سالماعى اۋىر سالا بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار مەن بولاشاق جوسپارلار جايى سارالاندى

كەشە پارلامەنت ماجىلىسىندەگى ۇكىمەت ساعاتىندا مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قازاقستانداعى مادەنيەت سالاسىنىڭ دامۋى جايلى جان-جاقتى بايانداپ, اتقارىلعان جۇمىستار مەن بولاشاققا جوسپارلانعان مىندەتتەر شوعىرىن تىزبەكتەپ ءوتتى. ەڭ الدىمەن, ۇلت مادەنيەتىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ارنالعان ۇكى­مەت ساعاتىن ۇيىمداستىرىپ وتىر­عان پارلامەنت ماجىلىسىنە زور العىسىمدى بىلدىرەمىن, دەپ ءسوز باستاعان مۇحتار ابرار ۇلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكىمەت پەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنىڭ ارقاسىندا مادە­نيەت سالاسى ءۇشىن 2010 جىل اسا ناتيجەلى بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى. مادەنيەت سالاسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قول جەتكىزىلگەن ناق­تى ناتيجەلەرى مەن جەتىستىكتەرىن, دامۋ كورسەتكىشتەرىن اڭگىمە وزەگىنە اينالدىرعان مينيستر ءبىرىنشى كەزەكتە ەلباسىنىڭ تاپ­سىر­ماسىمەن قابىلدانعان «ءما­دە­ني مۇرا» ستراتەگيالىق جوبا­سىنا توقتالدى. بۇل رەتتە اتاپ وتەرلىگى, جوبا ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان جەتى جىل ىشىندە 40 ارحەولوگيالىق جانە 26 عىلىمي-قولدانبالى زەرتتەۋلەر ءجۇر­گىزى­لىپتى. ولاردىڭ بارلىعى عىلىمعا مىڭداعان ارتىق ارتەفاكتتار بەرگەن. ماسەلەن, قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, ەگيپەت, تۇركيا, جاپونيا, اقش جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە جاسالعان عىلىمي-ىزدەستىرۋ ەكسپەديتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزگە 5 مىڭنان استام تاريح, ەتنوگرافيا, ونەرگە قاتىستى قۇن­دى مۇراعات قۇجاتتارى قاي­تا­رىل­عان ەكەن. بۇل ۇلت تاريحىنداعى «اقتاڭداقتاردىڭ» ورنىن تول­تىرۋ ىسىنە اسا زور سەرپىن بەردى, دەدى بۇل تۋراسىندا مينيستر. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە اڭگىمە اۋانى مادەني كەڭىستىكتە ايتار­لىق­تاي ورىن الاتىن تاريحي ەس­كەرتكىشتەردىڭ جاي-كۇيىنە بۇ­رىل­دى. ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, «قازقايتاجاڭعىرۋ» رمك كۇشى­مەن تاريحىمىز بەن مادە­نيە­تى­مىزگە اسا ماڭىزدى 73 ەسكەرتكىش قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن. ونىڭ ىشىندە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن تامعالى ار­حەولوگيالىق كەشەنى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇعان قوسا, 2010 جىلعى رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردىڭ ءنا­­تيجەسىندە شەتەلدەگى 2 نى­سانعا, رەسپۋبليكامىزدىڭ 12 وبلىسىن­دا ورنالاسقان 19 ەسكەرتكىشكە, دا­ماسكىدەگى ءاز-زاحير بەيبارىس سۇلتان كەسەنەسىنە دە اۋقىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلىپتى. مادەنيەت ۆە­دومستۆوسى باسشىسى ءوزىنىڭ ءسو­زىندە تاريحي ماڭىزى بار باسقا دا ەسكەرتكىشتەرگە قاتىستى باسى قاي­ىرىلعان جۇمىستاردىڭ شوعى­رىن ايتىپ قانا قويماي, بولا­شاققا جوسپارلانعان مىندەتتەردى بايانداپ بەردى. ءوزىنىڭ بايانداماسى بارى­سىن­دا