مەملەكەتىمىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق تاجىريبەسىندە ءبىلىم مەن بىلىكتى الەمدىك تالاپتارعا ساي ورىستەتۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن اتقارىپ كەلەدى. سوناۋ 90-شى جىلدارى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «ەڭ باستىسى – ادام فاكتورى: ونىڭ ەركى, كۇش-جىگەرى, تاباندىلىعى مەن ءبىلىمى. وركەندەپ دامۋ مەن تاۋەلسىزدىككە اتتار تابالدىرىقتىڭ التىن كىلتىن وسى شامادان ىزدەگەن ءجون» دەگەن ءسوزى ەلدىك ىستەردىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى.
سونىمەن, زامان جاڭارىپ جاتتى. كۇردەلى ۋاقىت كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتەن ساياسي, عىلىمي-مادەني سەرپىلىستى تالاپ ەتتى. وسى رەتتە 1994 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مىنبەرىنەن ەلباسى كوتەرگەن ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ۋاقىت دالەلدەدى. مەملەكەت باسشىسى 1996 جىلى 23 مامىردا ارنايى بۇيرىعىمەن نەگىزىن قالاعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دە – سونىڭ بىرەگەي جەمىسى. مۇنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى كىتابىندا: «استانانىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندە تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام جاسالدى. قازىرگى دۇنيەدە قاجەتتى ءبىلىمدى مەڭگەرىپ قانا قويماي, سول بىلىممەن جەڭىپ شىعۋعا بولاتىنىن ءبىز ءتۇسىنبەگەندە كىم تۇسىنبەك. ءبىلىم عانا ءدۇنيەنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولا الماق» دەپ سيپاتتاعان بولاتىن.
ل.ن.گۋميلەۆ ەسىمىن العان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قايتا قۇرىلىپ, جاڭا ىنتىماقتاستىق باعدارىن ۇستاعانىنا 15 جىل تولدى.
تاريحتى قىسقاشا شولساق, سوڭعى 17 جىلداعى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ىقپالداستىقتىڭ باستامالارى قازاقستاننان, ءدالىرەك ايتقاندا قازاقستان پرەزيدەنتىنەن ءوربىپ وتىرعانىن ايقىندايدى. بۇل سونداي-اق, كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ىقپالداستىق جونىندەگى نەگىزگى كۇش قازاقستان پرەزيدەنتى ەكەنىن ءبىراۋىزدان دالەلدەيدى.
ارينە, وسى باعىتتا ەۇۋ-ءنىڭ حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ميسسياسى دا ايرىقشا. ول – قازاقستاننىڭ ەۋرازياشىلدىعىن عىلىمي تۇرعىدان سالالاندىرۋ. بۇل – تولەرانتتى, دەموكراتيالى, جاسامپاز ەۋرازياشىلدىق.
2009 جىلى 10 ناۋرىزدا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەۋرازيالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ ءحى سەزى ءوتتى. جوعارى دەڭگەيدەگى وسى جيىنعا الەمنىڭ 100-دەن استام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىلارى, تانىمال عالىمدار قاتىستى. ەلباسى وسىندا ءبىلىم مەن عىلىمدى يننوۆاتسيالىق باعداردا جاڭعىرتۋ مەن جاستاردىڭ جىگەرىن جاڭاشىل ىزدەنىستەرگە بۇرۋ تۋرالى قاداۋ-قاداۋ ماڭىزدى ويلار ايتىپ, حالىقارالىق عىلىمي-مادەني ىقپالداستىقتىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. وسى ورايدا ەۇۋ الەمنىڭ عىلىمي ورتالىقتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىنداعى مامان ازىرلەۋ مەن عىلىمي جوبا دايارلاۋ بويىنشا كەلىسىم-شارتتاردى قايتا پىسىقتاپ, ەلباسىنىڭ جاڭا تاپسىرماسىن ورىنداۋدىڭ جوسپارىن قابىلدادى.
