پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى
بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ قوعامدى ءوز-وزىنە قول جۇمسايتىن جاستاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى تولعاندىرىپ وتىر. بۇل تاقىرىپ – ادامزات بالاسى ءۇشىن وتە وزەكتى. ءبىز ءۇشىن ءاربىر ادامنىڭ تاعدىرى قىمبات.
كەيدە ءبىزدىڭ سۋيتسيدكە قاتىستى كوزقاراسىمىز دا دۇرىس ەمەس سياقتى كورىنەدى. ايتالىق, ءبىر ادام وزىنە ءوزى قول جۇمساسا, وعان اياۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتامىز. ال انگليادا مۇلدەم باسقاشا. ولار وزىنە ءوزى قول جۇمساعان ادامدى ايامايدى. ۇلىبريتانيانىڭ زاڭى بويىنشا, ءبىر بالا سونداي قادامعا بارسا, قىلمىسقا باردى, اكە-شەشەسىنە ۇيات كەلتىردى دەپ ەسەپتەيدى. ياعني, ءوزىن ءوزى ءولتىرۋ – قىلمىس. بىراق كەيبىر بالالار وزىنە قول جۇمساۋى ارقىلى اتا-انامدى جازالادىم دەگەن قاتە تۇسىنىكتە بولادى. سوندىقتان انگليادا بالانى كىشكەنتاي كەزىنەن ونداي قىلمىسقا بارماۋ ءۇشىن تاربيەلەيدى. اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ ءتۇسىندىرەدى. سونىڭ وڭ ناتيجەسى دە بار. انگليادا وزىنە ءوزى قول جۇمسايتىن ادامداردىڭ سانى وتە از.
كەيدە مۇنداي قادام جاساعانداردى ايتقاندا اۋا رايىنا, تابيعاتقا بايلانىستى بولادى دەپ جاتادى. ايتالىق, انگليانىڭ اۋا رايى ۇنەمى تۇنەرىپ تۇرادى ەمەس پە؟ بۇل ءماسەلەنىڭ ءمانى وتە تەرەڭدە جاتىر.
ءبىز بالالاردى تىڭداپ تۇرساق تا, كەيدە ولاردىڭ داۋىسىن ەستىمەي قالامىز. سوندىقتان ءار بالامەن پىكىرلەسىپ, ونى نە مازالاپ جۇرگەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك سالانىڭ قىزمەتكەرلەرى بالالارمەن جۇيەلى جۇمىس جاساعاندارى دۇرىس. پسيحولوگتار قانداي دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيدى, ءادىس-تاسىلدەرى بار ما؟ مەكتەپتەردەگى تاربيە ءىسى جونىندەگى مەڭگەرۋشىلەر قانداي قىزمەت اتقارۋدا؟ بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ ينسپەكتورلارى قالاي جۇمىس ىستەۋدە؟ ولاردىڭ بارلىعى جالپىلاما تاربيە بەرۋگە باسا كوڭىل بولەدى دە, ال وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە نازار اۋدارىپ جۇرمەگەن سياقتى. وزدەرى جاساعان جۇمىستارىنا ەسەپ بەرۋلەرى كەرەك. ومىردەن ءتۇڭىلىپ جۇرگەن بالالاردى ەرتە انىقتاۋ قاجەت. كوپتەگەن زەرتتەۋلەرگە قاراساق, ءوز-وزىنە قول جۇمساعان بالالار ءتىرى كەزىندە «ءومىر سۇرگىم كەلمەيدى» دەگەن سياقتى ايتەۋىر ءبىر ادامعا ءوزىنىڭ جاعدايىن ايتادى ەكەن. وعان كوپ جاعدايدا دەر كەزىندە ءمان بەرىلمەي قالاتىنى انىق.
قاي ۋاقىتتا دا ءاربىر قاتەرلى جاعدايدىڭ الدىن الۋ كەرەك دەپ جاتامىز. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ دا الدىن الۋىمىز قاجەت. ەگەر ءبىر بالا نەمەسە ەرەسەك ادام قاباعى ءتۇسىپ, كوڭىلى قۇلازىپ جۇرسە, وعان قولۇشىن بەرۋگە, جانىن ەمدەۋگە ۇمتىلعانىمىز ابزال. ءار ادام ءدارىگەر سەكىلدى اۋرۋدى ەمدەي الماسا دا, جاقسى سوزىمەن, اقىل-كەڭەسىمەن ادام جانىن ەمدەي الادى. ءبىز وسىعان تەرەڭ ءمان بەرمەي ءجۇرمىز.
