ابدىلداجان اقماتاليەۆ: ايتماتوۆتىڭ قاسىندا 27 جىل ءجۇرىپ, ءۇش-اق رەت سۋرەتكە ءتۇسىپپىن

اۋەلى سۇحباتتاسۋشىمىزدى تانىستىرىپ وتەيىك. قىرعىزدىڭ كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى-عالىمى ابدىلداجان اقماتاليەۆ 1956 جىلى تۋعان. 1977 جىلى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. 1979 جىلدان بەرى وسى ەل عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستي­تۋ­تىندا قىزمەت ىستەپ كەلەدى. قازىر اتالمىش عىلىمي مە­كەمەنىڭ ديرەك­تورى. بىشكەكتەگى ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ اكادەميگى, قىرعىزستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ ەكى مارتە لاۋرەاتى. حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. – ءسىزدىڭ بارلىق دەرلىك عىلىمي ەڭبەكتەرىڭىز ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. كور­نەكتى جازۋشىنىڭ تۋىندىلارىن قىرعىز-قا­زاق ادەبي بايلانىستارى اۋقىمىندا قاراس­تىر­عان­دىق­تان الاتاۋدىڭ بەرگى بەتىندەگى اعا­يىن­دارى­ڭىز دا ءوزىڭىزدى جاقسى بىلەدى. ءبىزدىڭ ادە­بيەت­شىلەردىڭ كەيبىرى ءسىزدى ايتماتوۆتىڭ جا­قىن ءىنىسى دەسە, ەكىنشىلەرى سول ۇيدەگى جەڭگەيمەن تۋىس ەتىپ قويادى. قايتكەندە دە ايگىلى جازۋ­شى­نىڭ بالاسىن­داي بولىپ كەتكەن ادامسىز. ايت­ماتوۆپەن قالاي تانىستىڭىز؟ ول كىسىنى العاش رەت كورگەندە قانداي اسەردە بولدىڭىز؟ جالپى, شىڭعىس اعانىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە دەگەن قۇمارلىق نەدەن باستالدى؟ – الدىمەن ايتارىم, مەنىڭ ايتماتوۆپەن ەش­قانداي تۋىستىعىم جوق. قايتا ءدال سونداي جاقىن اعا­يىن بولسام, قۋانار ەدىم. بار جاقىندىعىم – ءومىر بويى شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەنىم. مەن ۋني­ۆەرسيتەت بىتىرەتىن جىلى ايتماتوۆ شىعار­ما­شىلىعى بويىنشا ديپلوم جۇمىسىن ازىرلەدىم. باس­قا ستۋدەنتتەر 50 بەت جازسا, مەن 120 بەت جازىپ­پىن. ديپ­لوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى «ايتماتوۆ شىعار­ما­لارىنداعى كوركەمسوز قۇرالدارى (مەتافورا جانە سالىستىرۋ)» دەپ اتالدى. مەملەكەتتىك ەمتيحان كو­ميس­سياسى ەڭبەكتى ەرەكشە باعالاپ, باسپاسوزدە جا­ريا­لاۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. سودان بۇل جۇمىس «ەل اعارتۋ» دەگەن مۇعالىمدەرگە ارنالعان جۋرنالدا جا­رىق كوردى. مەن شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارماشى­لىعىن زەرتتەۋگە وسىلاي كەلدىم. بىراق ول كىسىنىڭ ءوزىن كوپكە دەيىن ءوز كوزىم­مەن كورگەنىم جوق. كينودان, تەلەديداردان «سىرت­تاي جۇزدەسىپ» ءجۇردىم. گازەت-كىتاپتاردان سۋرەتتەرىن قارايمىن. سوعان ءماز بولام. 1979 جىلى قىرعىز عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستىم. عىلىمي جۇمىس جازۋ ءۇشىن تاقى­رىپ تاڭداۋ كەرەك بولدى. «شىڭعىس ايتماتوۆ جانە قىرعىز-قازاق ادەبي بايلانىسى» دەگەن تاقىرىپتى قالادىم. ونى عىلىمي كەڭەس قول­داپ, بەكىتىپ بەردى. ينستيتۋت باسشىلىعى مەنى جىل اياعىندا الماتىعا ىسساپارعا جىبەردى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا كەلدىم. ينستيتۋتتا قىزمەت ىستەيتىن مۇحامەدجان قارا­تاەۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, بۇركىت ىسقاقوۆ, فايزوللا ورازاەۆ سياقتى بەلگىلى عالىم­دارمەن تا­نىستىم. ۋنيۆەرسيتەتكە زەينوللا قاب­دولوۆ­تى ىزدەپ باردىم. ودان سالىپ ۇرىپ, جازۋشىلار ودا­عى­نا كەلدىم. ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءانۋار ءالىم­جانوۆ, شەرحان مۇرتازا, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, ءابدى­جامىل نۇرپەيىسوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ماعزوم سۇندەتوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, ورال­حان بوكەەۆ, باققوجا مۇقاەۆ سىندى قالام­گەرلەرگە جولىقتىم. ءبارى دە جىلى قارسى الدى. مەن ولاردىڭ ارقايسىسىنا ەكى-ءۇش انكەتالىق سۇ­راق قويدىم. «ءسىز ايتماتوۆپەن قالاي تانىس­تى­ڭىز؟ ايت­ماتوۆتىڭ شىعارمالارى سىزگە نەسىمەن باعالى؟ جاس جازۋشى­لارعا ايتماتوۆ قالاي اسەر ەتەدى؟» دەگەن سىڭايداعى ساۋالدار. ولار تياناقتىلىقپەن جاۋاپ بەردى. سوسىن قازاق اعايىندار دا ماعان ءوز ساۋالدارىن قويدى. «سەن ايتماتوۆتى كورىپ تۇرا­سىڭ با؟ ارالاس-قۇرالاستىعىڭ قالاي؟ ەرتەڭ ەلگە بارعانىڭدا بىزدەن وعان سالەم ايت», دەدى. بۇل ءوتى­نىش مەنىڭ جانىما قاتتى باتتى. ايتماتوۆ ءمۇل­دە كورگەن كىسىم ەمەس دەپ قايتىپ ايتام؟ جان-ءدۇ­نيەم الاي-دۇلەي بولدى. قارالاي نامىسىم كەلدى. – شىنىندا دا قىزىق ەكەن! ءبىر شاھاردىڭ ىشىندە تۇرىپ ايتماتوۆتى نەعىپ كورمەي ءجۇرسىز؟ – بىلمەيمىن. ايتەۋىر رەتى كەلمەدى. كورگەن كۇن­نىڭ وزىندە سالىپ ۇرىپ جەتىپ باراتىن ادەتىم جوق قوي مەنىڭ. سول باياعى ادەپ, يبا... – سونىمەن شىقاڭا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ سالەمىن ايتا الدىڭىز با؟ – سوعان كەلە جاتىرمىن عوي. ەلگە جەتكەن سوڭ سول ساپاردا قالتاي مۇحامەدجانوۆتان العان سۇح­باتىمدى «سوۆەتتىك قىرعىزستان» گازەتىنە جاريا­لا­دىم. بۇل ماتەريال تەك قانا ايتماتوۆ شىعار­ما­شىلىعىنا ارنالدى. «قوي, بۇلاي بولمايدى ەكەن. شىڭعىس اعانى ءوزىم ىزدەپ كورەيىن», دەپ تاۋەكەلگە بەل بۋدىم. ول تۇستا ايگىلى جازۋشى كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. كەڭسەسى كينو ۇيىندە ورنالاسقان. قابىلداۋ ءبول­مە­­سىنە كەلىپ, سۇحباتىم جارىق كورگەن گازەتتى حات­شى قىزعا تاستاپ كەتتىم. ءوزى جوق ەكەن. ارادا ءبىر اي ءوتتى. سول جىلى قازان ايىندا فرۋنزە قالا­سىن­دا جازبا ادەبيەت ماسەلەلەرىنە ارنالعان بۇكىل­وداق­تىق كونفەرەنتسيا بولدى. وعان اتى جەر جار­عان ادەبيەتشىلەر گەورگي لوميدزە, زويا كەدرينا كەلدى. ورتالىق ازيا­نىڭ بەدەلدى زەرتتەۋشىلەرى دە بار. قازاقتار دا قاپتاپ ءجۇر. ءبىر كەزدە زالعا ايت­ماتوۆ كىرىپ كەلدى. ول كىسىنى كورگەندە جۇرت تۇرە­گەپ تۇرىپ قول سوقتى. شىڭعىس اعا پرەزيديۋمعا جاي­عاس­قاندا مەن ودان كوز الماي قاراپ وتىردىم. ءبىر كەزدە ايتماتوۆ ءسوز الدى. ول كىسى­نىڭ قالاي ءسوي­لەي­تىنىن بىلەسىڭ عوي. جۇرت ۇيىپ تىڭ­دادى. اسىرەسە, التايلىق جازۋشى بورانتاي ءبۇي­دىروۆ ءجونىن­دەگى جاقسى وي-پىكىر ايتقانى ەسىمدە قالىپتى. ۇزىلىسكە شىققان سوڭ ادەتتەگىدەي ونى ءبارى قاۋمالاپ, شەتىنەن جولىعىپ جاتتى. مەن: «تاۋە­كەل!» دەدىم ىشىمنەن. ءسويتتىم دە: «اسسالاۋماعا­لەي­كۇم!» دەپ امانداستىم. «ۋاعالەيكۋمسسالام!» دەدى اعام. ال­عاش ءتىل قاتۋىم وسى بولدى. «سىزگە قازاق اعا­يىن­دارىڭىز سالەم ايتتى», دەدىم بار باتىل­دىعىمدى بويىما جيناپ. «كىمدەر؟», دەدى ول ەلەڭ ەتىپ. زەينوللا قابدولوۆ پەن قالتاي مۇحا­مەد­جانوۆتى اتا­دىم. «وسى وتكەندە «سوۆەتتىك قىر­عىزستاندا» جا­رىق كورگەن سۇحباتتى جازعان سەن بە؟», دەدى. «مەنمىن, اعا»,  دەدىم. سودان قو­لىمدى ۇزاق ۇستاپ تۇر­دى. كوزىمىز توقايلاسىپ قال­دى. تاعى دا از-كەم ءتىل قاتىستىق-اۋ دەيمىن. بىزگە ەشكىم توسقاۋىل بولعان جوق. ەكەۋدەن ەكەۋ قالدىق. مەن ونى كولىگىنە دەيىن ۇزاتىپ سالدىم. قوش­تاس­اردا: «اعا, مەنىڭ سىزگە ارناعان ءبىراز سۇراۋ­لارىم بار ەدى, سوعان جاۋاپ بەرە الاسىز با؟», دەدىم. «سەن ولاردى جازىپ, حات­شى قىزعا اپارىپ تاستا, جاۋاپ بەرەيىن», دەدى. ءسويتىپ, مەن ايتماتوۆتى 1980 جىلى العاش رەت كوردىم. – وسىدان كەيىن زەرتتەۋلەرىڭىزگە قۇلشىنىپ كىرىسكەن شىعارسىز؟ – ارينە. مەن قازىرگى ءجۇسىپ بالاساعۇن اتىن­داعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن قىرعىز ءتىلى مەن ادەبيەتى ما­مان­دىعى بويىنشا 1977 جىلى بىتىرگەنمىن. وقۋ ور­نى ول كەزدە كسرو-نىڭ 50 جىلدىعى اتىن يەلەنگەن بولاتىن. سوناۋ ستۋدەنت كەزدەن باستاۋ ال­عان ايتماتوۆ تۋرالى زەرتتەۋلەرىم ءبىرشاما جەمىسىن بەرگەندەي ەدى. ونىڭ ۇستىنە زاڭعار جازۋشىنىڭ وزىمەن جولىعۋىم مەنى كادىمگىدەي قاناتتاندىرىپ جىبەردى. سودان جاتپاي-تۇرماي جۇمىس ىستەدىم. ۋا­قىتىم بوسقا كەتپەدى. ديس­سەرتاتسيامدى ءبىر جىل­دا جازىپ ءبىتىردىم. كەيىن تاقى­رىبى «قىرعىز-قازاق ادەبي بايلانىسىن دامىتۋداعى ايتماتوۆتىڭ ءرولى» دەپ ناقتىلانعان وسى ەڭبەگىمە قىرعىز عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اب­دى­قادىر سادىقوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. عىلىمي جۇ­مى­سىمدى 1982 جىلى قورعاپ شىقتىم. – باياعى ديپلومدىق جۇمىسىڭىزداعى ماتەريالدار كادەگە استى ما؟ – جوق, ول جاستاۋ كەزىمدەگى پايىمدامالار عوي. ديپلومىم تىلدىك جانە ادەبي اسپەكتىگە ارنالدى, ستيلدىك تۇرعىدا بولدى. وسى العاشقى عىلىمي جۇمىسىما فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ساماق داۋلەتوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن-ءدى. بۇل دا ماقتاۋلى ەڭبەك بولدى. بىراق كانديداتتىق ديسسەرتاتسياما بارىمدى سالدىم. تاقىرىپقا جاڭاشا تۇرعىدان كەلدىم. – دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­ڭىز­دىڭ تاقىرى­بى دا شىڭعىس ايتماتوۆ شى­عارماشىلىعىنا قا­تىستى ەمەس پە ەدى؟ – ءيا. «تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ادەبي بايلانىستارىن دامىتۋداعى ايتماتوۆتىڭ ءرولى» دەپ اتالدى. دوكتورلىقتى 1990 جىلى قورعادىم. – ايتماتوۆ تاقىرىبى سىزگە باق-بەرەكە اكەلدى. ۇزاق جىل جا­نىندا بىرگە ءجۇردىڭىز. جالپى, ول كىسىمەن ەتەنە ارالاسۋىڭىز قاي كەزدەن باستالدى؟ – كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن شىقاڭدى كوپكە دەيىن كورگەن جوقپىن. 1983 جىلى «ايتماتوۆ جانە قىرعىز-قازاق ادەبي بايلانىسى» دەگەن مونوگرافيام ءۇشىن قىرعىزستان لەنين كومسو­مولى سىيلىعىن يەلەندىم. ەڭبەگىمنىڭ جەمىسىن كور­گەن سوڭ كوڭىلىم كوتەرىڭكى جۇرگەن كەز ەدى. ءبىر كۇنى كينو ءۇيىنىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ قاراسام, ايت­ماتوۆ كابينەتىنىڭ جارىعى جانىپ تۇر ەكەن. «وسى مەن نەگە كىرمەيمىن؟» دەگەن وي كەلدى. ساعات كەشكى التى-جەتىنىڭ شاماسى. تاۋەكەل دەپ كەلسەم, ول كىسى ورنىندا ەكەن. باسقا ەشكىم جوق. حاتشىسىنا ايتىپ ەدىم, كىرگىزدى دە جىبەردى. شىڭ­عىس اعانىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە تاڭعالدىم. اتىم­دى دا ۇمىتپاپتى, ور­نى­نان تۇرىپ, «كەل, اب­دىلدا!», دەدى. قۋانىپ قال­دىم. «ي دولشە ۆەكا دليتسيا دەن» دەگەن كىتابى تاياۋ­دا عانا فرۋنزەدە باسىلىپ شىققان ەدى. سول كىتا­بىنا ماعان اۆتوگراف جازىپ بەردى. «اعا, مەن لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدىم», دەدىم. «ءسىز كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدىڭىز, قۇت­­تىق­تاي­مىن!» دەپ قوستىم. ول جاي عانا باسىن يزەدى. مىنە, وسىدان كەيىن ءسوزىمىز ءبىتىپ قالدى. سودان نە قىلارىمدى بىلمەي, ءبىراز وتىردىم دا: «شىڭعىس اعا, مەن ءسىزدى ۇيگە قوناققا شاقىرايىن دەپ ەدىم», دەپ قويىپ قالدىم. ال ەندى وسىنى قالاي ايت­قانىمدى بىلمەيمىن. شىنىمدى ايتسام, اۋزىمنان شىعىپ كەتتى. ايتەۋىر بىردەڭە دەۋ كەرەك بولدى عوي. ءسوز ۇزارسىن, اڭگىمە جالعاسسىن دەگەنىم ەدى. ول ماعان: «سەنىڭ ايلىعىڭ قانشا ءوزى؟», دەپ سۇرادى. «112 سوم قولىما تيەدى», دەدىم. «كىممەن ءبى­ر­گە تۇ­را­سىڭ؟». «ىنىممەن بىرگە تۇرامىن, ول ءماس­كەۋ­دە وقي­دى». «ءۇيىڭ قانشا بولمەلى؟». «ءۇش ءبول­مە». «ايلى­عىڭ ساعان جەتە مە؟», دەدى سوسىن. «جە­تەدى», دەدىم سەنىممەن. «سەن مەنى نەمەنەگە قو­ناققا شاقىرىپ وتىرسىڭ؟ وعان كەمىندە 70 سو­مىڭ كەتەدى, قالعان اقشاعا قايتىپ كۇن كورەسىڭ؟», دەدى اعام. مەن: «باس امان بولسىن, اعا», دەپ بولماي جاتىرمىن. شىڭ­عىس اعا ءسال ويلانىپ وتىردى دا: «ماقۇل, مەن كو­رەيىن. سەن مەكەن-جا­يىڭدى جازىپ بەرىپ كەت», دەدى. دەرەۋ جازىپ بەردىم. ايدارىمنان جەل ەسىپ, ۇيگە جەت­تىم دە شەشەمە ماقتانىشپەن مالىمدەدىم. «مەن ايتماتوۆ­تى قوناققا شاقىرىپ كەلدىم». انام شوشىپ كەتتى. «سەن ول كىسىنى قالاي شاقىرىپ ءجۇرسىڭ ەي؟ اينا­لايىن-اۋ, ەشقانداي دايىندىعىمىز جوق قوي. ونداي ايگىلى ادامدى شاقىرۋ ءۇشىن كەمىندە ءبىر اي دايىندالۋ كەرەك ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟!», دەپ كۇ­يىپ-ءپىسىپ ءجۇر. قايتەيىن ەندى, اۋزىمنان شىعىپ كەتتى. ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق! «جىرپىلداپ نەم بار ەدى», دەپ قويام. ءوزىم ۇيلەنبەگەنمىن. «قاي كۇنگە شا­قىردىڭ؟», دەيدى شەشەم ءوز-وزىنە كەلگەننەن سوڭ. «مىنە, وسى سەنبىگە شاقىرىپ قويدىم». ءوزىم بەيسەنبى كۇنى بارعانمىن. ەكى-اق كۇن ۋاقىتىمىز بار. نە دەگەن جىندىلىق دەسەڭشى؟ انام قايتادان شالا ءب ۇلىندى. ەرتەڭىنە ءبىر جولداسىمدى ەرتىپ بازارعا بار­دىم. ەكەۋلەپ ءجۇرىپ, قوي ساتىپ الدىق. قوي سويۋدى دا بىلمەيدى ەكەنبىز. ايتەۋىر, بىردەڭە ەتىپ بۇتار­لاپ تاستادىق. قوناق كەلەتىن كۇن. ءۇيدىڭ ءىشىن, ەدەن­دى ايناداي جارقىراتىپ جۋىپ جاتىرمىن. تەرەزەنىڭ اينەكتەرىن تازالاپ, ءۇيدىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ جاتقانىمدا, تەلەفون شىلدىرلادى. تۇتقانى كو­تە­رىپ ەدىم, «مەن ايتماتوۆپىن عوي», دەگەن تا­نىس داۋىس ەستىلدى. جالپى, ول كىسى تەلەفون سوق­قان­دا ءسوي­تەتىن. اۋەلى نە ىستەرىمدى بىلمەي قالدىم. «اب­دىلداسىڭ با؟», دەدى. «ءيا, مەنمىن, اعا». «ءبىز بارا المايتىن بولدىق, قالقام. قىزىم شىرىن­نىڭ دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ, قاتتى اۋىرىپ جاتىر. كەلەر جولى ءبىر رەتى كەلەر...». مەنىڭ اۋزىمنان اياق استىنان ءبىر-اق اۋىز ءسوز شىقتى. «سىزگە ارناپ مال سويىپ قويىپ ەدىك, اعا», دەدىم. ول كىسى بۇل سوزگە بىردەن توقتادى. «ە, ءسويتىپ قويدىڭدار ما؟», دەدى ويلانىپ. «ءيا, سويتتىك, اعا», دەپ مەن دە تاقىم­داپ جاتىرمىن. «وندا مەن ءبىر-ءبىر جارىم ساعاتقا عانا كىرىپ شىعام», دەدى دە تۇتقانى ىلە سالدى. ءۇي جيناۋعا اسقان قۇلشىنىسپەن قايتا كىرىستىم. ءبىر ساعاتتان كەيىن قايىرا تەلەفون شالدى. تاعى دا سول داۋىس. «مەن ايتماتوۆپىن عوي». تاعى نە بوپ قالدى ەكەن دەپ الاڭداپ تۇر­مىن. «اعا, تىڭداپ تۇرمىن, تىڭ­داپ تۇرمىن», دەي بەرەمىن ابدىراپ. «كىم­دەر بىرگە بولادى؟», دەدى بۇل جو­لى. مەن ونى ويلاماپپىن. اڭ­تارىلىپ تۇرىپ قال­دىم. «سەن ەكەۋمىز عانا وتىرمايمىز عوي. ءسوي­لە­سەتىن كىسى بار ما؟», دەدى سوسىن. مەن ءالى ويلانىپ تۇرمىن. «ە, وندا مەن ءبىر-ەكى كىسىنى ەرتىپ بارار­مىن», دەدى. ساعات التىنىڭ شاماسىندا سول كەزدەگى باسپا كومبيناتىنىڭ ديرەك­تورى تۇرعىن­بەك سۋانبەرديەۆتى, جازۋ­شى قازات اقماتوۆتى, اۋىل شارۋاشى­لىعى ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى جامين اكيماليەۆتى ەرتىپ كىرىپ كەلدى. كۇتىپ الدىم. مەن قايبىر قوناق كۇتۋدى بىلەتىن اداممىن. ورىس اراعىن ورتاعا قويىپ, اعالارىمنىڭ ماڭايىندا اينالشىقتاپ ءجۇرمىن. ءبىر كىرەم, ءبىر شىعام. وزدەرى سويلەسىپ وتىرا بەرەتىن شىعار دەسەم كەرەك. ءبىر كەزدە شىڭعىس اعا: «اۋ, ءبىزدى نەگە شاقىردىڭ, توست كوتەرتپەيسىڭ بە؟», دەدى. سودان سويلەگەن بولدىم. اۋزىما نە كەلسە, سونى سوعىپ تۇرمىن. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العانىمەن قۇتتىقتاپ ءبىر قويدىم. ونى الۋ قيىن بولعانىن بىلەتىنمىن. سونى دا اتاپ ءوتتىم-اۋ دەيمىن. «شىڭ­عىس اعا, قىرعىز ادەبيەتتانۋ عىلىمى ءسىز ءجو­نىن­دەگى جۇمىستاردى جاڭا باستايدى, جاڭاشا قولعا الادى», دەپ ءبىر كەتتىم. «بۇرىن دا جازىلعان عوي, بىراق ءبىز, جاستار, وزگەشە قادام جاسايمىز», دەپ نىعىزداي ءتۇستىم. ونىمەن دە قويماي: «ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا بايلانىستى كونفەرەنتسيا وتكىزبەك ويىم بار», دەپ ۇسىنىس ايتىپ ءوتتىم. ول كىسى دە «وي, جاقسى بولادى, وتكىزىڭدەر», دەپ ماقۇلداپ جاتىر. اعامىزدىڭ جاسى 55-تەگى كەزى. ءبىر جارىم ساعاتقا كەلگەن ايتماتوۆ تابانداتقان ءتورت ساعات وتىردى. ارا-تۇرا ۇيىنە تەلەفون شالىپ قويادى. ولار شىرىننىڭ دەنە قىزۋىنىڭ تۇسكەن-تۇسپەگەنى جونىندە مالىمەت بەرەدى. ءسويتىپ, مەنىڭ ۇيىمدە شىڭعىس اعا وسىلايشا قوناق بولدى. – «اۋەزوۆتىڭ ۇيىنەن قىمىز ءىشتىم!», دەپ ماسايراعان جاس قابدولوۆ سەكىلدى ءسىز دە كەيىن ايتماتوۆتىڭ شاڭىراعىندا تالاي رەت بولىپ, داستارقانىنان ءدام تاتقان شىعارسىز؟ – ءبىراز ۋاقىت ارقايسىمىز ءوز شارۋامىزبەن كەتتىك. ول كىسى ماسكەۋدە ءجۇردى. ارادا ەكى جىلداي ۋاقىت وتكەن. بىشكەككە ءبىر كەلگەندە ىزدەپ باردىم. «ايتماتوۆ جانە قازىرگى رۋحانيات» دەگەن تاقىرىپ­پەن جاستاردىڭ كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ ماسەلەسى جونىندە اقىلداسقىم كەلدى. بۇل تۇستا ينستيتۋت كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەدىم. «سەن كۇتە تۇر, مەن مىنا كىسىلەردى قابىلداپ جىبەرەيىن. سەنى ءوزىم دە ىزدەپ وتىر ەدىم», دەدى. تاپجىلماي ءبىر جا­رىم ساعات كۇتتىم. تۇسكى ۋاقىت بولدى. ول كىسى شىق­تى دا: «سەن قازىر ءبىزدىڭ ۇيگە ءجۇر», دەدى. مەن تاڭعالدىم. ايگىلى ايتماتوۆتىڭ ءوزى ۇيىنە شا­قىرىپ تۇر. سوڭىنان تومپاڭداپ ەرىپ كەلە جاتتىم. شىڭعىس اعانىڭ ۇيىندە وتىرمىن. ول كىسىمەن بىرگە تۇستەندىك. تاماق ءىشىپ بولعان سوڭ زالعا وتتىك. سول كەزدە: «ءبىر جۇمىس بار ەدى, – دەدى اعا. – مىنا مەنىڭ قىزىم شىرىن بيىل ءبىرىنشى كلاستى ءبىتىردى. №5 قىرعىز مەكتەبىندە وقيدى. قازىر اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتىپ جاتىرمىز. ەندى قىرعىز ءتىلىن ۇمىتىپ قالماسا دەيمىن. سەن وسىعان جاردەم بەر. ۋاقىتىڭ بار ما ەدى؟». «بار عوي, ارينە». «جۇماسىنا ءبىر-ەكى ساعات كەلىپ, ءتىل ساباعىن وتكىزىپ تۇرساڭ جاقسى بولار ەدى», دەدى. سوسىن قىزىن شاقىردى. «مىنە, مى­ناۋ سەنىڭ اعايىڭ بولادى. ەندى بۇل كىسىنى تىڭ­داۋ كەرەك. نە تاپسىرما بەرسە دە, ورىنداۋ قاجەت». مەن جۇما سايىن كەلىپ تۇردىم. ساباق بەرەم. گازەت وقىتام. جىر جاتتاتام. قىسقا ەرتەگىلەر ايتام. سول تۇستا شىڭعىس اعا شەت مەملەكەتتەرگە كوبىرەك شىعىپ كەتتى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە: «سەن كۇندە كەلىپ تۇرشى. جالپى, بالالارعا ءوزىڭ باس كوز-بول», دەدى. شىرىننان كەيىن ەلدار دەگەن ۇلى بار. ول كەزدە ەكى-ءۇش جاستىڭ شاماسىندا ەدى. ەل­دار ماعان وتە جاقىن بولدى. موينىما ءمىنىپ الا­دى. «بىلاي ءجۇر, ولاي ءجۇر», دەيدى. بۇل كەزدە ءوزىم­­نىڭ ۇلىم ەلتۇران دا دۇنيەگە كەلگەن-ءدى. «سول ەل­تۇرانعا بارايىق», دەيدى. بالالار بىرگە ويناي باستادى. ءسويتىپ, ايتماتوۆتىڭ شاڭىراعىمەن ارا­لا­سىپ-قۇرا­لاسىپ كەتتىك. شىڭعىس اعا بالالارىنا تەلەفون شا­لىپ, جاعدايلارىن سۇراسا, ولار دەرەۋ مەنى ماق­تاي­دى. ءسويتىپ, اعامىز ەكەۋمىزدىڭ ارامىز ءتىپتى جاقىن­داي ءتۇستى. ەلتۇراننىڭ اتىن ايت­ماتوۆ­تىڭ ءوزى قوي­عان. جىل سايىن ونىڭ تۋعان كۇنىن­دە ار­نايى كەلىپ قۇتتىقتايتىن. ءۇش-ءتورت جىل بويى ءسويتتى. – سىرت ەلدە بىرگە ساپارلاس بولعان كەزىڭىز بولدى ما؟ – قازاق جەرىنە تالاي رەت بىرگە كەلدىك. كەيىن اعاي­لار ماسكەۋگە كوشتى. شىرىن انگلياعا وقۋعا كەتتى. شىڭعىس اعا ميحايل گورباچەۆتىڭ كەڭەسشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. پرەزيدەنتتىك كەڭەستىڭ ءمۇ­شەسى, دەپۋتات بولدى. مەن دوكتورلىق جۇمى­سىمدى اياقتاپ, 1990 جى­لى جەتەكشىم گەورگي گاچەۆكە باردىم. گەورگي لو­ميد­زەگە, يۋري بورەۆكە, چينگيز گۋسەينوۆكە جولىق­تىم. عىلىمي ەڭبەگىمدى وقىتىپ الۋىم كەرەك بولدى. شىڭعىس اعاما تەلەفون شالدىم. «مەن ماسكەۋگە كەلدىم. وكىلدىكتىڭ قوناق ۇيىندە جاتىرمىن», دەدىم. «ماشينا جىبەرەيىن, كەل», دەدى شىقاڭ. ماسكەۋدە قىزمەت ىستەيتىن مۇسا مۇراتاليەۆ دەگەن جازۋشى بار ەدى, سونى جىبەرىپتى. ول مەنى الىپ كەتتى. قايتايىن دەسەم: «سەن ۇيگە قونىپ كەت», دەيدى اعا. «ويباي, اعا, مەن وسىندا ءبىر اي بولامىن, تاعى دا كەلەمىن عوي», دەسەم: «وندا ءبىر اي بويى بىزبەن