بۇگىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا تاياۋ شىعىس پەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ ىسكەر توپتارى دا ىنتا تانىتۋدا. بۇگىن قازاقستان استاناسىندا باستالاتىن بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا بارشا مۇسىلمان الەمىنىڭ ىسكەر توپتارىنىڭ كەلۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى. وسى كەلەلى جيىننىڭ ماڭىزى مەن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتى تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, 7-9 ماۋسىم كۇندەرى استانادا «يسلام داۆوسى» اتانىپ كەتكەن بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى وتەدى. بۇل وقيعانىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟ ونىڭ ساياسي سالماعى باسىم با, الدە, ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى زور ما؟
– بيەف – ۇلكەن ەكونوميكالىق الاڭ. ونى فورۋمنىڭ اتى-اق ايتىپ تۇر. وسى الاڭدا 50-دەن استام ەلدىڭ وكىلدەرى ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋدىڭ كەلەشەگى, ينۆەستيتسيا تارتۋ, عالامدىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, بيزنەس-ۇردىستەردى باسقارۋ تۇرعىسىندا تاجىريبە الماسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وندا الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن وزەكتى بارلىق ماسەلە قوزعالاتىن بولادى.
– قازاقستان ۇكىمەتى فورۋمدى وتكىزۋدەن قانداي ءناتيجە كۇتىپ وتىر؟
– مۇنداي ماڭىزدى ءىس-شارا مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كوتەرىپ قانا قويماي, ەلدىڭ ىشكى الەۋەتىنە دە وزگە جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارتا الادى. سوندىقتان بۇل فورۋم ءبىز ءۇشىن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى مەن ينۆەستيتسيالىق احۋالىن كورسەتە ءبىلۋدىڭ, جاڭا بايلانىستار قالىپتاستىرىپ, ەلىمىزگە قوسىمشا شەت ەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگى. بۇل – الەمنىڭ بۇكىل قارجى جۇيەسى داعدارىستان كەيىن قايتا قالپىنا كەلە باستاعان قازىرگى كەزەڭدە وتە قاجەتتى شارا. شەت ەل كاپيتالىنىڭ اعىنى دا بۇرىنعى قالپىنا كەلە باستادى. سودان بارىپ, بارلىق ەلدەردە, اسىرەسە, قيىن جاعدايعا ۇشىراعان ايماقتاردا شەت ەل ينۆەستيتسياسىنا دەگەن باسەكەلەستىك باستالدى.
ونىڭ ۇستىنە بيەف ءبىز ءۇشىن – تاياۋ شىعىس, افريكا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋدىڭ تىڭ ءمۇمكىندىگى. وسى باستامانىڭ, اسىرەسە, جاڭا ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىن اشۋدا كەلەشەگى زور.
بيەف ءماجىلىسىنىڭ اياسىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالار كورمەسى اشىلادى. وعان ءتۇرلى سالادان سوماسى 10 ميلليارد اقش دوللارى بولاتىن 120 جوبا قويىلادى. ءبىز كەلەشەگى بار ينۆەستورلارعا تۋريزم, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەتاللۋرگيا, حيميا ونەركاسىبى جانە اعاش وڭدەۋ سالالارىنان جوبالار ۇسىنۋعا دايىنبىز. توق ەتەرىن ايتقاندا ينۆەستورلارعا كورسەتە الاتىن, قىزىقتىرا الاتىن دۇنيەلەر بىزدە بارشىلىق. سوندىقتان بۇل فورۋم قازاقستانعا شەت ەل ينۆەستيتسياسىنىڭ اعىنىن كۇشەيتەدى دەپ سەنەمىن.
فورۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا 2000-نان استام شەت ەل بيزنەسىنىڭ وكىلدەرى كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكونوميستەر, قارجىگەرلەر بار. دەمەك, بيەف-ءتىڭ بۇل جولعى وتىرىسى كەيبىر ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋداعى وزىق تاجىريبەسىمەن تانىسۋىمىزعا جول اشادى دەگەن سەنىم دە بار. ماسەلەن, ءبىزدى تۇركيا مەن ءباا-ءنىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋداعى تاجىريبەسى, مالايزيانىڭ ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ ارقىلى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ تاجىريبەسى قىزىقتىرادى.
– قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قاي قىرى 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋشىلاردى قىزىقتىرادى دەپ ويلايسىز؟
– ءسوز جوق, ەسكى زاماندا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق باعىتتى وزگەرتۋ جولىنداعى قازاقستاننىڭ جەتىستىگى مەن ساياسي تۇراقتىلىعى فورۋم مەيماندارىن قىزىقتىرادى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەۋ – ەلباسى تاپسىرماسىمەن ءازىرلەنىپ, وتكەن جىلى باستاۋ العان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. باعدارلاما بويىنشا ەكسپورتقا باعىتتالعان قۇندى ءونىم شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. ۇكىمەت تە بۇل شارۋا ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر. قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق كليمات وتە قولايلى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ونى حالىقارالىق ساراپشىلار دا راستاپ وتىر. ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ بىزدە مىناداي مۇمكىندىكتەرى بار:
بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ جەرىمىزدە تابيعي جانە مينەرالدى شيكىزات رەسۋرستارى مول. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سەنسەك, ءبىزدىڭ ەلىمىز ولاردىڭ قورىنىڭ كوپتىگى جاعىنان الەمدە التىنشى ورىندا تۇر;
ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ءتيىمدى ورنالاسۋى. وسى ارقىلى ينۆەستورلاردىڭ شامامەن جارتى ميللياردتىق تۇتىنۋشىلار رىنوگىنا (ورتالىق ازيا, قحر جانە رەسەيگە) ەركىن شىعا الادى. بۇعان قوسا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي اراسىندا قۇرىلعان كەدەندىك وداق اياسىندا 170 ميلليون تۇرعىنى بار ناقتى رىنوك اشىلىپ وتىر. بۇل دا قازاقستاندا شارۋاسىن ءدوڭگەلەتىپ جۇرگەن نەمەسە ەلىمىزگە كەلۋگە ىنتا ءبىلدىرىپ وتىرعان ينۆەستورلار ءۇشىن ۇلكەن ءمۇمكىندىك.
ءۇشىنشى ارتىقشىلىعىمىز, قولايلى ينۆەستيتسيالىق زاڭنامالارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ينۆەستيتسيانى قولداۋ ءىس-شارالارىنا ۇيىتقى بولا الاتىن, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا نەگىزدەلگەن ەلىمىزدەگى بيزنەس-كليماتتىڭ قولايلى احۋالى.
وسى رەتتە ەلىمىزدە يسلام قارجىلاندىرۋى تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانعانىن دا ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدەگى بيزنەس-كليماتتى جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت جۇيەلى شارالار مەن قارجىلىق قولداۋ باعدارلاماسىن ازىرلەدى. بۇل جەردە اڭگىمە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى, ۇلكەن بيزنەستى, ەكسپورتەرلەر مەن ينۆەستورلاردى قولداۋعا باعىتتالعان «ونىمدىلىك-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» جانە جاڭادان باستالعان باسقا دا باعدارلامالار تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل قۇجاتتاردا ەكسپورتەرلەر مەن ينۆەستورلارعا سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋدەن باستاپ قارجىلىق جانە فيسكالدى قولداۋ كورسەتۋگە دەيىنگى ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ امالدارى قاراستىرىلعان.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا كەلەشەگى بار سالالاردىڭ انىقتالعانىن بىلەمىز. بۇل سەكتورلاردا دا قالاعان باعىتتار, ناقتى ونىمدەر بار شىعار. وسى تۇرعىدا ينۆەستورلارعا قاي شارۋاعا قارجى سالۋعا كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– ءيا, پرەزيدەنتتىڭ جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا بىرنەشە باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ول شيكىزاتتان ءونىم شىعاراتىن وندىرىسكە اينالۋدى كوزدەيتىن ءداستۇرلى سالالار – مۇناي-گاز سەكتورى, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى, اتوم جانە حيميا ونەركاسىبى.