كوپ ماسەلە تاربيەگە بايلانىستى. بىزدەر – ەرەسەك ادامدار وسىعان اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىمىز ءجون. اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرىمىز, ءدىني ۇستانىمدارىمىز ارقىلى بالالاردىڭ ساناسىنا كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ قىلمىس ەكەنىن, ءوز عۇمىرىن عانا قيىپ قويماي, اتا-اناسىن ورنى تولماس وكىنىشكە قالدىراتىنىن ايتىپ ءتۇسىندىرۋىمىز قاجەت. سونىمەن بىرگە, بۇكىل اۋلەتىنە قارا داق كەلتىرەتىنىن جەتكىزۋىمىز كەرەك.
ادەتتە جەرگىلىكتى جەردە جۇمىس ورىندارىن اشۋىمىز كەرەك دەپ جاتامىز. بۇگىنگى تاڭدا الەۋمەتتىك سالانىڭ ماماندارى جەتىسپەيتىن تۇستارى بار. ايتالىق, اۋىلدىق جەرلەردە دە, قالالاردا دا بالامەن وتىرعان انالار جەتكىلىكتى. سولاردى كۇنىنە ەكى-ءۇش ساعاتتىق الەۋمەتتىك جۇمىستارعا تارتسا, ورىندى بولار ەدى. ماسەلەن, تۇستەن كەيىن مەكتەپكە بارىپ, بالالارمەن اينالىسۋعا بولادى. ءبىرقاتار شەت ەلدەردە سونداي ءتاجىريبە وڭ ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. كەيبىرەۋلەر ەرىكتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. بۇعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قاتىسسا دا ارتىق ەمەس. بىزگە كاسىبي الەۋمەتتانۋشى قاجەت. ول, بىرىنشىدەن, بالالار پسيحولوگى بولۋى ءتيىس. بالالار ۇيدە قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن, جاعدايى قالاي ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. بۇل ءتاسىل تەك سۋيتسيد ماسەلەسىنە قاتىستى عانا ەمەس, ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستە دە ءوز ناتيجەسىن بەرمەك. كەيبىر بالالار ۇيىنەن قاشىپ كەتەدى. ونىڭ سەبەبى نە؟ ءار وتباسىنىڭ تاعدىرى الۋان ءتۇرلى عوي. مۇمكىن ونىڭ وگەي شەشەسى, نەمەسە وگەي اكەسى بار شىعار. پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا ءار ءتۇرلى تاعدىرلاردى باياندايتىن حاتتار كەلىپ جاتادى. سونىڭ بىرىندە وگەي شەشەسى وقتاۋمەن سوعىپ, ءبىر بالانىڭ اياعىن سىندىرعانى جازىلعان ەدى. كەيىن ول بالا ەمدەلدى, اياعى جازىلدى, قازىر مەكتەبىنە بارىپ ءجۇر.
بالالاردىڭ ءوز ۇيىنەن كەتىپ قالۋىنىڭ الدىن الماعاندىقتان, كوپ پروبلەمالار تۋىنداپ ءجۇر. بىزدە ونداي ءجاسوسپىرىم بۇزاقىلارعا قوسىلىپ, ەكى-ءۇش ايدان سوڭ, نەمەسە ءبىر جىلدان كەيىن قانداي دا ءبىر قىلمىسقا بايلانىستى پوليتسياعا ۇستالعان كەزدە بارىپ ول بالانى انىقتاپ جاتامىز. ول كەزدە ءبارى كەش بولادى. ال ەرتەرەك بىلگەندە, بالا ونداي جولعا تۇسپەس ەدى.
الەۋمەتتانۋشىلار مەكتەپپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مەكتەپتە اتا-انالار كەڭەسى بار ەمەس پە؟ سونىڭ قۇرامىندا بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ بولعانى ءجون. جانە دە ول انا بولعانى دۇرىس.
مۇسىلمان ءدىنى دە, حريستيان ءدىنى دە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ادامدى جاقتامايدى. بۇل دىنگە دە قايشى كەلەدى. ءبىزدىڭ ءدىني ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, يمامدار, ولاردىڭ شاكىرتتەرى ءدىننىڭ قاعيدالارىن تۇسىندىرگەندە وسى ماسەلەگە دە باسا نازار اۋدارىپ, ادام بالاسىنىڭ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋىن اللانىڭ ءوزى قوش كورمەيتىنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
كەيدە «وسىنشاما مەشىتتەر سالىنىپ جاتىر» دەپ قۋانا حابارلايمىز. ول – وتە جاعىمدى جاڭالىق. مەشىتتەردە وتىرعان يمامدار ۋاعىز ايتادى. اسىرەسە, ورازا ايىندا تاراۋىق نامازىنىڭ الدىندا ۋاعىز ايتىلادى. ولار دا بالالاردىڭ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋىنا يسلام ءدىنىنىڭ قارسى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, وسى ماسەلەگە تەرەڭ ءمان بەرسە, ساۋاپتى ءىس بولار ەدى. بۇعان وزگە ءدىني ۇيىمدار دا اتسالىسقانى ءجون. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بۇرىن ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ادامدى ۇلكەن قورىمنان بولەك, ايدالاعا, جەكە جەرلەگەن.