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ەلدىڭ ءبىلىمي-عىلىمي الەۋەتىن كوتەرۋ باعىتىندا ەلباسى سەنىپ تاپسىرعان PhD باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جوباسىنا سايكەس, الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاڭداۋلى عالىمدارىن ورتاق ىسكە جۇمىلدىرا الدى. شەتەلدىك پروفەسسورلاردىڭ قازاقستانعا باعدارلانعان ىزدەنىستەرى مەن جاس عالىمدارىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى زەرتحانالاردا عىلىمي تاجىريبەدەن ءوتۋىن وتاندىق ءبىلىم ءۇشىن جاڭا ارنا دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن بىرگە, سوڭعى جىلدارى رەسەي حالىقتار دوستىعى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك قۇرىلىس, «دۋبنا» حالىقارالىق تابيعات, قوعام جانە ادام ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن (ماتەماتيكا-مەحانيكا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار فاكۋلتەتتەرى), رەسەي مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن (جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى), ايوۆا مەملەكەتتىك عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن, نيۋ-مەكسيكو ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش) بىرلەسىپ, قوس ديپلومدى ماماندار دايارلاي باستاۋى – يننوۆاتسيا اياسىندا قاراستىرىلاتىن جۇمىستار. بىرلەسە دايىندايتىن ماماندىقتاردىڭ ىشىندە عارىشتىق تەحنولوگيالار دا بار. جاقىندا عانا بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكونىڭ قازاقستانعا جاساعان رەسمي ءىسساپارىنا وراي ەۇۋ مەن بەلارۋس تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىندە عىلىم-ءبىلىم كونسورتسيۋمىنىڭ قۇرىلۋى – وتاندىق جوعارى مەكتەپ دامۋىنىڭ جاڭا بەلەسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ەۇۋ-دىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ءتيىمدى قولدانۋعا باعىتتالعان تاعى ءبىر باعدارى – شىۇ (شوس) ۋنيۆەرسيتەتى جانە تمد جەلىلىك ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى بەدەلدى ءبىلىم بەرۋ جوبالارىنا قاتىسۋى دەي الامىز. وسى ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماگيسترلىك باعدارلاماسى جاڭا ارناعا بۇرىلدى.
بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ءبىلىم بەرۋدى جاڭارتۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە ءوتۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋ كەرەك. كەم دەگەندە 2 جوعارى وقۋ ورنى ۇزدىك الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگىسىندە اتاپ ءوتىلەتىن بولادى» دەپ تاپسىرما بەرىپ, سەنىممەن وتاندىق جوو-عا ءۇمىت ارتقانىن كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى سەنىم ۇدەسىنەن شىعىپ, ۇلىبريتانياداعى حالىقارالىق تاۋەلسىز رەيتينگ اگەنتتىگى «QS - World University Rankings» بويىنشا الەمدىك 17 مىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىنەن 2009 جىلى – 600-دىككە, 2010 جىلى – 500-دىككە كىردى. بۇل رەيتينگ – ەۇۋ-دىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەت ەكەنىن, ال تمد-داعى وسى دەڭگەيدەگى 5 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايقىندايتىن كورسەتكىش. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءجۇز جىلدان استام تاريحى بار ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, تومسك ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن ەلۋ جىلدان استام تاريحى بار ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تۇر.
ەندى وسى ناتيجەگە قالاي قول جەتكىزىلگەنىنە كەلەيىك. ەڭ الدىمەن, وقۋ ۇدەرىسى ساپالاندىرىلدى. ەكىنشى, عالىمداردى ىنتالاندىرۋدىڭ كوزىن تابا وتىرىپ, يمپاكت-فاكتورى اسا جوعارى جۋرنالداردا جاراتىلىستانۋ مەن تەحنيكا سالاسى ماماندارىنىڭ ماقالاسىن جاريالادى. ءۇشىنشى, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرى كەز كەلگەن عىلىمي كونفەرەنتسياعا ەمەس, ۇلكەن عىلىمي جەتىستىككە قۇرىلعان بايانداماسىن تالقىلاتۋ ءۇشىن حالىقارالىق فورۋمدارعا عانا جىبەرىلدى. بايانداما ساپاسى مۇقيات قارالدى. ءتورتىنشى, رھD باعدارلاماسى بويىنشا جاس عالىمدارعا شەتەلدىك قوسىمشا جەتەكشىلەردىڭ ساپاسىنا دا, باعدارلامانى ورىنداۋشىنىڭ وزىنە دە قاتاڭ تالاپ قويدى. بەسىنشى, مادەنيەت پەن جاستارعا قاتىستى جۇمىستاردى ءبىر كەزەڭدىك كونيۋنكتۋرادان گورى ۇزاققا ارنالعان قۇندىلىقتارعا ساي قۇردى. بەدەلدى الەمدىك ءبىلىم-عىلىم رەيتينگى دە وسىنى تالاپ ەتتى.
