سارجال – سارى قىمىزدىڭ وتانى
ءسوز باسىندا بىردەن ايتا كەتەيىك, بۇل ساپارعا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ايبەك كارىموۆتىڭ, وسى وڭىردەگى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ تاراپىنان زور قولداۋ ءبىلدىرىلدى. ال ونىڭ سەبەبى جوق ەمەس-ءتى. ويتكەنى, اتوم اجداھاسىن اۋىزدىقتاۋ ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولاتىن. ەلباسىمىز ءوزىنىڭ وسى ورايداعى جارلىعىنا كەشەگى الىپ يمپەريا ىدىراماي جاتىپ قول قويعاندىعىن تەڭدەسسىز ەرلىك, كەمەڭگەرلىك ساياسات ناتيجەسى دەپ تۇسىنگەنىمىز ءلازىم.
وسى ورايدا ۋاقىتتان وزىپ ايتا كەتەيىك, الداعى كۇزدە, قازان ايىنىڭ باسىندا سەمەيدە سول ماڭىزدى وقيعانىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى القالى جيىن وتكىزىلىپ, وعان بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, الەمدە قاتەرلى قارۋدى اۋىزدىقتاۋ جونىندە سەمەي دەكلاراتسياسى قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. مىنە, وسىنداي ساليقالى سەبەپتەردەن سوڭ جولعا شىعىپ كەتكەن ەدىك. ال بۇل جولعى ساپاردىڭ ءمانىسى مىنادا ەدى. ياعني, 20 جىلدىق قوس مەرەكە قارساڭىندا قالىڭ جۇرتشىلىققا بۇل تاريحي وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزىن تاعى دا تەرەڭنەن قوزعاپ ءتۇسىندىرۋ ءبىر مىندەت بولسا, ەكىنشىدەن, كەشەگى سىناق ايماعىنىڭ ءبۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىر-ۇسىنىستارىنا قۇلاق اسۋ بولاتىن. تەگىندە مۇنداي ساپار ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» تاراپىنان توعىزىنشى رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعانىن تاعى ءبىر رەت ەسكە سالا كەتسەك, ەش ارتىقتىعى بولماس دەپ ويلايمىز. ادەتتەگىدەي بۇل ساپارعا جاياۋ جۇرگىنشىلەردى وسى يدەيانىڭ اۆتورى, «ەگەمەننىڭ» ارداگەر ءجۋرناليسى ماماديار جاقىپ باستاپ شىقتى. ونىڭ قۇرامىندا ءداستۇرلى اكتسيانىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى, رەسپۋبليكالىق اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى بالتابەك ەرسالىم ۇلى مەن وسى جولداردىڭ اۆتورى, سونداي-اق «نەۆادا – سەمەي» يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سۇلتان كارتوەۆ, «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ بەلسەندى ءمۇشەلەرى ماقسۇت كوشجانوۆ پەن ەرعالي مەرگەنباەۆ, ەرعاليدىڭ تۋعان قارىنداسى, ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, قىرعىزستاننان كەلىپ جاتقان قوناق, بەلگىلى سۋرەتشى گۇلنافيس مەرگەنباەۆا بولدى. وسىنداي قۇرامداعى ساليقالى توپقا اباي, ابىرالى وڭىرىندە ۇزاق جىل باسشى قىزمەتتە جەمىستى ەڭبەك ەتكەن, ال بۇگىندە سەمەي قالالىق اكىمدىگىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان بەرىك كوپباەۆ ەرە شىعىپ, ەرەكشە قامقورلىق