بۇرىن قازاقتىڭ دا, بالقاردىڭ دا وتباسىندا اسىراپ العان بالالار كوپ بولعانى ءمالىم. كوپتەگەن دىندەر, سونىڭ ىشىندە يسلام دا ەرەسەك ادامداردى بالالارعا قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتەيدى. ول وزىڭنەن تۋعان بولسا دا, وزگەنىكى بولسا دا, بارلىق بالالارعا ءسۇيىسپەنشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. كوشەدە بالالار توبەلەسىپ جاتسا, بىرەۋلەر «ونىڭ ىشىندە مەنىڭ بالام جوق», دەپ كەتىپ قالۋى مۇمكىن. ونداي وزىمشىلدىك كوزقاراستان ارىلاتىن كەز كەلدى. ويتكەنى, ءبىز وعان بوتەن ادام ەمەسپىز. باسقا بالالار دا بىزگە جات ەمەس. ەلىمىزدە ءوسىپ كەلە جاتقان ءاربىر جاس – مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى. وسى تۇرعىدا قاراۋىمىز كەرەك.
بالالاردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى از ەكەنى بەلگىلى. ولار كەيبىر كۇردەلى ماسەلەلەردى ءوزدەرى شەشە الماي, تىعىرىققا تىرەلىپ جاتادى. سوندىقتان ولاردىڭ ءوز سىرلارىن ايتاتىن, ونىڭ قۇپيا تۇردە ساقتايتىنىنا سەنە الاتىن ادامى بولۋى كەرەك. گەرمانياعا بارعان ساپارىمىزدا «بىزدە بالالارعا ارنالعان مىناداي مۋلتفيلمدەر بار» دەپ كورسەتتى. وندا بالالارعا نە ىستەۋگە بولادى, نە ىستەۋگە بولمايتىنى تۇسىندىرىلگەن. مەن الىپ كەلدىم. سونداي مۋلتفيلمدەر قازاق, ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, ءبىزدىڭ بالالارعا دا كورسەتىلسە, جاقسى بولار ەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە دە تاربيەلىك ءمانى زور مۋلتفيلمدەر كوپ ەدى عوي.
اتا-انا دا, قوعامدىق ورتاداعى قىزمەتكەرلەر دە «مەنىڭ ايتقانىم ورىندالۋى ءتيىس!» دەگەن ۇعىمنان ارىلۋى كەرەك. ءار بالانىڭ ابىرويىن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ بويىنداعى دارىنىن اشا ءبىلۋىمىز قاجەت! ءار بالانىڭ ىشىندە ايتەۋىر ءبىر دارىن بۇعىپ جاتادى.
ءبىز بۇيرىق بەرۋمەن تاربيەلەۋدى ءجون كورەتىن سياقتىمىز. جوق, بالالارعا دوس رەتىندە قاراعان ۇتىمدى بولماق. بالالاردىڭ ءوز-وزىنە باعا بەرۋىن كوتەرۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن اتا-انالار بالالارىنا: «سەن تەنتەكسىڭ, ساباعىڭدى وقىمايسىڭ! باسقالاردى قاراشى, انە!» دەپ ۇرىسادى. ال جاپون سەكىلدى حالىقتار بالالارىنا ولاي ۇرىسپايدى ەكەن. «سەن ەڭ اقىلدىسىڭ, وسكەندە ەل سىيلايتىن ازامات بولاسىڭ!» دەپ تاربيەلەيتىن كورىنەدى. وسى جاعىن بارلىق اتا-انا ۇعىنعانى ابزال. تاربيە بەرگەندە تىم بوساڭسىتىپ جىبەرمەي, ءار قيمىلىنا رەت-رەتىمەن قاراپ, بالانىڭ مىنەز-قۇلقىن وڭ باعالاپ, ۇنەمى ءتۇزۋ جولعا اقىلمەن سالىپ وتىرعان ءجون.
بالا اتا-اناسىمەن سوزگە كەلىپ قالعاندا, نەمەسە مۇعالىمنەن سوگىس ەستىسە, كەزدەيسوق قىلمىستىق ءىس جاساپ السا, ومىرلىك تاجىريبەسى بولماعاندىقتان, بۇل دۇنيەدەن ءتۇڭىلىپ, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا ۇمتىلادى. سونداي-اق مەن ۇلتىنا قاراماي, بارشا وسكەلەڭ ۇرپاق وكىلىنە «قول جۇمساما وزىڭە, اينالايىن!» دەپ ايتار ەدىم. مەنىڭ وسى ءسوزىم ەستىر قۇلاقتىڭ بارىنە جەتسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
ليۋدميلا حوچيەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