وسىنىڭ ءبارى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ جاڭا قابىلدانعان «عىلىم تۋرالى» زاڭدى ىسكە اسىرۋ شارالارىنا جانە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى جوباسىنا قاتىستى ايتقان تۇجىرىمدامالى ويلارىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ەۇۋ رەكتورى ب.ءابدىرايىم – ەلباسى مەن ەل سەنىم ارتقان ەلوردانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتىن جاڭارعان زامان ادىمىنا ساي دامىتۋدى ۇيلەستىرىپ وتىرعان بىلىكتى باسشى دەر ەدىك.
ادامزاتقا ورتاق ويشىل سوكرات: «ءبىلىم مەن عىلىم ىزگىلىككە قىزمەت ەتۋى كەرەك» دەگەن ەدى. ءبىز جاڭارعان قازاقستان ءبىلىم-عىلىمى وسى باعىتتا دەپ سەنەمىز.
2009 جىلى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كەڭەسى PhD ديسسەرتانتتارى ءۇشىن حالىقارالىق بەدەلدى جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ, ونى جۇزەگە اسىرعاندا, رەسپۋبليكا عىلىمي قاۋىمى بۇل باستامانى جاقسى قابىلدادى.
ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ناتيجەسى بويىنشا, 2010 جىلى ەۇۋ-دى 610 «التىن بەلگى» يەگەرى تاڭداعان. بۇل – ەلىمىزدەگى مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ۇشتەن ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەت ەكى جىل قاتارىنان وسى كورسەتكىشتەن تۇسكەن جوق. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءاربىر بەسىنشى ستۋدەنت – «التىن بەلگى» يەگەرى نەمەسە حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازى. كەيبىر ماماندىقتار بويىنشا اقىلى بولىمگە ءتۇسۋ ءۇشىن قوسىمشا تالاپتار بەكىتىلگەن. مۇندا وقۋعا ءتۇسۋ بالى رەسپۋبليكا كولەمىندە العاندا ەڭ جوعارى. ول 70-تەن تومەن ەمەس. تەڭ جارتىسى «التىن بەلگى» يەگەرلەرى بولىپ كەلەتىن توپقا تۇسكەن جاستار ۇلكەن باسەكەلەستىك ورتاعا ءتۇسىپ, تالپىنۋشىلىعى جوعارىلايدى. پەداگوگتىڭ مۇنداي ورتاعا دايىندالماي كەلۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. وقىتۋشى-پروفەسسور قاۋىمى مۇنى جاقسى تۇسىنەدى جانە وسى دەڭگەيگە سايكەس بولۋعا تىرىسادى. سوندىقتان 2010 جىلى «بولاشاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 42 وقىتۋشى عىلىمي تاعىلىمدامادان وتۋگە باردى. بۇل ينديكاتور بويىنشا دا ەۇۋ رەسپۋبليكا بويىنشا الدا كەلە جاتىر. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى امەريكا, ەۋروپا, رەسەيدىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تاعىلىمدامادان وتەدى. بۇل وقىتۋشىلاردىڭ كاسىبي بىلىگىن كوتەرۋگە جاقسى كومەگىن تيگىزىپ جاتىر.