ەكىنشى بۋىن: ماشينە جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ جانە ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى. تاعى ءبىر باعىت ءونىمى ەكسپورتقا باعىتتالعان ءوندىرىس, سونىمەن قاتار, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قاراستىراتىن ءوندىرىس, ياعني, ۇلكەن الەۋمەتتىك تيىمدىلىگى بار سالالار. بۇل جەردە اڭگىمە اگروباعدارلاما, جەڭىل ونەركاسىپ, تۋريزم جايىندا بولىپ وتىر.
ءدال وسى سالالارداعى جوبالار ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتەن قولداۋ تابادى. وسى كۇندە 469 جوبانىڭ ىشىنەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگەن جوبالار تىزبەگى جاسالىپ قويدى. بۇل ءبىر ەسەپتەن ينۆەستيتسيا سالۋعا ءتيىمدى جانە بيزنەستىك مۇمكىندىگى بار جوبالار تۋرالى وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالارعا ارنالعان اقپاراتتىق بازا ىسپەتتى. كارتاعا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن, قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى جوبالاردىڭ بارلىعى كىردى. ونىڭ ىشىندە تەك الپاۋىت ويىنشىلار ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جول اشىپ, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى جوبالارعا دا كوبىرەك كوڭىل بولىنگەن.
ءبىز رەسپۋبليكالىق تا, ايماقتىق تا اۋقىمداعى ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى ىسكە اسىرۋ جوباسىن باستاپ كەتتىك. وسى ورايدا ۇزىندىعى 3 مىڭ كيلومەترگە سوزىلاتىن «باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا» اۆتوماگيسترالىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا ينۆەستورلارمەن جۇمىس باستالىپ تا كەتتى. ول ءاسىرەسە ەۋروپالىقتارمەن بەلسەندى سيپاتتا وربۋدە. فرانتسيا, گەرمانيا, اۆستريا, رەسەي, سول سەكىلدى قىتاي جانە كورەيامەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. بىزگە يسلام ەلدەرىمەن سەرىكتەستىكتى ارتتىرا ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى زور. تۇركيا جانە ءباا-مەن بايلانىس جولعا قويىلعان. كۋۆەيت, كاتار, مالايزيا جانە باسقا دا ەلدەرمەن سەرىكتەستىك قۇرۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ بىلەمىن.
قايتالاپ ايتايىن, ەكونوميكانىڭ كەلەشەگى بار سالالارىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋشى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ءبىز تولىق ينۆەستيتسيالىق قولداۋ توپتاماسىن ۇسىنا الامىز. ولار – نەگىزگى كاپيتالعا قاتىسۋ, زاەمدىق قارجىلاندىرۋدى قاراستىرۋ, ليزينگ, سەز مۇمكىندىگىن پايدالانۋ, ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ساراپتامالىق قامتۋ, ەكسپورتتىق قولداۋ جانە باسقا دا شارالار.
تۇتاستاي العاندا, ۇكىمەت جىل باسىنان بەرى وسىمەن ءۇشىنشى رەت ۇلكەن ەكونوميكالىق فورۋم وتكىزگەلى وتىر. استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ەقدب وتىرىسى ءوتتى. ەندى مىنە – بيەف. بۇل شارالار 10 مىڭداي شەتەلدىك مەيمان, ساراپشىلار, الەمدىك بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ وكىلدەرىن قامتيدى. وسى ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى قازاقستانعا كەلەتىن ينۆەستيتسيالىق اعىنعا سەرپىن بەرۋى ءتيىس.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا كوتەرىلگەن بارلىق جاڭا باستامالار يسلام الەمىنىڭ قازىرگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءۇردىسىنە وڭ اسەر ەتەتىنىنە سەنىم زور.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.