تانىتىپ باقتى. سونىمەن 23 مامىردا ءتۇس اۋا سەمەيدەن شىققان ءبىز كەشكىلىك سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ ناق ەپيتسەنترى بولىپ تابىلاتىن, ءتوتەنشە رادياتسيالىق ايماقتاعى سارجال اۋىلىنا كەلدىك. بۇل اۋىل بەيبىت زاماندا قىرىق جىل جەر ءۇستى, جەر استى سىناقتارى جۇرگىزىلگەن دەگەلەڭ تاۋىنان نەبارى 25-30 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. تەگىندە سارجال اۋىلى ۇلىلار ەلىندەگى ىرگەلى اۋىلداردىڭ بىرىنەن سانالادى. جالپى, شي دەپ اتالاتىن بۇل ءوڭىر زامانىندا شوقان ءۋاليحانوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ نازارىنا ىلىگىپ, قاعازعا ءتۇسىپ, تاريحقا ەنگەن. ايتسا ايتقانداي-اق, شي وڭىرىندە تالاي قاسقالار مەن جايساڭدار ومىرگە كەلگەن. سونىڭ ءبىرى – ءارى باتىر, ءارى بي دوعال. ول ەل كوزىنە ەندى تۇسە باستاعان جاس قۇنانبايعا قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, دەمەۋشى بولىپ, ءبىر تۇيەمويناق التىن-كۇمىس سىيلاپتى. ال ول دەگەنىڭىز, تۇيەنىڭ مويىن تەرىسىنەن جاسالعان ۇلكەن قاپشىق كورىنەدى. وسى ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى تۇلەگى احمەتجان قوزباعاروۆ ءاليحان, مىرجاقىپتارمەن بىرگە ءجۇرىپ, الاش تۋىن كوتەرىسكەن. سول شاقتا سەمەيدىڭ اتاقتى بايلارىنىڭ ساپىنان تابىلعان قاراجان ۇكىباەۆ بولسا مۇحتار مەن جۇسىپبەك شىعارعان «اباي» جۋرنالىنا دەمەۋشىلىك تانىتىپ, زور قولداۋ بىلدىرگەن. كەشەگى حالىق اقىنى تاڭىربەرگەن امىرەنوۆ پەن بەكەن جاماقاەۆ تا وسى ءوڭىردىڭ تۇلەكتەرى. ...سارجال اۋىلىندا حالىق سانى ءبىر كەزدەرى 6 مىڭنىڭ توڭىرىگىندە بولسا, قازىر سودان قالعانى ەكى مىڭعا جەتەر جەتپەس. باسقانى ايتپاعاندا, سوڭعى وتىز جىلدا وسى اۋىلدان ءبىر مىڭعا جۋىق ادام وپات بولعان. كەزىندە سەمەيدەگى رادياتسيالىق ديسپانسەر ارقىلى ارنايى باقىلاۋعا الىنعان 300 ادامنان قازىردە بىرەن-ساران ادام عانا جەر باسىپ, امان ءجۇر. سىناق زاردابىنان وزىنە ءوزى قول جۇمساعاندار سانى الپىستان استام. مەكتەپتە وتكەن جيىندا وسىنىڭ ءبارى ايتىلماي قالمادى. مەكتەپ مۇعالىمى بولات بالتابەكوۆتىڭ 25 توسەكتىك اۋىل اۋرۋحاناسىنىڭ جابىلىپ قالعانىنا رەنىش ءبىلدىرۋى ورىندى ما دەدىك. ونىڭ سىناق ايماعىنداعى تۇرعىندارعا بەرىلىپ جاتقان جەڭىلدىكتەردى قايتا قاراستىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن دا قۇپتاماسقا بولمايدى. وسىنداي پىكىر-ۇسىنىستارعا قوسىلا وتىرىپ, جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ تەك ۇكىمەتكە يەك ارتا بەرمەي, وزدەرى دە تىربانىپ, تىرشىلىك جاساۋىن قالار ەدىك. ابىرالى –سارىارقا كىندىگى سارجالدان قاينارعا دەيىنگى جول 130 شاقىرىم. قوڭسىلاس ەكى ەلدىڭ شەكاراسىنداعى اينابۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءبىزدى جول ايرىعىندا قارسى