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى – 2011 جىلى 4 نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتىنىڭ (ر.كورنبەرگ, ر.اۋمانن, د.ميررليس, د. نەش) شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزگەن وقۋ ورنى. سونىمەن قاتار, مۇندا رەسپۋبليكامىزدا العاش رەت شەتەلدەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۇراقتى جانە وكىلەتتى ەلشىلەرىنىڭ اشىق ءدارىسىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. وسى كۇنگە دەيىن ەۋروداقتىڭ باس وكىلى, لاتۆيا, سلوۆاكيا, گرەتسيا, يسپانيا, گەرمانيا, فينليانديا, چەحيا, شۆەتسيا, ۆەنگريا, ۇلىبريتانيا, رۋمىنيا, ليتۆا, فرانتسيا, يتاليا, نيدەرلاندى مەملەكەتتەرىنىڭ ەلشىلەرى تارتىمدى دارىستەر وقىدى. بۇل شارالار حالىقارالىق عىلىمي ىقپالداستىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر.
2010 جىلى كوكتەمدە م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە وتكەن ارنايى عىلىمي ءماجىلىستە ءبىلىم ورداسىنىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي مىنبەردەن: «وسى زالدا قازىرگى زاماننىڭ ۇلى ماتەماتيگى وتىر, الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى ونى جۇمىسقا تارتۋدى ماقتان تۇتادى. ول – ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك مۇحتارباي وتەلباەۆ» دەپ ايتقانىن رەسپۋبليكالىق باق جازدى. بۇل – جوعارى مەكتەپتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ, اسا تانىمال عالىمنىڭ باعاسى. جالپى, ەۇۋ ماتەماتيكا مەكتەبى قازاقستاننان شەتكەرى جەرلەرگە كەڭىنەن تانىس. مۇنىڭ ىشىندە الەمدىك الگەبرا ەليتاسى قاتارىنا ەنەتىن امەريكا ماتەماتيكا قوعامىنىڭ ە.ح.مۋر اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءۋالىباي ومىرباەۆ تا بار. اتالعان ەكى عالىم دا قر مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدى. كوپتەگەن ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءدارىس وقىپ, جۋىردا عانا جاپونيانىڭ وساكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىن العان اكادەميك ر.بەرسىمبايدىڭ مولەكۋليارلىق گەنەتيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرى – وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىگى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گۋمانيتارلىق سالاداعى تابىستارى دا ەلگە بەلگىلى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇيىتقى بولعان تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەر, مارقۇمدار اكادەميك رىمعالي نۇرعالي مەن پروفەسسور اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ, ق.سالعارا ۇلى مەن ق.سارتقوجا ۇلىنىڭ ۇلت تاريحى مەن رۋحانياتى, مادەني مۇرا تۋرالى ىرگەلى ەڭبەكتەرى, اكادەميك ج.ءابدىلديننىڭ – فيلوسوفيا سالاسىنداعى, اكادەميك م.سەرعاليەۆتىڭ – فيلولوگيا سالاسىنداعى مونوگرافيالارى – ەلدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى. پروفەسسورلاردان ە.نۇرعاليەۆانىڭ – زاڭ عىلىمى, س.باتىرشا ۇلىنىڭ – حالىقارالىق قاتىناستار, ن.وماشەۆتىڭ – قوعامدىق كوممۋنيكاتسيا مەن جۋرناليستيكا تاريحى, س.نەگيموۆتىڭ – ادەبيەتتانۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى مەن زەرتتەۋلەرى رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن تانىس.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى – «ەل بىرلىگى» دوكتريناسىنىڭ اۆتورى. مۇندا ءۇش بازالىق قاعيدات بىرىكتىرىلگەن: ءبىرىنشى, ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر; ەكىنشى, تەگى بولەك – تەڭ ءمۇمكىندىكتەر; ءۇشىنشى, ۇلتتىق رۋحتى دامىتۋ. بۇل قۇجاتتى پرەزيدەنت بەكىتتى جانە ونىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى - ءار ازاماتتىڭ ەلدى ارداقتاۋعا دەگەن ماقتانىشىن ارتتىرىپ, وتانىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە جاۋاپتى ءارى قاتىستى سەزىمىن وياتۋ. قازاقستان ءۇشىن ەل بىرلىگى مەن ۇلت تۇتاستىعى نە ەكەنىن, ونىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋ ارتىق. 2009 جىلدىڭ كۇزىندە وسى دوكترينانىڭ العاشقى جوباسى باسپاسوزدە شىققاندا, قوعامدىق پىكىردە ۇلكەن ساياسي تەكەتىرەستەر بولعانىن جاسىرمايمىز. سوندىقتان ەندى مەملەكەت الدىندا الەمدىك تاجىريبە مەن تاريح تاعىلىمىن ەسكەرگەن دوكترينانىڭ مۇلدەم جاڭا جوباسىن جاساۋ مىندەتى تۇردى. وسىنى ەۇۋ-دىڭ زاڭگەر, تاريحشى, ساياساتتانۋشى, فيلولوگ عالىمدارى ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. مۇنى قازىر شەتەلدىك ساراپشىلار دا لايىقتى باعالاپ وتىر.