مادەنيەت ءمينيسترى ەلدەگى ءما­دە­ني مۇرالارىمىزدىڭ ينفراقۇ­رى­لىمى كەڭەيىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, سوڭعى 3 جىلدىڭ ىشىندە ەكى مەملەكەتتىك مۇراجاي – الماتى وبلىسىندا «ەسىك» جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «بە­رەل» قورىقتارى قۇرىلسا, استانادا تمد كەڭىستىگىندە بالاما­سى جوق كلاسسيكالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ, ۇلتتىق مۇرا­جاي­دىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. مادەني مۇرالاردى تۇگەندەۋ باعىتىندا جانە وسى توڭىرەكتەگى  باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جىلدارى قازاقستاننىڭ تا­ريحىنا, ارحەولوگياسى مەن ءما­دەنيەتىنە قاتىستى 1 ميلليوننان استام تيراجبەن 442 اتالىمدى كىتاپتار جارىق كورگەنى دە تىلگە تيەك ەتىلدى. وتىرىس بارىسىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسى­رۋ باعىتىنداعى «قازاق­فيلم­نىڭ» ءرولى دە ايرىقشا اتالدى. ماسەلەن, «مادەني مۇرانى» ىسكە اسىرۋ جىلدارىندا قالپىنا كەلتىرىلگەن تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى 10 ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمى اياقتالسا, «ۇلتتىق مۇ­را» دەرەكتى فيلمدەر تسيكلى بوي­ىنشا ارنايى فيلمدەر شىعا­رىل­عان. ال جالپى, جوبا اياسىندا 20 فيلم جاسالعان ەكەن. مادەنيەت ءمينيسترى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ ۇلگى­لە­رىن جۇيەلەۋ جانە ولاردى حا­لىق پەن بولاشاق يگىلىگىنە اي­نال­دىرۋعا قاتىستى اۋقىمدى جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلىپ جاتقانىنان دا حاباردار ەتتى. مۇحتار ابرار ۇلى ءساتى كەلگەندە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا «قازاقفيلمگە» قاتىستى ايتقان سىندارى ءۇشىن دە العىسىن بىلدىرە كەلە, بۇل سىننان تيىسىنشە قو­رىتىندى شىعارىلىپ قانا قوي­ماي, بۇگىندە ۇلتتىق كينونىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىل­گە­نىن دە تىلگە تيەك ەتتى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, سو­نى­مەن قاتار, تەاتر ونەرىن دامىتۋ, وتاندىق مادەنيەتتى شەتەلدەردە تانىتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار بارىسىنا دا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر, ەل تاۋەلسىزدىگىنە دەيىن الەم­دىك وپەرا كلاسسيكاسى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە ورىندالسا, قازىر ولار تۇپنۇسقا تىلىندە قوي­ىلىپ كەلەدى. ءسوز ورايىندا مينيستر سوڭعى ۋاقىتتا دەپۋتات­تاردىڭ اراسىندا, وپەرا مەن بالەت ونەرىن باعالاۋشىلاردىڭ قاتارى وسە تۇسكەنىن العا تار­تىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسقا وتان­دىق وپەرا مەن بالەتتى قولداپ جات­قاندارى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ بايان­دا­ماسىنداعى ەندى ءبىر سۇبەلى ءما­سەلە – ءتىل ساياساتى سالاسىنداعى باسى قايىرىلعان جۇمىستار بول­دى. بۇل رەتتە م.