن قۇرۋدا ۇلكەن ءرول اتقاردى. بۇل ۇيىمدى باسقارۋداعى مالايزيانىڭ ءتاجىريبەسى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبۇگىن ءبىز پرەمەر-مينيستر مىرزامەن 7-ءشى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن جانە وسى ايدىڭ اياعىندا استانادا وتەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىن وتكىزۋگە بايلانىستى ءماسەلەلەردى تالقىلادىق. مالايزيانىڭ قازاقستاننىڭ يكۇ-عا ءتوراعالىعىنا كومەك كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك, – دەدى قازاقستان باسشىسى.
ەلباسى كەلەسى كەزەكتە قازاقستان مەن مالايزيا ءوز دامۋىندا الەمدىك قارجىلىق داعدارىس سالدارلارىن تابىستى ەڭسەرىپ, تاڭدانىس تۋدىرارلىق جولدان وتكەنىن اتاپ كورسەتتى. مالايزيا 1957 جىلى تاۋەلسىز ەلگە اينالدى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ دامۋ جولىن جالعاستىرعان بۇل اگرارلى ەل ازيا جولبارىسى اتاندى. ءبىز ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدا جانە ەكونوميكانى دامىتۋدا كوپ تاجىريبە الدىق. ءبۇگىن ءبىز كەلەشەكتەگى دامۋىمىزعا باعىتتالعان, ەڭ الدىمەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا كەشەندى شارالارىن بەلگىلەدىك. ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ ءوزارا ساۋدا كولەمى 100 ميلليون دوللاردان استى. وتكەن جىلعى كولەم 30 پايىزعا ارتتى, بىراق بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرىنە ساي ەمەس. ءبىز بىرلەسكەن ساۋدا-ەكونوميكالىق كوميتەت جۇمىسىن جاڭارتۋ, ىسكەرلىك كەڭەس قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. مالايزيالىق كومپانيالار ەنەرگەتيكا, مينەرالدىق رەسۋرستاردى ءوندىرۋ, مۇناي-حيميا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس پەن قارجى سالالارىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ءبىز مالايزيالىق بيزنەستىڭ قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋىنا مۇددەلىمىز. كومىرسۋتەك شيكىزاتىن تەرەڭ وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن حالال يندۋسترياسى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى بار, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق مالايزيادا يسلام بانكينگى جاقسى دامىعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ونى ۇيرەنىپ, بۇل قارجىلاندىرۋ قۇرالىن ءوز ەلىمىزگە ەندىرەتىن بولامىز. 2009 جىلى وسى ەلمەن تىكەلەي اۋە قاتىناسى اشىلدى. سودان بەرى مىڭداعان قازاقستاندىقتار مالايزياعا بارىپ دەمالىپ قايتۋدا. ءبىز بۇل جۇمىستى دا جالعاستىرامىز. ءبىزدىڭ 2000 ستۋدەنتىمىز وسى ەلدە ءبىلىم الۋدا. حالىقارالىق ساياساتقا كەلسەك, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ۇقساس ۇستانىمدا. ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن دامىتۋ ءماسەلەسى بويىنشا, قازاقستاننىڭ اسەان وڭىرلىك فورۋمىنا قوسىلۋىنا قاتىستى ءوزارا ءىس-قيمىل ءجونىندە بىردەي كوزقاراستامىز. قازىرگى ۋاقىتتا مالايزيا باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە بولىپ وتىرعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءجانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. مالايزيانىڭ بۇل ۇيىمعا تۇراقتى مۇشە بولۋى دا مۇمكىن, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت. مەن مالايزيا دەلەگاتسياسىنا استاناعا قوش كەلدىڭىزدەر دەيمىن. 7-ءشى يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىنداعى جۇمىستارىڭىزعا جەمىس تىلەيمىن. ءبىز ەكونوميكا, ساياسات پەن مادەنيەتتىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جانە دوستىق بايلانىستار ورناتۋعا دايىنبىز. پرەمەر-مينيستر مىرزا, قوش كەلدىڭىز! – دەدى پرەزيدەنت.