قازاقستان مادەنيەتى مەن تاريحىن الەمگە تانىتۋدا – ەلباسى ايقىنداعان ەۇۋ-دىڭ باسىم باعىتى. بۇل ورايدا وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىنتا-جىگەرىمەن اتقارىلىپ جاتقان شەتەلدىك بەلگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە «اباي ورتالىعىن» اشۋ شاراسى – ەلدىكتىڭ ماڭىزدى ءىسى دەۋگە لايىقتى. مۇنداي ورتالىق 2010 جىلى 19 تامىزدا ەرەۆان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, 2011 جىلى 13 مامىردا باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلدى. ەندى وسىنداي قازاقتىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن جانە تاريحىن ناسيحاتتايتىن ورتالىقتار قىتاي, رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا, يوردانيا, ءۇندىستان, پولشا, رۋمىنيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بوي كوتەرمەك. مۇندا ەۇۋ-دىڭ وقىتۋشى-عالىمدارى ىسساپارمەن بارىپ, تۇراقتى دارىستەر جۇرگىزىپ تۇراتىن بولادى.
ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي-زەرتتەۋلەردى ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭاشىل ادىستەرى قولدانىلادى. جوو-نىڭ الەمدىك رەيتينگى عىلىمي باسىلىمدارداعى جاريالانىمىنىڭ سانى مەن ساپاسىنا بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرىپ, ءار باعىت بويىنشا جوعارى يمپاكت-فاكتورلى عىلىمي جۋرنالدار بەلگىلەنگەن. سوندىقتان ەۇۋ-دا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسىلىمدارداعى زەرتتەۋلەرىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەرگە سىيلىقتار قاراستىرىلعان. عىلىمي كەڭەس شەشىمى بويىنشا وسىنداي جاريالانىمى ءۇشىن ءار پروفەسسور ءبىر مىڭ دوللار كولەمىندە سىياقى الادى. اتالعان باستاما ءوز ءناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە رەيتينگتىك جۋرنالدارعا جىل سايىن تۇراقتى ماقالا جاريالاپ تۇراتىن م.وتەلباەۆ, ر.بەرسىمباي, ن.تەمىرعاليەۆ, ي.ىرگەباەۆا, ر.مىرزاقۇلوۆ, ر.ويناروۆ, س.ساۋىتبەكوۆ, ە.نۇرسۇلتانوۆ, ق.كۇتەربەكوۆ, ت.نۇراحمەتوۆ, ا.داۋلەتبەكوۆا, ر.وماروۆ, ءا.اقىلبەكوۆ, ن.تىلەۋحانوۆا, ە.سۇلەيمەن, ت.ب. پروفەسسورلار بار. بۇل ۋاجدەمە ناتيجە بەرگەنىن كورىپ, ۋنيۆەرسيتەت PھD دوكتورانتتارىنا دا تالاپ قويا باستادى. 2010 جىلى 5 دوكتورانت حالىقارالىق رەيتينگتىك جۋرنالدارعا ماقالا جاريالادى. ال, بيىل جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا دوكتورانتتاردىڭ ەڭبەكتەرى جارىق كورە باستادى.
ەۇۋ-دا بارشا كافەدرا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى 3 كورسەتكىش بويىنشا باعالانادى: ءبىرىنشى – جىل بويى شىعارعان كىتاپتارى مەن مونوگرافيالارىنىڭ سانى; ەكىنشى – رەيتينگتىك جۋرنالدارعا جاريالانىمدارىنىڭ سانى; ءۇشىنشى – ءار الۋان گرانتتار مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا ۇتىپ العان قارجىسى. بۇعان كافەدرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتۋ دا كىرەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاعى دا ءبىر ەلەۋلى جۇمىسى – فيزيكا-تەحنيكالىق (مۇندا عارىشتىق ماماندىقتار بار) جانە جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتتەرىن اشتى. ماتەماتيكتەردىڭ الەۋەتىن ەسكەرىپ, ولاردى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردان بولەك فاكۋلتەت ەتىپ قايتا قۇردى. ءسويتىپ, ەۇۋ-دا 13 فاكۋلتەت, 20-دان استام عىلىمي ورتالىق جۇمىس ىستەي باستادى.
ارينە, فاكۋلتەتتەر مەن عىلىمي زەرتحانالاردىڭ ەلەۋلى دەڭگەيى كونفەرەنتسيالارمەن ولشەنەدى. ەۇۋ-دا جىل سايىن وتە ماڭىزدى عىلىم سالالارى بويىنشا عىلىمي جيىندار وتەدى. مىسالى, 2009 جىلى وتكەن ا.حوللاندەر اتىنداعى 15 حالىقارالىق كۋرس, 2010 جىلى وتكەن گۋمبولدت-كوللەگ ءىىى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا مەن «ەۋرازيا وڭىرىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ كونتەكسىندەگى قازاقستاننىڭ ەىقۇ-عا توراعالىق ەتۋى» اتتى كونفەرەنتسيا, سونداي-اق تۇركىتانۋ, تاريح, ءتىل, ساياساتتانۋ, جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار تەك ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ عىلىمي بەدەلىن الەمگە تانىتتى.
ەۇۋ-دا ەۋروپالىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ «ەراسمۋس مۋندۋس» جانە «تەمپۋس» سياقتى ەۋروپالىق وداقتىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسادى. بۇگىنگى تاڭدا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ وتاندىق جوو اراسىندا «ەراسمۋس مۋندۋس» باعدارلاماسىنا قاتىسۋ كورسەتكىشى جونىنەن الدىڭعى ورىندى يەلەنەدى.
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, الەمنىڭ بەلگىلى عىلىمي ورتالىقتارىنان جوعارى عىلىمي دارەجەسى مەن تابىسى بار عالىمداردى تارتۋ شاراسى دا ەۇۋ-دا جۇيەلى جۇرگىزىلىپ وتىر. وسى ماقساتتا گەرمانيانىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تاعىلىمدامادان وتكەن – فيزيك ۆ.ءجۇنۇشاليەۆ, ماتەماتيك ا.نۇراقۋنوۆ, ۇلىبريتانيادان – ماتەماتيك ۆ.بۋرەنكوۆ, امەريكادان – بيوتەحنولوگ ر.وماروۆ شاقىرىلدى. ولار قازىر وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى. سوڭعى جىلدارى ەۇۋ-دا وقۋعا شەكتەس وڭىرلەردەن بولەك اقش, قىتاي, كورەيا, رەسەي ازاماتتارى تىلەك بىلدىرە باستادى. سولاردىڭ ىشىندە قازىر تىلدىك كۋرستان ءوتىپ ءجۇرگەندەرى دە بار.
ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى ءىرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىساتىن ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتارعا عىلىمي ورتادا جاڭا يدەيالار مەن تاجىريبە الماسۋى ءۇشىن قارجىلاي كومەك كورسەتەدى. ءار باعىت بويىنشا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ قاراستىرىلعان. ۇزدىك ستۋدەنتتەر جىل بويىنا 50 دوللار كولەمىندەگى قوسىمشا اتاۋلى شاكىرتاقىمەن ىنتالاندىرىلادى. كوپ بالالى وتباسىنان شىققان نەمەسە جەتىم 500-دەي ستۋدەنت ۋنيۆەرسيتەت اسحاناسىنان تەگىن تۇسكى اس ىشەدى. عىلىمي ۇيىرمەلەرگە, كوركەمونەرپازدار بىرلەستىگىنە بەلسەندى قاتىساتىن ستۋدەنتتەرگە تەگىن جول ءجۇرۋ بيلەتى بەرىلەدى. ەۇۋ-دا تالانتتى جاستارعا ارنالعان ونەر ورداسى بار ەكەنىن, وندا ۆوكال, حورەوگرافيا, پوەزيا, كتك, تەاتر ونەرى ۇيلەستىرىلگەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. بۇل رەتتە ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ ۇدەرىسى مەن ۇجىمداعى «نۇر وتان» حدپ باستاۋىش ۇيىمىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ جۇرگەن پرورەكتور ج.نۇرمانبەتوۆا, ستۋدەنتتەردىڭ مادەني-الەۋمەتتىك جۇمىسىن دامىتىپ جۇرگەن پرورەكتور ل.ەسمۇحان ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءلازىم.
الەمدىك تاجىريبەدەن بەلگىلى جايت: مەملەكەت ءۇشىن جوعارى وقۋ ورنى – عىلىم, ءبىلىم جانە مادەنيەتتىڭ توعىسقان جەرى, زەردە بيىگى. قازاقستاندا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, سونىڭ ىشىندە استانالىق جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتكە قوياتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تالابى دا جوعارى. 2009 جىلدان بەرى ءاربىر جاڭا وقۋ جىلى باستالعان سايىن ەۇۋ-دا «اۋقىمدى ەلدىك دارىستەر» ايلىعى ءجۇرگىزىلەدى. بۇل دارىستەر ەل جۇرەگى – استانانىڭ جەتەكشى وقۋ ورنىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەۋرازيالىق اسسوتسياتسياسى ءحى سەزىندەگى ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىنا جانە ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس ايقىندالعان ەدى. ءدارىستى وقيتىندار – ءوز ەلىمىزگە جانە شەتەلدەرگە تانىمال بىلىكتى پروفەسسورلار, قايراتكەرلەر. بۇل شارادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەۋرازيالىق يدەياسى مەن ميسسياسى, وتانشىلدىقپەن بىتە قايناسقان قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭدەرى, گۋميلەۆتانۋ, ءبىلىم مەن عىلىم ىقپالداستىعى تۋرالى كەڭىنەن ءسوز قوزعالادى.
وسى شارا بارىسىندا مىڭعا جۋىق تاڭداۋلى ستۋدەنت جينالعان اۋديتورياعا ا.سەيدىمبەك, م.وتەلباەۆ, ر.بەرسىمباي, ءا.احمەتوۆ, س.باتىرشا ۇلى, ق.سالعارا ۇلى, ا.تاسبولاتوۆ, ن.وماشەۆ, ع.شالاحمەتوۆ, ن.تەمىرعاليەۆ, س.نەگيموۆ, ۆ.بۋرەنكوۆ (كارديفف ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى), د.قامزابەك ۇلى, ز.قابىلدينوۆ, ر.وماروۆ (تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى), س.تولەۋباەۆا, ت.ب. ءوز سالاسىن جەتىك بىلەتىن عالىمدار مەن قايراتكەرلەر ءدارىس وقىپتى.