الدى. «گازەل» اۆتوكولىگىنىڭ قابىرعاسىنا «مارافونشىلارعا جالىندى سالەم!» دەپ جازىلعان ايشىقتى جازۋ سونادايدان كوز تارتادى. كەڭ دالا ءتوسىن كۇمبىرلەتىپ اسەم انگە ءبولەگەن جەتكىنشەكتەردىڭ قوڭىر سالقىن ءۇنى جانىڭدى جادىراتادى. كەشكە قاراي اينابۇلاق اۋىلىنا كەلىپ جەتتىك. بۇل اۋىلدىڭ دا وزىندىك تاريحى جوق ەمەس. ياعني, بيىلعى جىلى اتالعان اۋىلدىڭ دا, ونداعى توعىز جىلدىق مەكتەپتىڭ دە اشىلعانىنا – 20 جىل. تاريحي ادىلەتتىلىك ورناپ, ابىرالى اۋدانى قايتادان اشىلعاندا تىڭ جەردەن ساپارعالي بەگالين اتىنداعى شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. جاڭا شارۋاشىلىقتىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, شاڭىراعىن تىكتەسۋ ماقساتىمەن اينابۇلاققا 130 وتباسى كوشىپ كەلگەن ەدى. شارۋاشىلىققا 22 مىڭ قوي, 500 جىلقى, 120 باس ءىرى قارا بەكىتىلىپ بەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي, نارىق كەلىپ ەسىك قاعىپ, شارۋاشىلىقتار تاراتىلعاندا تىڭنان اشىلعان جاڭا اۋىلدىڭ كۇيىسى كەتكەن. سول شاقتا اينابۇلاقتىقتار اشىعىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ, جولعا شىققانىمىز بار. سوندا مۇنداعىلاردىڭ اشىعىپ جاتپاسا دا, تارىعىپ قالعانىنا كوزىمىز جەتكەن. اۋىل اتى اينابۇلاق بولعانمەن, ەل اۋىز سۋعا جارىماي وتىرعانىن ايتىپ, سىن ماقالا دا جازىلعان. قازىر تۋرا ماعىناسىندا دا, اۋىسپالى ماعىناسىندا دا بۇل اۋىلدىڭ شامى جارىق ەكەن. اۋىل مەكتەبى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپتى. بۇگىندە ءىشى-سىرتى كىرسە شىققىسىز, ارشىعان جۇمىرتقاداي تازا, ۇقىپتى قولدىڭ ءىزى بىردەن كوزگە شالىنادى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قالالىق وقۋ ءبولىمى اتالعان مەكتەپكە جاڭادان «گازەل» اۆتوكولىگىن ءبولىپتى. سوعان وراي مەكتەپ باسشىسى نۇرپانۋ تىلەۋبەكقىزىنىڭ سوزىنە قاراعاندا جاعداي جاقسى دەۋگە بولادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت سول, مۇندا جاڭا شارۋاشىلىق اشىلعاندا ونىڭ باسشىسى بولىپ ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن وتكەن وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى عيزات ەردەنبەكوۆ تاعايىندالسا, قازىردە بۇل اۋىلدىڭ تىزگىنىن ونىڭ ۇلى ەربول قولىندا بەرىك ۇستاپ وتىر. مۇنداعى مەكتەپتىڭ جاعدايىن جوعارىدا ايتتىق. ونىڭ سىرتىندا اۋىل كلۋبى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇرىنعىداي ەمەس, اۋىلدا سۋ قۇبىرى تارتىلعان. راس, توزىعى جەتكەن ونى قايتادان جاڭالاۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندەگى اڭگىمە. اينابۇلاقتان سوڭ ءبىزدى ءامىرەنىڭ تۋعان اقبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى شاشۋ شاشىپ قارسى الدى. اۋىل اكىمى ەرجان ءالىمبەكوۆ اۋىلعا دا, مەكتەپكە دە امىرەنىڭ اتىن سۇراپ جۇرگەندەرىن