قۇل-مۇحاممەد 2010 جىلدىڭ باستى قورىتىن­دىسى – 2001-2010 جىلدارعا ار­نالعان تىلدەردى دامىتۋ مەن قول­دانۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىن ىسكە اسىرۋدى اياقتاۋ مەن كەلەسى ونجىلدىققا جاڭا باعدار­لاما ازىرلەۋ ماسەلەسىن جان-جاق­تى سارالاپ ءوتتى. بايانداماسىنىڭ قورىتىندى­سىن­دا مينيستر تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىس­تى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جار­لى­عىمەن تاريحي داتانى اتاپ ءوتۋ­دىڭ تۇجىرىمداماسى مەن جوس­پارى, سونداي-اق, مەرەيتويلىق مەدال تۋرالى جارلىعى ازىرلە­نىپ, بەكىتىلگەنىن ايتتى. ءمينيستردىڭ بايانداماسىنان كەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مادە­نيەت سالاسىنىڭ جۇمىستارىن وڭ باعالاپ, وزدەرىن  قىزىقتىرعان ساۋ­الدارىن قويدى. دەپۋتات­تار­دى, اسىرەسە, ەلدەگى ءتىل ساياساتى,  ونوماستيكالىق جاعداي تول­عان­دىراتىنداي كورىندى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى روزاقۇل حال­مۇرادوۆ مينيسترگە ەلىمىزدىڭ ءما­دەنيەت سالاسىنىڭ دامۋى تۋرالى جان-جاقتى اقپارات بەرگەنى ءۇشىن العىسىن بىلدىرە كەلە, تىلدەردى  دامىتۋ مەن قولعا الۋدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتىن قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە تولىق يە بو­لۋىنا, مەملەكەتتىك ءتىلدى قازاق­ستانداعى ەتنوسارالىق ءتىل بولۋ دارەجەسىنە قول جەتكىزۋ دەپ بەلگىلەگەنىمىز دۇرىس بولادى دەگەن ويىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ول قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسىندا بار بارلىق تەرميندەر قامتىلعان تەرمينولوگيالىق سوزدىكتىڭ جاي-كۇيى توڭىرەگىندە ساۋال قويدى.  العاشقى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن مينيستر باعدارلامانىڭ دەپۋ­تات­تىق كورپۋستىڭ قاتىسۋىمەن جان-جاقتى تالقىلانىپ جاسالعانىن, سەبەبى ول تارازى باسىن تەڭ ۇس­تاعان, قازاقستاننىڭ باسىم كوپ­شى­لىگى قولدايتىن باعدارلاما ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال ەكىنشى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن مينيستر جالپى العاندا ءوزىنىڭ تەرميندەردى كەلسىن-كەلمەسىن قازاقشالاي بەرۋگە قارسى ەكەنىن, ياعني  اۋدارما ماسەلەسىنە تەرەڭ ءمان بەرۋ قا­جەت­تىگىن جەتكىزدى.  وسىلاي دەي كەلە, م.قۇل-مۇحاممەد مينيسترلىكتىڭ قولعا الۋىمەن 2013 جىلعا دەيىن قازاق تەرميندەرىنىڭ 30 توم­دى­عىن شىعارۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن ايتتى. ال ءماجىلىس دەپۋتاتى زەينوللا الشىمباەۆ: «ءبىز بۇگىن مادە­نيەت سالاسىنا ءوزىنىڭ جان-ءجۇ­رە­گىمەن, ىنتا-جىگەرىمەن بەرىلگەن باس­شىسىنىڭ بايانداماسىن تىڭداي وتىرىپ, بەرىلگەن جاۋاپ­تارعا كوڭىلىمىز تولدى. سوندىق­تان, جۇيەلى جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىسىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىز», – دەدى. سولاي دەي كەلە, ول رەسپۋبليكا كولەمىندەگى تاريحي جانە مادەني ماڭىزى بار, بۇگىندە يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ جۇيەلەنۋى مەن جاي-كۇيىنە قا­تىستى ءوز ويىن ءبىلدىردى. دەپۋتاتتاردى تولعاندىرعان سۇراقتاردىڭ ارقايسىسىنا مۇ­قيات جاۋاپ بەرگەن مينيستر: «سىزدەردىڭ بۇدان ارى دا قولداۋ كورسەتۋلەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا مادەنيەت سالاسىنىڭ بەلسەندى داميتىنىنا سەنىمىم مول», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى. ءلايلا ەدىلقىزى.