ءسوز رەتىنە قاراي ايتار بولسام, بىلتىر ەۇۋ-داعى ەلباسىنىڭ اۋديتورياسىندا مەن دە ءدارىس وقىدىم. جاستارمەن عىلىمي ديدارلاسۋدان العان اسەرىم ەرەكشە. جاس ازامات قاشاندا ەلىكتەگىش كەلەدى, ولار ۇلگى-ونەگە ىزدەيدى دەسەم, ءدارىس وقىعان تۇلعالار ستۋدەنتتەرگە ۇلكەن وي تاستاپ, سەرپىلتەدى. قازىرگىدەي جاۋاپتى شاقتا مۇنداي ءدارىستەر اسا قاجەت. اباي حاكىم: «جۇرەكتە قايرات بولماسا, ۇيىقتاعان ويدى كىم تۇرتپەك» دەمەپ پە ەدى؟! بىلۋىمشە, ەۇۋ مۇنى ءتۇرلى فورماتتا جالعاستىرا بەرمەك. مىسالى, ءاربىر فاكۋلتەتتە عىلىمي كەڭەس زالى, سونداي-اق ۇجىمعا ورتاق م.قاشقاري, اباي, پۋشكين, اتاتۇرىك, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ن.تورەقۇل ۇلى, ءا.مارعۇلان, گ.اليەۆ, س.زيمانوۆ, ك.اقىشەۆ, س.قيراباەۆ, ج.ءابدىلدين, ر.نۇرعالي, ا.سەيدىمبەك اتىنداعى اتاۋلى اۋديتوريالار, زالدار, مەموريالدىق كابينەتتەر جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ ءبارى ورتاق ەلدىك ءىستى سالالاندىرۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. مىسالى, وقۋ ۇدەرىسىن, عىلىم مەن ەلدىك تالاپتى ۇشتاستىرعان ەۇۋ-دىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى 2009-2011 جىلدارى مەملەكەتتىك تىلدە 30-دان اسا وقۋلىق دايارلاپ, جاريالاعان.
بۇل ماسەلەدە ۋنيۆەرسيتەت جاستاردىڭ مادەني دەڭگەيىن كوتەرۋ شارالارىنا دا بولەك قارامايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا رەزونانس تۋعىزعان «قىز جىبەك», «ەر جىگىت», «ارداقتى انا» بايقاۋلارى, جاستار تەاترىنىڭ جاڭاشىل ىزدەنىستەرى – ەۇۋ-دىڭ وسى باعىتتاعى تابىستارى.
وسى تۇستا ءبىز ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تانىمالدىعىن قازاقستاننىڭ تانىمالدىعىنان ءبولىپ قارامايتىنىمىزدى ايتقىمىز كەلەدى. مىسالى, قازىر ەۇۋ web-سايتى – ەڭ كوپ تۇتىنۋشىسى بار سايت. بۇرىن ول ءداستۇرلى قازاق-ورىس-اعىلشىن تىلدەرىندە اقپارات بەرسە, بۇگىندە اياسىن قىتاي, تۇرىك جانە اراب تىلىندە كەڭەيتتى. ال جاقىن بولاشاقتا اقپارات بەرۋ ءتىلىنىڭ قاتارىنا فرانتسۋز, يسپان, نەمىس تىلدەرى قوسىلماق.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدا اتقاراتىن جۇمىستارىنا كەلسەك, نەگىزگى ماقساتىنىڭ قاتارىنا بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ جۇمىسى مەن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ; حالىقارالىق ءبىلىمي-عىلىمي قاتىناستاردى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ; جاڭاشىل, الەۋەتتى عالىمداردى قىزمەتكە شاقىرۋ; ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم باعىتىن, سونىڭ ىشىندە ىرگەلى زەرتتەۋلەردى, ماگيستراتۋرا مەن رھD باعدارلاماسىن جاڭا ساپاعا كوتەرۋ; ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشكى قۇرىلىمىن الەمدىك وزىق تاجىريبەلەرگە ساي ەتىپ جۇيەلەۋ; ءمادەني جۇمىستاردى ستۋدەنتتەردىڭ شىعارماشىلىعىن ايقىندايتىنداي ەتىپ قۇرۋ كىرەدى.
تاڭداۋلى پروفەسسور-وقىتۋشىلار, تاڭداۋلى ستۋدەنتتەر, جوعارى تەحنولوگيالىق زەرتحانالار, ساپالى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى – جاڭاشىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىرگەتاسى. ەلباسىنىڭ ايقىنداپ بەرگەن جولىمەن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى وسى مەجەنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ وتىر.
عاريفوللا ەسىم, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك.