بولاسىڭ», دەيدى. تارتىن­شاقتاپ ەدىم, كونبەدى. «جوق, بولمايدى, جەڭگەڭ بىشكەككە كەتتى. مەن, سەن, ەلدار ۇشەۋمىز تۇرامىز». اقى­رى نە كەرەك, زاتتارىمدى الىپ كەلدىم. اعا ماعان ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەردى. ەندى ءتىپتى ەتەنە جاقىن بولدىق. ەرتەمەن شاي­دى بىرگە ىشەمىز. شىقاڭ ماعان: «سالات جاساپ بەر», دەيدى. الدىمەن جاڭعاقتى شاعام, شالقاندى پايدالانام, ايتەۋىر بىردەڭە ازىرلەگەن بولام. مەن جاساعان سالاتپەن شاي ءىشىپ وتىرعانىمىزدا ونىڭ ءتىسى كۇتىر ەتە قالادى. ءبىر كەزدە اۋزىنان سۇيەكتىڭ قيقىمىن الىپ شىعادى. «ويباي, مىناۋىڭ ءتىستى سىندىرادى عوي», دەيدى جاي عانا. مەن ساس­قا­لاقتاي تۇسەم. «ەرتەڭ جاقسىلاپ ىستەيمىن, تەكسەرىپ سالام», دەيمىن. ەرتەڭىنە دە وسى... ول كەزدە ەلدار مۋزىكامەن اينالىسادى. مەن ءوز شارۋاممەن كەتەم. كەشكى استى ۇنەمى «موسكۆا» رەستورانىنان ىشەمىز. سەنبى كۇنى پەرەدەل­كينو­داعى ساياجايعا اتتانامىز. ءسويتىپ, بايلانىسىمىز تەرەڭدەي ءتۇستى. ءبىر اي سوندا تۇردىم. مەن ونىڭ بار تىرشىلىگىن جاقىننان بايقادىم. بۇل ساپارلاس بولعاننان دا ارتىق ەمەس پە؟! – ىلگەرىدە «وگونەك» جۋرنالىنان ايتماتوۆ­تىڭ ءبىر سۇحباتىن وقىعان ەدىم. وندا قالام­گەر­دىڭ كۇنىگە 4-5 بەت قانا جازاتىنى تۋرالى اي­تىلعان. ال ءبىزدىڭ كەيبىر جازۋشىلار شاعىن­داۋ ءبىر شىعارمانى ءبىر وتىرعاندا ءبىتىرىپ كەتە بەرەدى عوي... – ءيا, سولاي. شىڭعىس اعا كۇنىنە 4-5 بەت قانا جازا­دى. ول كىسى وتە ەرتە تۇرادى. ساعات 5-ءتىڭ شاما­سىن­دا ويانادى. سودان ساعات 7-8-گە دەيىن جازۋعا وتى­رادى. اراسىندا سەرۋەندەپ كەلەدى. اعانىڭ جازعانى دا قىزىق. كەيدە ءبىراز ەڭسەرگەن دۇنيەسىن جاراتپاي جىرتىپ تاستايدى. پاراقتارىنىڭ بەتىندە الدەبىر سۋرەت سالۋلى تۇرادى. ءسىرا, ويلانىپ وتىرعاندا بەدەرلەيتىن بولۋى كەرەك. باستاعان شىعارماسىن ۇناتپاسا, تاستاي سالادى. مەن سونىڭ ءبارىن ەرتەسىنە جيناپ الام. قوقىس سالاتىن جاشىك­تەن. ايتماتوۆقا كەرەك بولماعانىمەن بىزگە قاجەت. مەندە وسىنداي ءۇش-ءتورت شىعارماسىنىڭ ادەپكى نۇسقاسى بار. جەكە ارحيۆىمدە مۇنداي نارسەلەر بارشىلىق. جازۋىن جازىپ بولعان سوڭ, تەلەفوندى قولعا الادى. ءبىراز كىسىمەن سويلەسەدى, كوپ ماسەلە شەشەدى. – شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قازاقتىڭ بىرقاتار جا­زۋ­شىلارىمەن قارىم-قاتىناسى جاقسى بول­عا­نى بەلگىلى. اسىرەسە, قاي قالامگەردى جا­قىن تۇتتى؟ – زەينوللا قابدولوۆ پەن قالتاي مۇحام­ەد­جانوۆقا دەگەن ىقىلاسى الابوتەن بولدى. ۇشەۋى­نىڭ كەزدەسكەنىن تالاي كوردىم. «قىزىل المانى» زەينوللا قابدولوۆقا ارناعانى بارشاعا ءمالىم. زە­كەڭ الپىسقا تولعاندا شىڭعىس اعا ۇكىمەتتىك جەدەلحات جولدادى. ءماتىنىن ءوزى وقىپ تۇردى. مەن جازىپ ال­دىم. «زەينوللا! سەن ءبىزدىڭ الدىمىزدا كوشباسشى بولىپ جۇرە بەر. سەن جەتكەن الپىسقا ءبىز دە جەتەلىك. سەن جەتپىسكە جەت, ءبىز دە سول جەتپىسكە كەلەيىك», دەپ تىلەك ايتقانى كۇنى كەشە سياقتى ەدى. وي, دۇنيە-اي... قالتاي مۇحامەدجانوۆپەن تالاي جولىققا­نىنىڭ كۋاسىمىن. ءبىر كۇنى مەن گازەتتەن قالاعاڭنىڭ قايتقانى تۋرالى حاباردى كوردىم. اعايعا ەستىرتتىم. ول كىسى قاتتى قايعىردى. ونى ايرىقشا جاقسى كورەتىن. جارىقتىق قالتاي اعام ەكى ەلگە دە كەزەك ەركەلەپ جۇرەتىن جانى جايساڭ ادام ەدى عوي. – شىڭعىس ايتماتوۆتى سوڭعى رەت قاشان كوردىڭىز؟ – 2008 جىلى 11 مامىردا. شىقاڭ الماتىعا با­رىپ, ودان ءارى قازانعا كەتۋگە جينالدى. ۇيىنە بارسام, جالعىز وتىر ەكەن. ەكەۋمىز ول كىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا كەلەتىن قوناقتاردىڭ ءتىزىمىن جاسادىق. وسىنى ماعان تاپسىرىپ ەدى. «سەن مىنانى قادا­عالا», دەدى ول. – مەنى شاقىراتىن ادامدار كوپ. ۋنيۆەرسيتەت, مەكتەپ ۇجىمدارى كەزدەسكىسى كەلەدى. سەن وسىنىڭ ءبارىن توق­تات. 25-ىنەن كەيىن كەلەدى دە». ەرتەسىنە تەلەفون شا­لىپ: «اعا, مەن ءسىزدى شىعا­رىپ سالايىنشى», دەپ ەدىم: «جوق, قاجەت ەمەس. مەن الماتىعا كەشكە كەتەم. ودان دا ساعان ءبىر تاپسىرما بەرەيىن, سونى ورىندا. سەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە بار. سوندا ءبىر حات جاتىر. ونى الىپ قوي, ەشكىمگە كورسەتپە. سەندە سەيف بار عوي, سوعان سال. مەن كەلگەسىن بەرەسىڭ», دەدى ول. «ماقۇل», دەدىم. ەرتەسىنە تاعى تەلەفون شالدى. «سەن الدىڭ با؟», دەدى. مەن العانىمدى ايتتىم. «سال­دىڭ با؟», دەدى. «سالدىم», دەدىم. اقىرعى كەزدەسۋىمىز دە, تىلدەسۋىمىز دە وسى ەدى. – قايتىس بولعانىن قاشان ەستىدىڭىز؟ – 10 ماۋسىمدا مەن ءبىر ۇيدە قوناقتا وتىردىم. ماسكەۋ تەلەارنالارىنان: «ايتماتوۆتىڭ جاعدايى قيىن» دەپ حابارلاپ جاتتى. سالدەن كەيىن «ازات­تىق­تىڭ» جۋرناليستەرى تەلەفون شالدى. «ايتماتوۆ دۇنيە سالدى عوي, ءسىز بىلەسىز بە؟», دەدى. ۇيگە كەلسەم, ولار دا حابار الىپ وتىر ەكەن. ۇكىمەتكە باردىق. قازاناما ازىرلەدىك. شىڭعىس اعانىڭ دەنەسى ەلگە اكەلىنىپ, 14 ماۋ­سىمدا اتا بەيىتكە قويىلدى. وندا 1937 جىلى رەپ­رەسسياعا ۇشىراعان 137 كىسى جەرلەنگەن. ونىڭ ىشىندە شىڭعىس اعانىڭ اكەسى تورەقۇل دا بار ەدى. – نەگە اتا بەيىت دەپ اتالعان؟ – تاۋەلسىزدىك العان تۇستا شوڭتاستان 137 كىسىنىڭ سۇيەگى تابىلدى. سول كەزدە ايتماتوۆ ءسوز سويلەدى. «مەن رومانىمدا انا بەيىت تۋرالى جازىپ ەدىم. بۇل زيرات ەندى اتا بەيىت بولسىن», دەدى. اتالار جاتقان جەر دەگەنى عوي. سولاي اتالىپ كەتتى. – ءوزىڭىز باسقاراتىن حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسى قالاي قۇرىلدى؟ نە ماقسات كوزدەلدى؟ – مەن الدىمەن 1987 جىلى حالىقارالىق ايتماتوۆ كلۋبىن اشتىم. اشقان سەبەبىم, جاس بۋىندى كورنەكتى قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىن تەرەڭ ءتۇ­سىنۋگە باۋلىعىم كەلدى. مىسالى, مارك تۆەن كلۋبى, دانتە كلۋبى بەلگىلى ءبىر باعىتتا جۇ­مىس جۇرگىزەدى عوي. ءبىز دە سول ءۇردىستى ۇستانۋدى ۇي­عاردىق. ۇيىمدى ادىلەت مينيسترلىگىنە تىركەتتىم. شىڭعىس اعاعا ءوز تۇجىرىم­دامامنىڭ جوبا­سىن كور­سەتتىم. ول كىسى: «بۇل ءوزى كەرەك پە, جوق پا؟», دەدى. جاستاردىڭ رۋحاني تانىمى ءۇشىن قاجەتتىگىن ايتىم. ءسويتىپ, سول كلۋبتى اشتىق. كەيىن ايتماتوۆ كلۋبىنىڭ لاۋرەات­تارىن بەلگىلەدىك. ايگىلى قالامگەرلەر لۋي اراگون, مۇحتار اۋەزوۆ لاۋرەات دەپ تانىلدى. قازىر سول ديپ­لوم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ الماتىداعى مۋزەي-ۇيىندە تۇر. ءلايلا مۇحتار­قى­زى ءوزى ارنايى كەلىپ العان. كەيىن اكادەميالاردىڭ قاتارى كوبەيدى عوي. ينجەنەرلىك, الەۋمەتتىك, قو­عام­دىق, تاعى باسقا اكادەميالار بوي تۇزەدى. «نەگە ءبىز دە كلۋبتى اكادەمياعا اينال­دىرمايمىز؟» دەگەن وي كەلدى. ادەبي بايلانىستاردى دامىتىپ, قالىڭ وقىرماندى ايت­ماتوۆ­تىڭ اينا­لاسىنا شو­عىرلاندىرۋ ءۇشىن, زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا باردىق. ءبىر كۇنى جازۋشىنىڭ الدىنا بارىپ: «اعا, مەن حالىق­ارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىن اشتىم», دەپ ءمالىم­دە­دىم. كلۋب­تىڭ دا, اكادەميانىڭ دا ەسەپشوتىن اشقا­نىم جوق. جوق جەردەن ىلىك ىزدەيتىن اعايىن: «ايت­ماتوۆ­تىڭ اتىن جا­مىلىپ, اقشا جيناپ جاتىر ەكەن», دەپ ايتپا­سىن دەپ ادەيى ءسويتتىم. 1994 جىلى اشىلعان ايتماتوۆ كلۋبىنىڭ لاۋرەاتتارىنا سىيلىقتى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا, فيلارمونيادا سال­تاناتتى تۇردە تاپسىردىق. جول-جونەكەي بەرە سال­مادىق. ايت­ماتوۆتىڭ ءوزى تابىس ەتتى ءبىرازىن. كلۋبى­مىز جاستار­دى مورالدىق جاعىنان قولدايتىن تەگەۋرىندى ۇيىم بولدى. ءبىزدىڭ لاۋرەاتتارىمىز كەيىن ەل سۋرەتشىسى, ەل كومپوزيتورى, ەل اقىنى, ەل جازۋ­شى­سىنا اينالدى. عىلىمدا قارا ءۇزىپ, دارا شىقتى. تالانتتى انىق تانى­عان ەكەنبىز دەپ ويلايمىن. – ايتماتوۆتىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق بول­مىسى تۋرالى ءبىر اۋىز سوزبەن قانداي تۇجىرىم ايتار ەدىڭىز؟ – شىڭعىس اعانىڭ ءوزى: «مەنىڭ بۇرىنعى شىعار­مالارىمنان كەيىنگى جازعاندارىم, اسىرەسە, «كاسساندرا تاڭباسى» وزگەشە بولدى», دەيتىن. ءويت­كەنى, ون­سىز دا تانىمى تەرەڭ ايتماتوۆ ەۋرو­پاعا بارعان سوڭ ءتىپتى كەمەلدەنە ءتۇستى. كوپ ىزدەندى, كەي ماسەلەگە جا­ڭاشا ءۇڭىلدى. ادەبيەتكە, ءتىرشى­لىكتىڭ تۇيتكىلدەرىنە, ماڭىز­دى ماسەلەلەرگە باسقا كوزقاراسپەن زەر سالدى. بىردە مەنىمەن وي بولىسكەن جاپونيانىڭ دايساكو يكەدا دەگەن تانىمال فيلوسوفى بىلاي دەدى: «مىسالى, ادەبيەتتە ابدەن قالىپتاسقان بەلگىلى ون ەكى تاقىرىپ بار دەسەك, ايتماتوۆ ون ءۇشىنشى تاقىرىپتى اشتى. ول ەمب­ريون تاقىرىبىن ومىرگە اكەلدى». سول كىسى ايت­قان­داي, «كاسساندرا تاڭباسى» – ايرىقشا شىعارما. مۇندا ءبارى بار. الەمدىك ماسەلە, ساياسات, سوتسيولوگيا, پسيحولوگيا, فۋتۋرولوگيا, پۋبليتسيستيكا... ءبارى-ءبارى كورىنىس تاپقان. قىرعىز وقىرمان­دارى­نىڭ كوبى بۇل شىعارمانى ساناعا سىڭىرە العان جوق. ينتەل­لەك­تۋال­دىق تۇرعىدان وقۋ كەرەك ونى. – ىلگەرىدە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ۇسىنىل­عانى تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ءسىز بۇل جونىندە نە بىلەسىز؟ ەكەۋارا اڭگىمەدە وسى ماسەلە قوزعالعان جوق پا؟ – بۇل جونىندە مەن وتكەن جولعى ءبىر سۇح­باتىمدا ايتتىم. اسقار اقاەۆ مەملەكەت باسشى­لىعىنا كەلە قويماعان كەز. قازات اقماتوۆ, مار بايجيەۆ, تولەمۋش وكەەۆ شىقاڭا تەلەفون شا­لىپ­تى. «وسىلاي دا وسىلاي. بىزدە داعدارىس بولىپ جاتىر. پرەزيدەنت سايلانباي تۇر. ەلگە تۇلعا بولاتىن باسشى كەرەك. ءسىز ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قابىل الىڭىز». شىڭعىس ايتماتوۆ: «بىرىنشىدەن, مەنىڭ جاسىم كەپ قالدى. ەكىنشىدەن, ەكونو­مي­كانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جاقسى بىلمەيمىن. مەنەن گورى جاس, ءبىلىم مەن ءىلىمدى مول جيناعان جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆتى تاڭداعاندارىڭ دۇرىس», دەيدى. ءسويتىپ, اقاەۆ سايلاندى. بار بولعانى وسى. – ال ەگەر سول كەزدە ايتماتوۆ پرەزيدەنتتىككە كەلىسىم بەرگەندە قايتەر ەدى؟ قازىرگىدەي دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن الاساپىران وقيعالار بولماس پا ەدى؟ – ونى قاپىسىز بولجاۋ قيىنداۋ, ارينە. ساياساتكەر ەمەسپىز عوي. دەگەنمەن, ايتماتوۆ پرەزيدەنت بوپ سايلانعاندا ينۆەستيتسيا كوپ كەلەر ەدى. ءويت­كەنى, ونى بۇكىل الەم تانيدى عوي. ەكونومي­كامىز دا ساۋىعىپ كەتەر مە ەدى؟ شىڭعىس ايتماتوۆ ءدۇ­نيە جۇزىندەگى بەدەلى ارقىلى ونى دا جولعا قويار ەدى دەپ ويلايمىن. بىراق, كىم بىلەدى؟ ءومىر بول­جامعا باعىنبايدى عوي. كەيدە شىعارماشىلىعى اسا تانى­مال ادامدار ساياساتپەن اينالىسام دەپ ءوزىنىڭ قادىرىن جوعالتىپ الادى. بۇل جاعى تاعى بار... – ايتماتوۆتىڭ بالالارى جونىندە ايتى­ڭىز­شى. جۇرت ولاردى كوپ بىلە بەرمەيدى عوي... – شىڭعىس اعانىڭ ءتورت بالاسى بار. ۇشەۋى ەر بالا, بىرەۋى قىز. ۇلكەنى سانجار رەسەي كەدەنىندە قىز­مەت ىستەيدى. گەنەرال دارەجەسى بار. اسقار سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىندە, پرەزيدەنت اپپا­را­تىندا قىزمەت ىستەدى. قازىر كاسىپكەرلىكپەن اينا­لى­سادى. شىرىن قىرعىز-امەريكان ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەردى. قازىر «اتا جۇرت» پارتياسىنىڭ اتى­نان دەپۋتاتتىققا ءوتتى. ەلدار حالىقارالىق ايتماتوۆ قورىن قۇرعان. سونى باسقارادى. مامان­دىعى – سۋرەتشى-ديزاينەر. – سوڭعى سۇراق. «وسى ايتماتوۆتىڭ كوزى ەدى», دەيتىندەي ءسىزدىڭ قولىڭىزدا نە بار؟ – الگىندە ءوزىم ايتقان باستالىپ اياقتالماعان قولجازبالار بار. بىرگە جۇرگەن 27 جىلدا شىڭعىس اعامەن قاتار تۇرىپ نەبارى ءۇش-اق رەت سۋرەتكە ءتۇسىپپىن. سول ءۇش سۋرەتىم قولىمدا. ەڭ مىقتى جادىگەرلەرىم وسىلار دەپ ويلايمىن. اڭگىمەلەسكەن باۋىرجان ومار ۇلى.