– ەڭ الدىمەن, مەن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جانە قازاقستان ۇكىمەتىنە العىسىمدى ايتامىن. بۇل – مەنىڭ ءسىزدەردىڭ ەلگە العاشقى رەسمي ساپارىم. سونىمەن بىرگە, ماعان, مەنىڭ زايىبىم مەن مالايزيالىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە كورسەتكەن قوناقجايلىق پەن ىقىلاستى قابىلداۋ ءۇشىن زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. قازاقستانعا ساپارىم ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىندا ورنىققان تىعىز ەكى جاقتى بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا, سونداي-اق ەكى جاقتىڭ ءمۇددەلەرىن بىلدىرەتىن سالالارداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتاردى كەڭەيتۋگە نيەتتى ەكەنىمىزدى تاعى دا قۋاتتايدى. 1992 جىلى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورنىققاننان باستاپ, ءبىز قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىمىز رەتىندە قابىلدادىق. ءبىز ەلدەرىمىز ءۇشىن ءوزارا ءتيىمدى بولىپ تابىلاتىن سالالاردا قازاقستانمەن تىعىز جۇمىس ىستەي بەرەتىنىمىزگە سەنىمدىمىز, – دەدى جوعارى ءمارتەبەلى مەيمان.
ابدۋل رازاك ءسوز رەتىندە اۋەلى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆپەن, ودان كەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن وتە جەمىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەنىن ايتتى. ەكى كەزدەسۋ دە بىزگە ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستار ماسەلەسىن, ايماقتىق جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن تالقىلاۋعا ءمۇمكىندىكتەر بەردى. مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ, اسىرەسە, استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى ءوز يدەياسىن جۇزەگە اسىرعانىنا جانە استانا قۇرىلىسىن دامىتۋداعى باستاماسىنا قاتتى تاڭداندىم. جاڭا استانانىڭ دامۋى شىندىعىندا تاڭدانىس تۋدىرادى. مەن استانا قازاقستان حالقىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى ماقتانىشىنا اينالاتىنىنا سەنەمىن. پرەزيدەنت مىرزا, مەن ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى تولىق قولدايمىن, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى, اسىرەسە, ساۋدا مەن ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋدا ءۇلكەن الەۋەتتەرىمىز بارىنا سەنەمىن, دەدى مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى.
ابدۋل رازاك, سونىمەن قاتار, ەكى ەل بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ ارقىلى ساۋدا اينالىمىن جاڭا دەڭگەيگە جەتكىزەدى دەپ ءۇمىتتەنەتىنىن ءبىلدىردى. ءبىز بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز بارىسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار, ەكى جاقتى جوبالاردى باستاۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. مالايزيا مەن قازاقستاننىڭ جەكەمەنشىك سەكتورىنىڭ وكىلدەرى قازاقستان مەن مالايزيا ينۆەستيتسيا سالاتىن جوبالارعا قاتىساتىنىنا سەنەمىن. ءبىز انىقتاعان سونداي سالانىڭ ءبىرى – يسلام بانكينگى. يسلام بانكينگىن دامىتۋ جونىندەگى مالايزيالىق تاجىريبەگە قازاقستان ۇكىمەتى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مالايزيا يسلام بانكينگى بويىنشا ترەنينگ ۇيىمداستىرۋعا دايىن. ءبىز وسى سالادا مالايزيا كوشباسشى بولىپ سانالاتىندىقتان, بۇل سالاداعى ءبىلىمىمىزدى, تاجىريبەمىزدى ءۇيرەتۋ ءۇشىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى مالايزيادا قابىلداۋعا ءازىرمىز. سونىمەن بىرگە, مەن قازاقستان ۇكىمەتىنە ەگەر نيەت بولعان جاعدايدا, تاۋەلسىز سۋكۋك شىعارۋعا كومەك كورسەتۋ جانە مالايزيانى وسى قۇندى قاعازداردى قارجىلاندىراتىن ەل رەتىندە قاراستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتىم. مۇناي مەن گاز سالاسىنا قاتىسۋعا شاقىرعانى ءۇشىن پرەزيدەنتكە العىس ايتامىن, دەدى مەيمان.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا مالايزيا استانادا ۇلكەن عيمارات تۇرعىزۋدى نيەت ەتىپ وتىر ەكەن. بۇل مالايزيالىق ديزاين, ارحيتەكتۋرا ءۇلگىسىندە سالىناتىن قوناق ءۇي بولۋى مۇمكىن. وسى ورايدا ابدۋل رازاك: «بۇل ءبىزدىڭ استانانى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىمىز بولماق. ءبىز پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇسىنىسىن وڭ قابىلدايمىز. مالايزيالىق كومپانيا قوناق ءۇي قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدى تاياۋ ۋاقىتتا باستايدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا ورنىققان مىقتى دوستىق قاتىناستاردىڭ سيمۆولى بولماق», – دەدى.
مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ءوزىنىڭ كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى جۇرگىزىلگەنىنە وتە ريزا ەكەنىن جەتكىزدى. مالايزيانىڭ الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ سەنىمدى دوسى بولا بەرەتىنىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قوناقجايلىعى مەن جىلى شىرايلى قابىلداۋى ءۇشىن تاعى دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
داستان كەنجالين, سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