تىلگە تيەك ەتتى. ول دا ءجون شارۋا ما دەيمىز. ءيا, مۇنداي حاس تالانت ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلماۋى ءتيىس. بۇدان سوڭ ابىرالى وڭىرىندەگى تاڭات اۋىلىن بەتكە الىپ كەلەمىز. وسى جەردەگى شارۋاشىلىق كەزىندە ءبىزدىڭ باسىلىمنىڭ اتىنان, ياعني «سوتسياليستىك قازاقستان» دەپ الاتىن ەدى. بۇل اعا باسىلىمعا دەگەن قۇرمەت بولاتىن. سوعان وراي ەل گازەتى «ەگەمەن» دە قارىزدار بولىپ قالماعان. سونىڭ ايعاعىنداي, ەلىمىز ەگەمەندىككە ەندى قول جەتكىزىپ جاتقان شاقتا تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرىپ, ابىرالى اۋدانىن قايتادان اشۋ تۋرالى ماسەلەگە باستاماشى بولا بىلگەن. سولايشا ەلدىڭ تىلەگى دە, ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» دە تىلەگى قابىل بولعان. وكىنىشكە قاراي, توقسانىنشى جىلدارداعى قيىنشىلىقتا جاڭادان اشىلعان اۋدان جابىلىپ تىنعان. ءيا, زامان تۇزەلىپ كەلە جاتىر عوي, اۋدان قايتا اشىلسا دەپ ەل تىلەك ايتادى. ەل تىلەگىنە قوسىلماساق, ونى تەرىسكە شىعارمايمىز. تاڭاتتىقتار دا ءبىزدى اۋىل شەتىندە شاشۋمەن قارسى الدى. اۋىل اكىمى امانتاي كەمەرباەۆپەن جەتپىستىڭ جەلكەسىنە شىققان اقساقال ءومىرجان جاقىپ بىردەن كوزگە ءتۇستى. ءومىرجان جاقىپ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ەدى. ومەكەڭ قانداي ماراپاتقا بولسىن لايىق. ناقتىلاپ ايتساق, اقساقالدىڭ وسىعان دەيىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا 28 جوباعا قاتىسىپ, سونىڭ تەڭ جارتىسىن ۇتىپ العانى ۇلكەن جەتىستىك. اسىل ازاماتتىڭ بۇگىندە التى اۋىلدىق وكۋرگتە وزىندىك قولتاڭباسى بار. ايتالىق, قاينار, العاباس, اقبۇلاق اۋىلدارىندا قۇدىق قازدىرۋعا مۇرىندىق بولعان. ال تاڭات اۋىلىندا قوسىمشا ءتورت سىنىپتىق مەكتەپ عيماراتىن, كلۋب, اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆ مۇراجايىن, شاعىن كيىم تىگۋ تسەحىن اشقان دا وسى كىسى. تاڭات اۋىلىنداعى «بوتا» دەپ اتالاتىن 20 ورىندىق بالاباقشانىڭ اشىلۋىنا كۋا بولعان ەدىك. وعان دا مۇرىندىق بولعان ومەكەڭ. تاڭاتتان شىققان سوڭ كەلەر كۇنى تۇستە ابىرالى اۋىلىنىڭ اۋماعىنداعى سەڭكىباي قاجىنىڭ مازارىنا بارىپ زيارات ەتتىك. بيىلعى جىلى تۋعانىنا 200 جىل تولىپ وتىرعان بۇل بابامىز تەك قانا قاجى ەمەس, كورىپكەل, اۋليە ادام بولعان ەكەن. اۋليەنىڭ مازارى 1997 جىلى حالىقتىڭ ءوز كۇشىمەن سالىنىپتى. جالپى, ابىرالى وڭىرىنەن 150-دەن استام قاجى شىققان ەكەن. بۇل مازاردى سولاردىڭ بارشاسىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ تۇسىندىك. اۋىل اكىمى رىسبەك جاكىشەۆ اۋىل ومىرىندەگى وزگەرىس-جاڭالىقتارمەن بىرگە, الدا تۇرعان كەلەلى ماسەلەلەردەن دە اتتاپ كەتپەگەن. ماسەلەن, ءسوز اراسىندا مۇنداعى سۋ قۇبىرىنىڭ جايى دا ايتىلماي قالماعان. مۇنى ءبىز ءتيىستى ورىنداردىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا دەپ قابىلدادىق. ال جاقسى جاڭالىق دەگەندە اكىم اۋزىنان ايتىلعان ءوز كۇشتەرىمەن سىناق قۇرباندىقتارىنا ارناپ اۋىلدا مونۋمەنت تۇرعىزعالى جاتقاندىعى تۋرالى حابار بارشامىزدى ەلەڭ ەتكىزگەن. وسىنداي جاڭالىقتاردى جاياۋ جورىعىمىزدىڭ سوڭعى نۇكتەسى بولىپ تابىلاتىن قاينار اۋىلىنان دا كوپ ەستىدىك. مۇندا الداعى كۇزگە دەيىن ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا دەيىن ايشىقتى مونۋمەنت ورناتىلماق. مونۋمەنت دەمەكشى, قاينارلىقتار ءبىزدى اۋىل سىرتىنداعى سىناق قۇرباندىقتارىنا ارنالعان ءزاۋلىم ەسكەرتكىش باسىندا قارسى الدى. بۇل مونۋمەنت وسىدان ەكى جىل بۇرىن «ابىرالى – دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ باستاماسىمەن اشىلعان بولاتىن. وسى مونۋمەنت باسىنان قاينارعا جەتكەنشە اۋىل اكىمى ەركەبۇلان ءشارىپحانوۆ ەل ومىرىندەگى جاڭالىق-وزگەرىستەردى ايتىپ ءۇلگەردى. قاينار اۋىلىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە وتكەن جيىندا دا ماعىنالى سوزدەر العا تارتىلدى. ايتالىق, ارداگەر ۇستاز قابدىراحمان عابدوللا اتوم سىناعىن توقتاتۋ ماسەلەسى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن سوڭ ىلە-شالا كۇن تارتىبىنە شىققانىن, قاينارعا سول جىلدارى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, جاباعى تاكىباەۆ, ساعات ءاشىمباەۆ سىندى ۇلت جاناشىرلارى كەلىپ كەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. تاعى ءبىر ارداگەر دۇيسەن لەپسىباەۆ ايتپاقشى, وسى وڭىرگە قاراستى مەيزەكتەگى اشىق كەنىشتەگى جاعداي دا كوڭىل الاڭداتارلىقتاي. وندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان ابىرالىلىقتار اراسىنان وزىنە ءوزى قول جۇمساپ جاتقاندار بار كورىنەدى. اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى دەيدى حالقىمىز. بۇل ماسەلەنى دە اشىق ايتىپ جاتقانىمىز سوندىقتان. كۋرچاتوۆ – كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلدىگى ءسوز باسىندا ايتقانداي, سارجال اۋىلىنان باستالعان جاياۋ ساپار قاينار اۋىلىندا ءوزىنىڭ ءسورەسىنە جەتكەن. ودان ءبىز كولىگىمىزگە ءمىنىپ, كەشەگى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ «استاناسى» ىسپەتتەس كۋرچاتوۆ قالاسىن بەتكە الىپ, جولعا شىققانبىز. سارجال اۋىلىنىڭ اۋماعىنداعى كەنىش جەرىن وسى وڭىردەگى شارۋاشىلىق باسشىسى كەزىندە كەرەكسىز دەپ تانىپ, ايىرىلىپ قالعان. سودان باعالى بايلىقتى استىنا باسىپ جاتقان قازىنالى اۋماق ءاسكەريلەردىڭ ەنشىسىنە ءبىرجولا ءوتكەن. ال پوليگون جابىلىپ تىنعاندا ونىڭ قىزىعىن پىسىقاي كاسىپكەرلەر كورگەن. ودان كەيىنگى جەردە بۇل كومىر كەنىشى قولدان قولعا ءوتىپ كەلەدى. ونداعىلار انا ءبىر جىلدارى سارجال اۋىلىنا ازداپ كومەكتەسكەنى بولماسا, كەنىشتەن باسقا قايران جوق. ايتايىن دەگەنىمىز دە وسى. قاي جەردەن قازبا بايلىق شىقپاسىن, ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پايداسىنا جاراتىلىپ جاتسا دۇرىس بولماس پا ەدى!؟ مۇنىڭ استارىنا قوس پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتارىمىز ءۇڭىلىپ كورسە قايتەر ەكەن؟ انە, پوليگون استاناسى بولعان كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ سۇلباسى كوزگە شالىندى. سول-اق ەكەن, بۇل قالا تۋرالى ءوزىمىز بىلەتىن تاريحي دەرەكتەر ەسكە ورالعان. تەگىندە سايىن سارىارقا توسىندە, كىل قازاق اۋداندارىنىڭ ورتاسىندا بولاشاق پوليگون استاناسىن تۇرعىزۋ جونىندە سول كەزدەگى وداقتىق ۇكىمەتتىڭ شەشىمى 1947 جىلدىڭ تامىز ايىندا شىققان ەكەن. ارادا جىلعا جۋىق ۋاقىت وتپەي جاتىپ ماسكەۋ, تۋلا, موگيلەۆ, پەتروزاۆود, كاندالاكش جانە باسقا اسكەري وكۋرگتەرىنەن جاساقتالعان اسكەري كۇش قازىرگى كۋرچاتوۆ قالاسى جايعاسقان ماي اۋدانىنىڭ مولدارى اۋىلىنا كەلىپ ۇلگەرەدى. جالپى, 1948 جىلدىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمى پوليگوننىڭ «تۋعان كۇنى» بولىپ ەسەپتەلەدى. ودان كەيىنگى دەرەكتەر بۇدان سوڭ قازاق جەرىن سىناق رەتىندە پايدالانۋ ماقساتىنداعى ءىستىڭ جەدەل قارقىنمەن جۇرگىزىلگەنىن ايعاقتايدى. سونىڭ ايعاعىنداي, ارادا ءبىر جىل وتىسىمەن, ناقتىلاپ ايتساق, 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا الىپ يمپەريادا العاشقى يادرولىق جارىلىس سىناقتان ءوتكىزىلگەن. ۇزىن ءسوزدى قىسقارتىپ ايتساق, 1949 – 1989 جىلدار ارالىعىندا بۇرىنعى سەمەي اتوم پوليگونىندا بارلىعى 500-گە جۋىق يادرولىق سىناق وتكىزىلگەن. بۇل وسى جىلدار ىشىندە بۇكىل الەم بويىنشا وتكىزىلگەن جالپى يادرولىق سىناقتاردىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايدى. ەندى, كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ ءوتكەن تاريحىنا قايتا ورالاتىن بولساق, ونىڭ باستاپقىدا شارتتى تۇردە «ماسكەۋ-400» دەپ اتالعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. ال ونى مەكەندەي باستاعان جەرگىلىكتى حالىق ءوز قالالارىنىڭ بولاشاعىنان ءۇمىتتەنىپ, ونى ءوزارا «ءۇمىت» دەپ اتايدى ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا قالا بىردە «كونەچنايا», ەندى بىردە «بەرەگ», سونداي-اق, «سەميپالاتينسك-21» اتالىپ كەلدى. وسى ورايدا, بۇل شاعىن قالانىڭ سول شاقتا تەز گۇلدەنىپ, شىن مانىندە جۇماققا اينالعانى راس. مۇندا ساۋلەتتى مادەنيەت ءۇيى, گۇلگە بولەنگەن پارك, ءتىپتى فونتانعا دەيىن جۇمىس جاساسا, دۇكەندەر قات تاۋارلاردان قايىسىپ تۇردى. مۇنداعى اۋرۋحانا, ەمحاناڭىز دا بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي بولاتىن. ال سىناق وتكىزىلەتىن كۇن جەلدىڭ باعىتىنا قاراي بەلگىلەنەتىن. ياعني, سىناقتان مۇنداعىلار زارداپ شەكپەۋى قاتاڭ ەسكەرىلەتىن. قالاي دەسەڭىز دە, شىندىق الماس قانجار سەكىلدى, قاپ ءتۇبىن جارىپ شىعادى ەكەن. 1989 جىلدىڭ 12 اقپانىندا دۇرىس جاسالماعان سىناق سالدارىنان اۋاعا جايىلىپ كەتكەن رادياكتيۆتى گاز ەلىمىزدە «نەۆادا – سەمەي» سياقتى يادرولىق سىناقتارعا قارسى قۋاتتى قوزعالىستى ومىرگە اكەلدى. ال 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا, ياعني, العاشقى سىناق ءجۇزەگە اسىرىلعان كۇنى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن الەمدە تۇڭعىش رەت اتوم پوليگوندارىنىڭ ءبىرى رەسمي تۇردە جابىلدى. ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسى اتوم اجداھاسىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيۋمەن شەكتەلىپ قالمادى. ياعني, 1992 جىلدىڭ 15 مامىرىندا ەلباسىنىڭ كەشەگى سەمەي اتوم پوليگونى كومپلەكسىنىڭ بازاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى. ال بۇل اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدا بولسىن, قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋ ىسىندە بولسىن, تۇپتەپ كەلگەندە كەشەگى عىلىمي پوتەنتسيالدى ساقتاپ قالۋدا بولسىن اسا يگىلىكتى شارۋا بولدى. قازىردە ورتالىق سونداي يگىلىكتى شارۋالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە, كۋرچاتوۆ قالاسىنا شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيا اعىلىپ كەلە باستادى. سونىمەن بىرگە, مۇندا عىلىم مەن تەحنيكا جاڭالىقتارى دا وندىرىسكە كوپتەپ ەنگىزىلۋدە. بۇرناعى جىلى اتالعان ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك قايرات كادىرجانوۆ باستاعان ءبىر توپ عالىمنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىق الۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. مىنە, جاياۋ جورىققا قاتىسۋشىلار پوليگون مۇراجايىندا تۇرمىز. ەكسكۋرسوۆود اجارگۇل قارىنداسىمىز ەكى تىلگە بىردەي ەكەن. پوليگون, قالا تاريحىن انا تىلىمىزدە جاتىق ايتىپ شىققانىنا سۇيسىندىك. قالا دەمەكشى, مۇندا قازىردە قازاق مەكتەبى, مەشىت جۇمىس جاساپ تۇرعانىن, الىستان كەلگەن اعايىندارعا دەپ بەس قاباتتى ەكى ءۇي بەرىلگەنىن بۇرىننان بىلەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەشەگى پوليگون «استاناسى» قازاقىلانىپتى. ساپار سوڭىندا ءبىر كەزدە پوليگون «استاناسى» بولعان كۋرچاتوۆ قالاسىندا يادرولىق سىناقتارعا قارسى «نەۆادا – سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سۇلتان كارتوەۆ جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ توپ جەتەكشىسى ماماديار جاقىپ پەن رەسپۋبليكالىق اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى باستابەك ەرسالىم ۇلىنا اتالعان قوعامنىڭ مەرەكەلىك مەدالىن سالتاناتتى جاعدايدا تابىس ەتتى. ءسويتىپ, ءبىر اپتاعا سوزىلعان جاياۋ جورىق قاي جاعىنان العاندا دا اسەرلى ءوتتى. داۋلەت سەيسەن ۇلى,سەمەي – سارجال – قاينار – كۋرچاتوۆ – سەمەي.
